Wednesday, August 31, 2016

نيروهاي عثماني و آزادسازي زبان تورکي در تورک‌ائلي –آزربايجان اتنيک و ايران


نيروهاي عثماني و آزادسازي زبان تورکي در تورک‌ائلي –آزربايجان اتنيک و ايران

مئهران باهارلي

در زير نمونه‌اي از کاربرد زبان تورکي مکتوب در خطاب رسمي به مردم تورک بومي توسط اردوي عثماني پس از آزادسازي تورک‌ائلي- آزربايجان اتنيک به سالهاي جنگ جهاني اول را داده‌ام. اين نمونه‌ عبارت است از يک قبض رسيد به زبانهاي تورکي و فارسي. اين قبض در تبريز به پرداخت‌کنندگان اعانه به نيروهاي مسلح متحد تورک، مرکب از اردوي عثماني و قشون بوميان داوطلب و عشاير تورک، که تورک‌ائلي- آزربايجان اتنيک را از کنگاور و اراک و کرج تا اورميه و اردبيل و ماکو از اشغال ارتشهاي روسيه و انگلستان و دستجات مسلح آسوري و ارمني متحد آنها آزاد کرده بودند داده مي‌شد. در منابع تاريخي وقت گفته مي‌شود مقامات مذکور "به هر کسی که مبلغی از وی به عنوان اعانه دریافت می‌دارند، قبضی به فارسی و تورکی میدهند". اين قبض، مُهر ابراهيم فوزی بيگ را بر خود دارد. وي که در آن موقع نماينده‌ي مجلس ملي عثماني از موصل نيز بود، چند روز پس از آزادسازي تبريز توسط اردوي متحده‌ي تورک، در مقام فرماندهی بقيه‌ي داوطلبان تورک و کرد وارد تبريز شده بود و به همين سبب نتوانسته بود در مراسم افتتاح دوره‌ي چهارم مجلس شوراي ملي عثماني شرکت کند.

متن قبض:

«عساکرِ عثمانيّه و مجاهدينِ اسلاميّه‌يه صرف ائديلمه‌ک اوزه‌ره تبريز اربابِ حميّت‌مندانيندان ...... تبرّع ائتدييي ...... تومه‌ن اعانه قبول و تماماً تسليم آلينميشدير.

رئيسِ عساکرِ عثمانيّه و مجاهدينِ اسلاميّه و مبعوثِ موصل

تاريخ ...... شهر ...... ١٣٣٣» [١٩١٥]
مهر: ابراهيم فوزي ۱۳۳۴

تبرع: بخشش، بذل، احسان
حميت‌مند: غيور


زبان معيار مدرن تورکي

زبان معيار مدرن تورکي

براي ما زبان معيار مدرن تورکي همان است که نسل اول محرّرين و روشنفکران تورک و تورک‌گرا در ايران بکار برده‌اند: يعني تورکي جمشيدخان مجدالسلطنه افشار ارومي، تقي رفعت، غني‌زاده ديلمقاني، سعيد سلماسي، ....

تورکي بکار برده شده در مرکز و شرق آزربايجان به ويژه تبريز-اردبيل، مانند زبان رسمي رسپوبليکاي آزربايجان موسوم به «آزربايجاني»، به شدت محلي‌گرا، لهجه‌گرا، متاثّر از فارسي، فاقد خصلت جامعيت و منقطع از سنن ادبي- نوشتاري زبان تورکي است و نمي‌تواند براي زبان معيار تورکي همه‌ي تورکزبانان ساکن در تورک‌ائلي و خارج آن در ديگر نقاط ايران مبنا گرفته شود. اين سنت ناميمون، ادامه‌ي روند دژنراسيون و تباهي زبان تورکي معيار و ادبي در مرکز آزربايجان از دوره‌ي مشروطيت و بدين سو است (به موازات ظهور دو «هويت ملي تورک» در غرب آزربايجان و «هويت ملي ايراني» در مرکز و شرق آزربايجان، دو نوع کاربرد از زبان تورکي در نشريات آن دوره ديده ‌شد. در غرب (خوي، سلماس-ديلمقان، اورميه)، زبان ادبي و معيار تورکي، آنهم براي نوشتن نثر و مقالات در مسائل اجتماعي و سياسي بکار مي‌رفت. اما در مرکز و شرق آزربايجان (تبريز، اردبيل)، لهجه‌ي محلي و زبان غير ادبي، آنهم اغلب در شعر و هجو و مزاح و زيرنويس کاريکاتورها بکار مي‌رفت).

