Sunday, November 13, 2016

پروفسور ويليامز جکسن: مجدالسلطنه افشار اورومي، جامع سه شخصيت دانشمند، نظامي و درباري


پروفسور ويليامز جکسن: مجدالسلطنه افشار اورومي، جامع سه شخصيت دانشمند، نظامي و درباري

مئهران باهارلي

Saturday, December 17, 2011

پروفسور آبراهام والنتاين ويليامز جکسن (۱۸۶۲-۱۹۳۷) (Abraham Valentine Williams Jackson) متخصص و استاد بخش زبانهاي هند و ايراني دانشگاه کلمبياي شهر نيويورک، از محققان نامدار آمريکا در رشته‌ي زبان و ادبيات اوستايي و دين و آئين زرتشتي و نيز سانسکريت‌شناسي به شمار مي‌رود. وي که در زمان سلطنت مظفرالدين شاه، پادشاه سلسله‌ي تورکي-آزربايجاني قاجار، به سال ١٩٠٥ ميلادي يعني يکسال پيش از امضاء فرمان مشروطيت، به جنوب آزربايجان و ايران سفر کرده بود، کتاب (Persia Past and Present, A Book of Travel and Research)   را در باره‌ي اين سفر نگاشته است (اين کتاب با نام "ايران در گذشته و حال" به فارسي ترجمه و منتشر شده است). پروفسور ويليامز جکسن به شهر اورميه هم سفر کرده و در آنجا با مجدالسلطنه افشار اورومي نائب الحکومه‌ي وقت اين شهر ملاقات داشت. او در کتاب خود، اطلاعات ذي‌قيمتي در باره‌ي اين دو داده است.

جمشيدخان مجدالسلطنه افشار اورومي، برجسته‌ترين شخصيت تاريخ معاصر تورک، در روند ملت‌شوندگي خلق تورک و مجادله براي احقاق حقوق ملي و حفظ منافع سياسي «ملت تورک» در جنوب آزربايجان و ايران است. مقام وي در تاريخ معاصر خلق تورک معادل رسولزاده و آتاتورک، يکجا است. وي هم يک تورکي‌نويس، روشنفکر، تاريخدان، ادبيات‌شناس، مولف، محقق، ژورناليست، فيلانتروپيست، شاعر .... و هم يک دولت‌شخص، فرمانده‌ي نظامي، سياستمدار، مدافع و نجات‌بخش توده‌ي تورک و شهرهاي تورک در مقابل متجاوزين و اشرار، و در نهايت قهرمان ملي «خلق تورک» است.

پروفسور ويليامز جکسن هم، در اثر خود مجدالسلطنه افشار اورومي را بسيار ستوده و او را جامع سه شخصيت نظامي، درباري و فاضلي دانشمند دانسته، چنين معرفي مي‌کند: «دانشمندي تحصيل‌کرده، با فرهنگ، داراي ذوق محققين، شخصيتي با مطالعات بسيار در آثار مولفين شرقي، با دلبستگي ذاتي و موهبتي به تاريخ و ادبيات؛ نيک‌مردي آزاده و آراسته، داراي وسعت نظر و فارغ از قيد تعصب، بي‌نهايت نجيب و آداب‌دان و نکته‌سنج؛ سخت رشيد و دلاور، فرماندهي خشن، داراي لياقت نظامي، سريع در تصميم‌گيري، آماده و چابک‌دست در کارها، سپاهي‌اي مورد احترام مردم به درجه‌ي رعب و هيبت؛ صاحب شاني بالاتر از نظاميگري، داراي ذوق و سليقه‌ در تزئين و ظرائف و عتيقه‌جات، مسلط بر زبان فرانسه، لايق مقامي که صاحب آن بود، ...»



ترجمه‌ي فارسي بخش مربوط به مجدالسلطنه از سفرنامه‌ي انگليسي پروفسور آ. و. ويليامز جکسن (از مئهران باهارلي):

«هنگام ديد و بازديد سال نو (نوروز، ٢٤ مارس ١٩٠٥ برابر با ٤ فروردين ١٢٨٤)، اين سعادت دلپذير را داشتم که با دکتر جي. پي. کاکران پزشک هئيت مبلغين (مسيحي آمريکائي) در اورميه همراه باشم. نخستين ديدار ما با مجدالسلطنه نائب الحکومه‌ي جديد بود که دو روز قبل، فرمان رسمي نيابت حکومت را با يک قبضه شمشير اعلاء به عنوان هديه از طرف (مظفرالدين) شاه دريافت کرده بود. او ما را، با لطف و مرحمت رسمي پذيرفت و پس از سلام و تعارفهاي مرسوم، به سخن گفتن روان و مطبوع به «تورکي»، زباني که ديگر مهمانان بخوبي صحبت مي‌کردند پرداخت. اما چون من تورکي نمي‌دانستم، مجدالسلطنه به فرانسه به من خطاب مي‌کرد.