در اين عرصه، صاحب‌نظران در درجه‌ي اول تورکي‌نويساني هستند که مليت خود را «تورک» و زبانشان را «تورکي» مينامند. کساني که خود را «ملت آزربايجان» و زبانشان را «زبان آزربايجاني» ميدانند صلاحيت نظر دادن در باره‌ي مسائل «ملت تورک» و فرهنگ و «زبان تورکي» را ندارند.

اگر بخواهيم دقيقتر و واضحتر صحبت کنيم، بايد بگوئيم که در باره‌ي مسائل فرهنگي و زباني خلق تورک بعد از اين بايد استانهاي آزربايجان غربي، همدان، زنجان، مرکزي، قزوين، البرز،  ... داراي وزنه‌ي بسيار بيشتري باشند.

مساله‌ي ما اين است که يک باند مافياوار آزربايجان‌گراي فتيشيست از موغان-تبريز-اردبيل پيدا شده که سرخود براي همه‌ي مردم تورک در ايران زبان تورکي معيار و ادبي و الفبا و ادبيات و قواعد املا و .... تعيين مي‌کند. حتي خودسرانه براي آنها هويت ملي و اسم ملي جديد و ... مي‌تراشد و براي هيچ کس غير از خودشان هم حق اظهار نظري قائل نيست. در حاليکه زبان تورکي همانقدر که مال آنهاست، مال تورک همدان و زنجان و گيلان و چهارمحال و استان مرکزي و قزوين و کردستان و کرمانشاه و قم و البرز و تهران و اصفهان و فارس و کرمان و لرستان و سمنان و .... هم است.

مقاله‌ي تورکي مجدالسلطنه افشار ارومي در باره‌ي ادب و شعر تورکي در ايران- سال ١٩١٥
نامه‌ي تورکي تقي رفعت به محمدامين رسولزاده
ياشاسين تورک جوانلاري! خطابه‌ي تورکي غني‌زاده سلماسي به جوانان تورک نوشته شده در ١٠٩ سال پيش
ما تورکيم! از نامه‌ي دانش‌آموزان اورميه به انجمن ملي تبريز در يک صد و ده سال پيش

Monday, August 29, 2016

تورک خالقينين ميللي آدينا قويولان آيمازجا بايکوت


تورک خالقينين ميللي آدينا قويولان آيمازجا بايکوت

خالقين آديني، «تورک»و آچيقجا يازماقدان چکينمه‌مه‌ک گره‌کير. «تورک» خالقينين آدينين بايکوت ائديلدييي و گئچمه‌دييي، اونون يئرينه ساده‌جه «آزه‌ربايجان» بؤلگه‌سينين آدي گئچه‌ن بير يازي، نه آزه‌ربايجانداکي نه ده اونون ديشينداکي ميليونلارجا «تورک»ه خطاب ائتمه‌ز. اونلاري ديشلار، يابانجيلاشديرار و سونوندا تورک خالقيني کيمليکسيزله‌شديريپ بؤله‌ر. تبريز و دوغو بؤلگه‌له‌رينين بير سيرا خالقدان قوپوق سئچگينله‌ري آراسيندا يايقين اولان خالقيميزين «تورک» اولان آدي و کيمليييني يوخ سايان و دانان بو يانليش توتوم، بيزيم ميللي کيمليييميزي جيددي بيچيمده تهديد و اونون يوخ ائديلمه‌سينه يارديم ائدير. ....

آيماز: غافل
آيمازليق: غفلت
آيمازجا: غافلانه


Türk xalqının milli adına qoyulan aymazca bayķot

Xalqın adını, Türk´ü açıqca yazmaqdan çekinmemek gerekir. Türk xalqının adının bayķot édildiyi ve géçmediyi, onun yérine sâdece Azerbaycan bölgesinin adı géçen bir yazı, ne Azerbaycandakı ne de onun dışındakı milyonlarca Türk´e xetab étmez. Onları dışlar, yabancılaşdırar ve sonunda Türk xalqını kimliksizleşdirip böler. Tebriz ve Doğu bölgelerinin bir sıra xalqdan qopuq séçginleri arasında yayqın olan, xalqımızın Türk olan adı ve kimliyini yox sayan ve danan bu yanlış tutum, bizim milli kimliyimizi ciddi biçimde tehdid ve onun yox édilmesine yardım édir...


Sunday, August 28, 2016

«تورکيستان» ايله «تورکييه» دوغرويسا، «تورک‌ائلي» ده دوغرودور.


«تورکيستان» ايله «تورکييه» دوغرويسا، «تورک‌ائلي» ده دوغرودور.

«تورک‌ائلي»، ايرانين قوزئي باتيسيندا تورکله‌رله کومپاکت و بيتيشيک اولاراق مسکون اولان بوتون بؤلگه‌دير. بورايا گئچميشده آزه‌ربايجان، عراق عجم، خمسه، جبال، علي شوکور، باياتيستان، تاريم، خرقان و.... آدلانديريلان يئرله‌رين بوتون تورک بؤلگه‌له‌ري داخيلدير. بورالارين تورکله‌رله مسکون اولمايان بؤلگه‌له‌ري ايسه، تورک‌ائلي‌نه داخيل دئييلدير.

«تورک‌ائلي» قاورامي، «آزه‌ربايجان» قاورامي ايله عئيني دئييلدير. تورک‌ائلي قاورامي، «ائتنيک آزه‌ربايجان» قاورامي ايله عئينيدير، «جوغرافي آزه‌ربايجان» و «سيياسي-ايداري آزه‌ربايجان»لا عئيني دئييل .تورک خالقينين وطه‌ني اولان ائتنيک آزه‌ربايجان قاوراميني آنلاتماق اوچون، اوراني تورک خالقي ايله ايليشگيله‌نديره‌ن و تورک خالقينا باغلايان تورک‌ائلي کيمي اؤزه‌ل بير يئرآدين وارليغي، سورون دئييلدير. ترسينه يارارلي بير آوانتاژدير.

تورکله‌رين ياشاديغي بوتون بؤلگه‌له‌ره اؤزه‌ل تورکجه يئرآدلارين-توپونيمله‌رين ياراديلماسي ميللي آچيدان اويقون اولدوغو کيمي، تاريخي باخيمدان دا گره‌کليدير. بوگون نئجه کي مولدووادا ائحتيياج اوزه‌ره گئچميشده وار اولمايان «قاقاووزيئري» آدي ياراديلميشدير، بيزده ده آرتيق «تورک‌ائلي»، «آوشاريورت»، «قاشقاي‌يورت»، «خله‌‌ج‌يئري» ...واردير.

«توران» ايسه بام‌باشقا بير قاورامدير، آيري بير آنلامي، آيري بير جوغرافياسي و آيري بير تاريخي واردير و تورک‌ائلي يئرينه ايشله‌ديله‌بيلمه‌ز. آيريجا تورنداکي -ان سون‌اکي ايرانيک-فارسجادير.

تورک‌ائلي ايسه بوگونکو ايراندا تئهران، شهرييار، قوم، اراک، ملايئر، نهاوه‌ند، سونقور، کنگاوه‌رده‌ن باشلاييپ تورکييه - آزه‌ربايجان رئسپوبليکاسينا دک اوزانان و تکجه تورک خالقينين ياشاديغي ميللي بؤلگه‌نين آديدير. تورک‌ائلي‌نه آزه‌ربايجانين يالنيز تورک بؤلگه‌له‌ري ايله ايرانين قوزئي‌باتيسيندا آزه‌ربايجان آدلانديريلمايان تورک بؤلگه‌له‌رين بوتونو داخيلدير.


Türkistan ile Türkiye doğruysa, Türkéli de doğrudur.

Méhran Baharlı

Türkéli İran’ın quzéybatısında Türklerle ķompaķt ve bitişik olaraq meskün olan bütün bölgedir. Buraya géçmişde Azerbaycan, Irâq-i Ecem, Xemse, Cibal, Eli Şükür, Bayatistan, Tarım, Xereqan ve ... adlandırılan bütün Türk bölgeleri dâxildir. Buraların Türklerle meskün olmayan bölgeleri ise Türkéline dâxil déyildir.

Türkéli qavramı ile Azerbaycan qavramı éyni déyildir. Türkéli qavramı Étnik Azerbaycan qavramı ile éynidir. Coğrâfi Azerbaycan ve Siyâsi-İdâri Azerbaycanla éyni déyildir. Türk xalqının veteni olan Étnik Azerbaycan qavramını anlatmaq üçün oranı Türk xalqı ile ilgilendiren ve Türk xalqına bağlayan Türkéli kimi özel bir yéradın varlığı, sorun déyildir. Tersine yararlı bir avantajdır.

Türklerin yaşadığı bütün bölgelere özel Türkce yéradların-toponimlerin yaradılması milli açıdan uyqun olduğu kimi, târixi baxımdan da gereklidir. Bugün néce ki Moldova’da éhtiyac üzere géçmişde var olmayan Qaqavuzyéri adı yaradılmışdır, bizde de artıq Türkéli, Avşaryurt, Qaşqayyurt, Xelecyéri …. vardır.

Turan ise bambaşqa bir qavramdır. Ayrı bir anlamı, ayrı bir coğrafiyası ve ayrı bir târixi vardır ve Türkéli yérine işledilebilmez. Ayrıca Turandakı .an soneki İranik-Farscadır.