به لحاظ شخصيتي مي‌توان گفت مجدالسلطنه جامع سه شخصيت نظامي، درباري و محققي دانشمند است. وي در عين آنکه شخصاً سخت رشيد و دلاور است و فرماندهي خشن به شمار مي‌رود، با اينهمه بي‌نهايت نجيب و آداب‌دان و نکته‌سنج است و بطور ذاتي و موهبتي منتهاي دلبستگي را به تاريخ و ادبيات دارد. احترامي که مردم به خصال سپاهيگري مجدالسلطنه مي‌نهند به درجه‌ي رعب و هيبت نزديک مي‌شود. قابليت و تواناييهاي نظامي، سرعت در تصميم‌گيري و آمادگي و چابکدستي در کارها، وي را لايق و شايسته‌ي احراز مقامي کرده که اکنون صاحب آن است.

اورميه به مرز تورکيه و سرزمين کوردها (در تورکيه) نزديک است. اين منطقه، همانگونه که تاخت و تاز کوردي سال ۱۸۸۰ به اثبات رسانيد، بخصوص در معرض خطر حمله‌ي سرکشان و غارتگري راهزنان (کورد) قرار دارد. حتي امروز نيز کوردها مايه‌ي تهديد دايمي اورميه‌اند. مجدالسلطنه متوسل به اين سياست شده است که از خود اين عشاير جنگي کوه‌نشين (کورد)، دسته‌اي براي حفظ نظم و امنيت تشکيل دهد. با اين همه بعدها مطلع گشتم که وي در حين ملاقات با نمايندگان يکي از شيوخ ياغي (کورد) آن سوي مرز کم مانده بود جان خود را از دست بدهد. طرفين قرار مي‌گذارند به مذاکره براي ترک مخاصمه بپردازند. در ميان مذاکرات، ياغيان (کورد) تهديد به اعمال خشونت مي کنند. اما پيش از آنکه اين گروه موفق به اجراي نيت خود شوند، مجدالسلطنه شيخ را در جاي خود با تير مي‌کشد. به فرمان او ديگران دستگير و در ميدان بزرگ اورميه به دهانه‌ي توپ بسته مي‌شوند.

در مقام ميزباني، مجدالسلطنه نيک‌مردي آزاده و آراسته و داراي شاني بالاتر از شان نظامي و سربازي بود. خانه‌اش شواهد بسيار دال بر فرهنگ و ذوق دانشمندانه‌اش را در خود داشت. در کتابخانه‌اش گذشته از کتابهاي فارسي و عربي که داراي جلد و صحافي زيبا بودند، چند کتاب نمونه‌ي فرانسه‌ي استاندارد ديده مي‌شد. چنين مي‌نمود که مجدالسلطنه به راستي به تاريخ دلبستگي دارد. چون بر وسعت نظر و فارغ بودن وي از قيد تعصب پي‌بردم، از اين رو بي‌ترديد و تامل سوالاتي در باره‌ي دين زرتشتي پرسيدم و از پرسشهائي که خود او در باره‌ي رابطه‌ي نام زرتشت با نام اردبيل و کوه سبلان برايم مطرح کرد، به زودي دانستم دامنه‌ي مطالعات وي در کتابهاي مولفين شرقي که در قفسه‌هاي کتابخانه‌ي خود چيده بود، مي‌بايست قابل ملاحظه باشد. چگونگي تزئين اطاقهايش از حاکي از ذوق و سليقه و مجموعه‌ي ظرايف و اشياء عتيق او جالب توجه بود. هنگام جدا شدن از او، وعده داد زماني که سفر جنوب خود به سوي همدان را آغاز کنم دو تن نگهبان کورد را براي همراهي من به مدت سه روز بفرستد».

متن انگليسي:

URUMIAH, A SUPPOSED EARLY HOME OF ZOROASTER page 100
NEW YEAR'S CALLS page 101

In making New Year's calls I had the pleasant privilege of  going in the company of Dr. J. P. Cochran, the missionary physician at Urumiah, and our first visit was paid to Majidi Sultana, the newly appointed Vice-Governor, who two days before had received from the Shah his official appointment and the accompanying gift of a superb sword. He received us with formal ease and grace and, after the customary bows and salutations of etiquette had been made, conversed freely and pleasantly in Turkish, which the other visitors spoke well, but he addressed me in French, as I was not familiar with Turkish.

In his personality Majidi Sultana may be said to combine the soldier, courtier, and scholar, for he is a man of great personal bravery, a stern commander, yet extremely gentle and finished in his manners, endowed with great fondness for history and literature. His soldierly qualities are looked upon by the people with a respect approaching awe, and his military ability, quickness of decision, and promptness of action have won for him the post he holds.

Urumiah is close to the Turkish border and the territory of the Kurds, and this district is particularly subject to danger from outlaws and marauding freebooters, as the Kurdish raid in 1880 proved. The Kurds in fact are even now a constant menace, and Majidi adopted the policy of employing a company of these warlike hillsmen themselves for the purpose of keeping order. Yet I have since learned that he nearly lost his life in holding a conference with the representatives of a rebel Sheikh from over the border. A parley had been agreed upon, but in the midst of it some threat of violence was made by the rebels ; before the band could carry out their purpose Majidi Sultana shot the leader on the spot and had the rest seized and blown from the cannon's mouth in the public square of Urumiah.