Türkéli ise bugünkü İran’da Téhran, Şehriyar, Qum, Erak, Melayir, Nehavend, Sunqur, Kengaver’den başlayıp Türkiye-Azerbaycan Réspubliķasına dek uzanan ve tekce Türk xalqının yaşadığı milli bölgenin adıdır. Türkéline Azerbaycan’ın yalnız Türk bölgeleri ile İran’ın quzéybatısında Azerbaycan adlandırılmayan Türk bölgelerin bütünü dâxildir.


آلرژي به استفاده‌ از کلمات ترکي رايج در غرب ما (ترکيه، عراق، سوريه، قبرس، بلغارستان، ...)


آلرژي به استفاده‌ از کلمات ترکي رايج در غرب ما (ترکيه، عراق، سوريه، قبرس، بلغارستان، ...)



کساني که به استفاده‌ از کلمات ترکي رايج در غرب ما (ترکيه، عراق، سوريه، قبرس، بلغارستان، ...) آلرژي دارند، در مسيري اشتباه‌اند. به لحاظ هويت ملي و زبان و ... هيچ فرقي بين مردم ترک ايران، قفقاز، آسياي صغير (بويژه شرق، جنوب و مرکز آن) و خاورميانه‌ي عربي (عراق، سوريه، لبنان، اسرائيل، ...) نيست. بده و بستان فرهنگي و واژگاني بين لهجه‌هاي گوناگون آنها و همچنين لهجه‌هاي آنها با زبان مشترک ادبي و مکتوب ترکي ما کاملا طبيعي، مفيد و ضروري است. زيرا همه‌ي آن واژه‌هاي ترکي لهجه‌اي، واژه‌هاي زبان مشترک و ملي ما هستند. چه درحال حاضر در محاورات و لهجه‌ي شهر و روستا و منطقه‌ي ما بکار بروند و چه بکار نروند. در مساله‌ي زبان ملي، نبايد لهجه‌گرائي و محلي‌گري و قبيله‌گرائي کرد.

استفاده از فرمهاي تورکي «تورک» و «آزربايجان»


استفاده از فرمهاي تورکي «تورک» و «آزربايجان»

سالها پيش يکي از دوستان افغانستاني به کاربرد فرم ترک از طرف من اعتراض کرد و با ذکر دلايلش گفت که در افغانستان در نشستي رسمي، تصميم بر اين گرفته شده که از فرم واحد «تورک» استفاده شود (متن اين قرارداد را بعدا دوباره منتشر خواهم کرد). در آن زمان اين تدبير- که در نوشته‌اي در سؤزوموز نيز آنرا ذکر کرده بودم- به نظر من منطقي آمد. بخصوص پس از ملاحظه‌ي آنکه کردها نيز به جاي فرم کرد شروع به استفاده از فرم «کورد» کرده‌اند، از آن به بعد من هم به جاي فرم ترک فرم «تورک» را، هر چند نه هميشه، بکار بردم. اما اکنون که به موازات رشد شعور ملي «تورک»، انعکاس آن در املاء فارسي هم، مانند کاربرد فرم «آزربايجان» به جاي آذربايجان فارسي-عربي ديده مي‌شود، بهتر است که در ايران و زبان فارسي هم مانند افغانستان و زبان دري، فرم «تورک» به جاي فرم ترک استفاده شده، همگاني و تثبيت شود.

من در مورد ايران و آزربايجان، تصميم‌گيري در باره‌ي اين گونه مسائل را در حيطه‌ي انحصاري زبانشناسان، محققين و اهل فن و ديگر نخبگان نمي‌دانم. اين مسائل بيشتر مسائل هويتي و سياسي است و به شعور ملي تورک و منافع ملي تورک مربوط است که فعلا ادراک بر آنها در ميان بسياري از نخبگان ما شامل زبانشناسان، محققين و اهل فن تورک در ايران و آزربايجان در حکم کيمياست. کردهائي که بر فرم کورد و در افغانستان که بر فرم تورک تصميم گرفتند زبانشناسان و ... نبودند. در تاريخ هم نادرشاه و مساوات و آتاتورک  ... که فرم آزربايجان را بکار برده‌اند هيچکدام زبانشناس نبوده‌اند. بر عکس، نخبگان ما معمولا و اصولا به عنوان سد و ترمزي در مقابل حفظ و توسعه‌ي شعور ملي تورک عمل کرده‌اند. مرجع و محل رجوع و حل مسائل هويتي توده‌ي تورک در ايران از جمله تَرکِ فرمهاي فارسي تُرک و آذربايجان و استفاده از فرمهاي تورکي «تورک» و «آزربايجان»، در يک کلام مردم و اجماع مردمي است که به طور خودجوش در حال فرم گرفتن است.

اقدام و تلاش براي ايجاد کردستان در سرزمينهاي غير کردي


اقدام و تلاش براي ايجاد کردستان در سرزمينهاي غير کردي

اقدام و تلاش براي ايجاد هر نوع کردستان مستقل، کنفدرال، فدرال، خودمختار، ... و يا کانتون و کريدور کردي در سرزمينهاي تاريخا و فعلا غير کردي ترک، عرب و لر - يعني آنچه اکنون در شمال سوريه، شمال عراق و شمال غرب و غرب ايران در حال اجراست-؛ چيزي نيست به جز دست‌اندازي به سرزمين ديگران (ترک، عرب، لر، ...)، توسعه‌طلبي ارضي، نژادپرستي و زمينه‌چيني براي پاکسازي قومي بوميان غيرمسلح ترک و عرب و لر در منطقه توسط گروههاي زياده‌طلب مسلح کرد.

 همه‌ي نيروهاي صلح‌دوست و دمکراسي‌خواه و مدافعين حقوق بشر و در راس آنها خود بوميان ترک، عرب و لر مناطق فوق بايد فعالانه و پيشگيرانه با اين زياده‌خواهي و توسعه‌طلبي کردي مخالفت و آنرا افشا کنند.

از قضا در اين مورد خاص، اسم «تورکي» اصل ماجراست


از قضا در اين مورد خاص، اسم «تورکي» اصل ماجراست.

دقيقا پس از يک صد و ده سال انکار رسمي و دولتي نام زبان و نام هويت ملي ما که «تورکي» است، در دولتي‌ترين سندها و در رسمي‌ترين مکاتبات بين مجلس و رياست جمهوري، نام زبان و هويت ملي ما عينا مطابق واقع و به شکل «تورکي» ذکر مي‌شود. اين سند، در صورت صحت، يک شکست استراتژيک براي سياست انکار و امحاء دولتي، و يک پيروزي راهبردي براي ملت تورک ساکن در ايران است.

Wednesday, August 17, 2016

پايگاه هوائي که در اختيار روسيه قرار داده شده در منطقه‌ي ملي ترک (تورک‌ائلي) واقع است


پايگاه هوائي که در اختيار روسيه قرار داده شده در منطقه‌ي ملي ترک (تورک‌ائلي) واقع است

پايگاه هوائي که در اختيار روسيه قرار داده شده در منطقه‌ي ملي ترک (تورک‌ائلي) واقع است. پایگاه هوایی شهید نوژه (پایگاه سوم شکاری همدان یا پایگاه هوایی شاهرخی) در شهرستان ترک‌نشين کوره‌نگ (کبودرآهنگ) استان آزربايجاني همدان قرار دارد. آن منطقه که پایگاه در آن احداث شده، نامش سوباشی است. کوه معروفی نیز به همین نام در آنجا هست که رادار مهمی بر روی آن کار گذاشته شده است.

ضروري است که تشکيلات سياسي و فرهنگي ترک در داخل و خارج ايران، در مورد اين امر واکنش نشان دهند.

در زبان ترکي کوره‌نگ به معني سمور قهوه‌اي رنگ و يا رنگ قهوه‌اي طبيعت به هنگام برگ‌ريزان پائيزي و سوباشي به معني افسر و فرمانده‌ي نظامي و دژبان است.

Monday, August 15, 2016

هرگز هيچ دولت توركي (حتي قاجار و عثماني) به معني دقيق كلمه دولتي ديني نبوده‌ است.


هرگز هيچ دولت توركي (حتي قاجار و عثماني) به معني دقيق كلمه دولتي ديني نبوده‌ است.

دولت عثماني علي رغم آنكه قرنها خلافت جهان اسلام را عهده‌دار بود، دولتي ولايتي و يا مذهبي نبود. دولت عثماني يک دولت اروپائي و بويژه در قرون ١٨ و ١٩ يک دولت سکولار بود. ولايتي بودن اين امپراتوري حتي قابل بحث هم نيست. ولي در باره‌ي مذهبي بودن، اوتوريته‌ي ديني در دولت عثماني مانند ديگر دول اروپائي قرون ١٦- ١٩ تحت كنترل اوتوريته‌ي سياسي و مادون آن بود. يعني دولت عثماني مانند ديگر دول مشابه اروپايي وقت، آگاهانه از دين و دستگاه ديني براي مقاصد سياسي استفاده ميكرد. در اين دولت، دستگاه و مقامات ديني هميشه منصوب و حقوق‌بگير و مامور اوتوريته‌ي سياسي بوده است و نه بالعكس. تركيه‌ي نوين ادامه‌ي طبيعي اين سيستم است و اكنون نيز اوتوريته‌ي ديني، اداره‌اي از ادارات دولتي و حقوق‌بگير آن است.