In extending hospitality to us, Majidi Sultana was the polished gentleman above the soldier, and his home bore evidences of culture and scholarly tastes. Besides finely bound Persian and Arabic works his library contained a few standard French books, and he seemed to take a real interest in history. Knowing his breadth of view and freedom from fanaticism I had no hesitation in making inquiries about the Zoroastrian religion, and I soon found, from the questions which he himself put to me regarding the association of Zoroaster's name with Ardabil and Mount Savalan, that his range of reading in the Oriental writers on his shelves must have been considerable. The decoration of his rooms showed taste, and his collection of curios and antiques was an interesting one. At my departure he promised to send two Kurdish guards to accompany me for three days when I should start on my journey southward toward Hamadan.

چند نکته:

۱-مجدالسلطنه، قهرمان ملي «ملت تورک» است. زيرا قائل به وجود ملت تورک بود و حيات و فعاليت فرهنگي، سياسي و نظامي خود را هم براي احقاق حقوق ملي ملت تورک و حفظ منافع ملي ملت تورک آغاز کرد و بپايان رساند. اما رهبران مشروطيت و آزادي‌ستان که از سوي آزربايجانگرايان و ايرانگرايان روسزده و فارسزده به عنوان قهرمان ملي آزربايجان عرضه شده‌اند، اساساً قائل به وجود ملت تورک نبودند. اينها قائل به «ملت ايران» و هويت ملي ايراني بودند و از آنجا که حرکت سياسي خود را هم بنام ملت ايران و نجات و حفظ منافع ملي ملت ايران آغاز کرده بودند، قهرمانان ملت ايران‌اند، نه ملت تورک.

۲-ويليام جکسن از نحله‌ي شرقشناساني است که زمينه‌ي تئوريک و دانشي پايان دادن به حاکميت و اقتدار تورکان در ايران و منطقه را چيده‌اند. اين دسته که به بيماري «تورک‌کوري» مبتلا بودند، طبيعتاً در ايران و آزربايجان و اورميه هم، هويت تورک و توده‌ي تورک را اصلاً نمي‌ديدند و همواره به پررنگ نمودن و ستايش و غلو و اغراق در باره‌ي هرچه رنگ غير تورک داشت، از عناصر ايرانيک و فارسي و مسيحيان و کورد و .... مي‌پرداختند. با اين وصف، تثبيتهاي مثبت ويليام جکسن در باره‌ي مجدالسلطنه، هويت تورکي شهر اورميه، تجاوز کوردها بدين شهر و  .... داراي اهميت دوچندان است.

۳-ويليام جکسن هنگام اشاره به تورکي روان و مطبوع مجدالسلطنه (جمشيدخان نخستين مولف در قرن بيستم در جنوب آزربايجان و ايران است که در باره‌ي تاريخ سياسي، فرهنگي و تاريخ زبان و ادبيات تورکي، آنهم به زبان تورکي مقاله نوشته است)، زبان ما را همانگونه که است و بدرستي «تورکي-Turkish » مي‌نامد.

۴-ويليام جکسن در رابطه با اورميه، اين شهر را فاقد اهالي کرد، و عنصر کورد را غيربومي، خارجي و متهاجم و تهديدگر و .... بدين شهر معرفي مي‌کند. (تثبيتهاي ويليام جکسن در باره‌ي دموگرافي شهر اورميه موضوع يک مقاله‌ي جداگانه‌ي من است).

۵-ويليام جکسن در اثر خود به اشياء ظريف و عتيقه‌جات نفيس و کتابخانه‌ي شخصي مجدالسلطنه اشاره مي‌کند. في الواقع اين مجموعه‌ که مي‌توان آنرا موزه‌ي مجدالسلطنه ناميد، يکي از گنجينه‌هاي تاريخ و فرهنگ و ادبيات تورک، حاوي صدها جلد نسخه‌ي خطي و مينياتور ناياب به زبان تورکي بود. در منابع تاريخي متعدد به گنجينه‌ي مجدالسلطنه که پس از اشغال اورميه توسط روسها غارت و تاراج شد و محتوي آن به روسيه و گرجستان انتقال يافت اشاره شده است، اين گنجينه موضوع يک مقاله‌ي جداگانه‌ي من است.

منابع

1-Persia Past and Present, A Book of Travel and Research williams Jackson  (Download link)
2-A. V. Williams Jackson
3-JACKSON, ABRAHAM VALENTINE WILLIAMS
۴-سفرنامه جکسن: ایران در گذشته و حال (لينک دانلود)
۵-احمد کاويانپور. تاريخ اورميه (لينک دانلود)
6-Full text of "Persia past and present; a book of travel and research, with more than two hundred illustrations and a map"

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.