از طرف ديگر دولت تركي عثماني، به مثابه‌ي دولتي غيرديني، در عمل مقيد و تابع شريعت نبود و در اجراي احكام آن انتخابي عمل مينمود. به عنوان نمونه در تمام قلمروي سه‌قاره‌اي و دوره‌ي ٧٠٠ ساله‌ي امپراتوري عثماني، مجازات سنگسار شرعي تنها يكبار اجرا شده است (در سال ١٦٧٩ زن متاهلي - همسر قواف عبدالله چلبي آق‌سارايي- به جرم همخوابي با مردي يهودي رجم شد).

حال آنكه حكومت ديني به معني دقيق كلمه براي اول بار در عصر مدرن در دولت بنيادگراي فارس جمهوري اسلامي ايران موجوديت پيدا كرده است. در اين حكومت ديني، اوتوريته‌ي ديني و مقامات و صنف روحاني بر اوتوريته‌ي سياسي حاكم‌اند، و نظام سياسي كشور بر مبناي فقه شريعت امامي شيعي و قوميتگرايي فارسي شكل گرفته است. اين، کاملا برعکس وضعيت امپراتوري عثماني است و بيشتر به وضعيت دول اروپايي دوران قرون وسطي شبيه است. حكومت بنيادگراي شيعي فارس ايران، ادامه‌ي طبيعي رژيم پهلوي است كه در طول حاكميت آن و بر خلاف امپراتوري عثماني-جمهوري ترکيه، اورتوريته‌ي ديني و صنف روحاني دستگاهي مستقل و خارج از كنترل اوتوريته‌ي سياسي بود. اين سيستم معيوب، در نهايت به غصب و قبضه‌ي كامل قدرت اقتصادي و سياسي كشور از سوي صنف روحانيون بنيادگراي شيعي فارس منجر شد.

Sunday, August 14, 2016

کاربرد زبان تاجيکي-دري در گذشته از سوي ادبا و حکام ترک به عنوان زبان مکتوب

کاربرد زبان تاجيکي-دري در گذشته از سوي ادبا و حکام ترک به عنوان زبان مکتوب در بخش وسيعي از آسيا، از جمله در هندوستان و آسياي ميانه و ايران امروزي و قفقاز و عثماني؛ ناشي از زبان ادبي و زبان پرستيژ بودن دري-تاجيکي، سعه‌ي صدر و فرهنگ‌دوستي شعرا و حکام ترک و يا از سر هوس و تفنن بود؛ نه به سبب رسمي بودن و يا لزوما وجود داشتن متکلمين بومي زبان تاجيکي- دري در آن مناطق.

اما کاربرد زبان ترکي در همان زمان و در همان جغرافيا از سوي حکام و ادباي ترک، ناشي از رسمي بودن دوفاکتوي زبان ترکي، داشتن متکلمين بومي زبان ترکي و شعور ملي ترک ايشان بود.

Saturday, August 13, 2016

کتيبه‌‌ي تورکي سردر حرم حضرت علي در نجف سروده شده به سفارش نادر شاه


کتيبه‌ي تورکي سردر حرم حضرت علي در نجف سروده شده به سفارش نادر شاه

مئهران باهارلي

اين مقاله بازنويسي مقاله‌اي منتشر شده به همين نام در سال ٢٠٠٥ در سؤزوموز است

١-در اروپا عصر مدرنيته در قرن شانزده ميلادي با رنسانس، دوره‌ي اکتشافات و سپس انقلاب فرانسه، انقلاب صنعتي و ... تعريف و آغاز مي‌شود. اما آزربايجانگرائي استالينيستي، ورود به عصر مدرنيته براي خلق ما را از سالهاي ١٨٢٨-١٨١٥ يعني اشغال بخش شمالي آزربايجان و جنوب قفقاز توسط روسيه آغاز مي‌کند. اين تعريف غير علمي و فرضي که بر اساس ارزشگذاريها و داوريهاي دلبخواهانه و بدون توجه به زمينه‌هاي عيني و عوامل ساختاري داخلي است، علاوه بر ناهمخواني با واقعيات تاريخي، جهدي است براي تبرئه و توجيه عامل گويا اصلاح خارجي، اما به واقع اشغالگري و استعمار روسيه. واقعيت آن است که براي خلق تورک ما، دوران مدرنيته نه در اوائل قرن نوزده، بلکه در اوائل قرن هيجده و با ظهور نادرشاه افشار (١٧٤٧-١٦٩٨) که تجسم و سمبل دو روند تاريخي سرنوشت‌ساز آغازگر مدرنتيه بود آغاز مي‌شود. اين دو روند عبارتند از: نخست سکولاريزاسيون-دولت عرفي ولائيک که باعث انشقاق کامل بين دو اقتدار دنيوي-سکولار و ديني-شرعي و از ميان برداشتن نقش و تاثير باورهاي ديني و آئينهاي مذهبي از گفتمان ديپلماسي گشت. دوم تاکيد بر تورکيّت و تورکمانيّت که حلقه‌ي اتصال بين تورکان ايران-آزربايجان با عثمانيان، ازبکان تورکستان- آسياي ميانه و مغولان هند از يک سو و با تاريخ تورک و احياي گذشته‌ي تورک‌سالار بود. اين نيز به نوبه‌ي خود آغازگر روند خودآگاهي ملي تورک و تورک‌گرائي مدرن در تاريخ ماست.

٢-نادرشاه آوشار (افشار) بي‌شک تورک‌گراترين حاکم تورک، حتي نخستين شخصيت مهم تورک‌گرا در تاريخ مدرن ملت ما است. وي نه تنها بر تورکمان بودن خود مباهات مي‌کرد، بلکه در آن متعصب بود و در هر فرصتي بر آن تاکيد مي‌نمود. يکي از نمودهاي مهم تورک‌گرائي نادرشاه، اصرار وي بر کاربرد زبان تورکي به عنوان زبان رسمي دوفاکتوي دولت آوشاري (افشاري) است. زبان تورکي زبان رسمي اردوي آوشاري (افشاري) و زبان کاري روزمره‌ي شخص نادرشاه در همه‌ي عرصه‌ها و در خطاب به همه و در اين ميان مقامات لشکري و کشوري و ديني و سفرا و حکام و سلاطين خارجي بود (نادرشاه علاقه‌اي به زبان فارسي نداشت و صرفا در اواخر عمر شروع به يادگيري نوشتن زبان تاجيکي-دري کرد). در اين ميان نادرشاه تاکيد خاصي بر کاربرد تورکي نوشتاري و تبديل زبان تورکي به يک زبان مکتوب داشت. چنانچه او علاوه بر استفاده از زبان تورکي در مکاتبات ديپلماتيک خارجي از جمله خطاب به سلطان عثماني محمود اول، صدراعظم عثماني حکيم‌اوغلو علي‌پاشا، ...(مانند سنت مرسوم در دوره‌ي دولت قزلباشي-صفوي)، براي نخستين بار اقدام به چاپ پول با متن فارسي -تورکي نيز کرد. اما مهمترين تدبير نادرشاه براي مکتوب ساختن زبان تورکي و جاودانه‌سازي آن، نويساندن کتيبه‌ها در اماکن تاريخي (کتيبه‌ي کلات نادري) و در اماکن مقدس مذهبي (کتيبه‌ي سردر حرم امام علي در نجف) به زبان تورکي است. نادرشاه به واقع تنها حاکم تورک است که اقدام به نويساندن کتيبه‌هاي تورکي در قلمروي دولت خويش کرده است.



Monday, August 8, 2016

پخمه تورک مشروطيت‌چيله‌ري


پخمه تورک مشروطيت‌چيله‌ري

مئهران باهارلي

تبريزلي علي، ايران و آزه‌ربايجان‌ين گونئيي‌نده اورتايا چيخان اوچونجو تورکچو قوشاقداندير.

١-ايلک تورکچو قوشاق، جمشيدخان مجدالسلطنه افشار ارومي، ابوالفتح علوی، تقي رفعت، مظفرالدين شاه، محسن رفعت، .... نسليدير. بونلار مشروطيت-بيرينجي دونيا ساواشي ايلله‌رينده ايران و آزه‌ربايجان‌ين گونئيي‌نده (تورک‌ائلي‌نده) اتحاد اسلام، اتحاد و ترقي، ژؤن تورکله‌ر، تورک اوجاقلاري چئوره‌سينده توپلانان اؤنجو و اؤنده‌ر شخصييه‌تله‌ر؛ دئوله‌ت، سيلاح، دين و قله‌م اينسانلاريديرلار.


٢-ايکينجي تورکچو قوشاق، ژنرال محمود پناهيان گیبي ايکينجي دونيا ساواشي و سونراسيندا آزه‌ربايجان دئموقرات فيرقه‌سي‌نين ايستالينيست آزه‌ربايجانچيليق ميللي کيملييينده‌ن (آزه‌ربايجان ميلله‌تينده‌ن) قوپاراق، تورک ميللي کيمليييني و تورک ميلله‌تيني منيمسه‌يه‌ن سيياسه‌ت آداملاريدير.


٣-اوچونجو تورکچو قوشاق؛ محمدرضا پهلوي و ايسلامي اينقيلاب دؤنه‌مينده اورتايا چيخان حميد نطقي، علي کمالي، تبريزلي علي گیبي چوخو وارليق‌دا دا يازان آراشديرماجي و قله‌م اهليدير.


٤-دؤردونجو قوشاق ايسه، گونوموزده‌کي مودئرن دئموکراتيک تورکچولوک قوشاغيدير.


(آزه‌ربايجان مشروطه حره‌که‌تي، آزاديستان حره‌که‌تي، آزه‌ربايجان ميللي حؤکومه‌تي و خلق مسلمان حره‌که‌تي؛ تورک خالقينين ميلله‌تله‌شمه‌سي و ميللي حاقلارينين الده ائديلمه‌سينده اولوملو و يا اولومسوز بللي ائتگيله‌ري بولونسا دا، هئچ بيري باشچيلارينين تورک ميللي کيملييينه اينانديقلاري و تورک ميلله‌تينين حاقلاريني الده ائتمه‌ک اوچون اورتايا چيخديغي تورک ميللي حره‌که‌تله‌ري دئييلدير).


Saturday, August 6, 2016

قائم مقام فراهانی: قفقاز جنوبي بخشي از آزربايجان است


قائم مقام فراهانی: قفقاز جنوبي بخشي از آزربايجان است

مئهران باهارلي

در ديوان اشعار قائم مقام فراهاني (١٧٧٩- ١٨٣٥)، شعري بلند در مدح عباس‌ميرزا نائب‌السلطنه وجود دارد. در ابياتي از اين شعر که در باره‌ي "قصد روس و روم بر تسخير آزربايجان" است گؤکجه، گنجه، شروان، بيلقان، لنکران، ارگوان، برگشاد و غرچوان، که همه مناطق و شهرهائي در قفقاز جنوبي‌اند، به عنوان شهرها و مناطق آزربايجان نام برده مي‌شوند. نشريه‌ي پان‌ايرانيستي آينده در شماره‌ي يازده سال اول خود (١٣٠٥-١٩٢٦)، تعدادي از اين ابيات را با تيتر "قصد تسخير آذربايجان (آزربايجان) در زمان فتحعلي‌شاه از قائم مقام فراهاني (ثاني)" داده است. اين ابيات نشان مي‌دهند که در اواخر قرن هيجده و اوائل قرن نوزده ميلادي در فرهنگ عمومي و ژارگون سياسي مقامات دولتي قاجاري، قفقاز جنوبي بخشي از منطقه‌ي آزربايجان شمرده مي‌شد. در زير ابيات مذکور را نقل و سپس چند توضيح کوتاه در اين رابطه را داده‌ام:


دو روي جنبش مشروطيت


دو روي جنبش مشروطيت

جنبش مشروطيت در اساس خود، انعکاس جريانات آزاديخواهي عثماني و بخصوص مشروطيت اول و دوم عثماني در آزربايجان بود. تاثيرات قفقاز و اروپا در درجه‌ي دوم و فرعي‌اند.

اين جنبش در آغاز در سطح توده‌هاي ترک، يک حرکت عدالتجويانه و آزاديخواهانه‌ي مترقي بود. اما در سطح گردانندگان و هدايت کنندگان آن، بويژه پس از بدست گرفتن مديريتش توسط انگلستان، سران جامعه‌ي پارسي هندوستان، باستانگرايان پان‌ايرانيست، بروکراتها-تکنوکراتهاي فارسگرا و رهبران ترک حرکت که به شدت فاقد شعور ملي ترک بودند مخصوصا در مرکز آزربايجان تبريز... به يک حرکت ارتجاعي ضد ترک با هدف و کارکرد ايجاد ملت ايران با مولفه‌هاي فارسي و تغيير رژيم از يک خاندان ترک به دولتي فارس-آريانژاد تبديل شد.

در عمل نيز اين جنبش منجر به مشروطيت و تحقق آزاديها و عدالت و مدرنتيه و قانونمداري و يا استقرار رژيمي دمکراتيک و سکولار در ايران نشد. بلکه به رسميت انحصاري زبان فارسي، شروع سياست دولتي فارس‌سازي ترکها و ديگر ملل ايران، ايجاد نظامي به شدت متمرکز، ظهور استعمار داخلي و نژادپرستي نهادينه در ايران، ديکتاتوري فردي پهلوي و سرکوب سيستماتيک آزاديهاي بنيادين منجر گشت.