Monday, April 24, 2017

بلي، آري، ائوئت، هن، هه‌يه، هه‌يا، هايا، يا، هه، هوي، ايله‌ل


بلي، آري، ائوئت، هن، هه‌يه، هه‌يا، هايا، يا، هه، هوي، ايله‌ل

مئهران باهارلي

Tuesday, March 01, 2011

۱-ائوئتÉvét : فارسجا بلي و آري آنلاملاريندا ايشله‌ديله‌ن تمه‌ل تورکجه کليمه‌دير. گونوموزده ائوئت کليمه‌سي تورکييه و آزه‌ربايجان تورکجه‌له‌رينده قوللانيلير. آزه‌ربايجاندا تورکجه‌نين بيرسيرا لهجه‌سينده ائوئت کليمه‌سي، اه‌وه‌ت (Evet) دييه سؤيله‌نير. ۱۹۳۷ده‌ن سونرا سوويئت آزه‌ربايجانيندا تورکجه‌ني پوزما و اسکي تورکجه ايله تورکييه‌ده‌ن آيريشماني آرتيرما سيياسه‌تي دوغرولتوسوندا، ائوئت کليمه‌سينين يازيلي و اؤلچون ديلده ايشله‌ديلمه‌سينه سون وئريلميش، اونون يئرينه فارسجا بلي و قونوشما ديلينده‌ن « هه » کليمه‌سي منيمسه‌نميشدير.

ائوئت کليمه‌سي اسکي ياغما، توخسي، قيپچاق تورکول (تورکيک) ديلله‌رينده ائووئت (Ewet)، اوغوزلاردا ائمئت (Emet, Evet) و اؤته‌کي تورکول ديلله‌رده يئمئت (Yemet) اولاراق سؤيله‌نيردي. چاغاتايجادا عئيني کؤکه‌ن و آنلامدا اووات (Uvat)، اووات (Ovat) و قاراخانلي‌جادا اووا (Uva) کليمه‌له‌ري وار اولموشدور. چاغداش تورکمه‌نجه‌ده هاوا (Hawa) و خاوا ايله بير سيرا باشقا تورکول ديلله‌رينده ايشله‌ديله‌ن اوباOba  (قيرقيزجادا ооба) کليمه‌له‌ري ده ائوئت‌ده‌ن ائوريلمه‌دير.

ائوئت کليمه‌سي‌نين کؤکه‌ني حاققيندا ده‌ييشيک گؤروشله‌ر اورتايا آتيلميشدير. بير گؤروشه گؤره يانيتلاما اوچون قوللانيلان ياه (Yah) اونله‌مي و مات (Mat) برکيشديريجي‌نين بيرله‌شمه‌سينده‌ن يانيتلاما اونله‌م (ندا) و ايلگه‌چي (اداتي) اولان ائوئت و يان بيچيمله‌ري اولوشموشدور: ياه+مات = يامات = يه‌مه‌ت = يئمئت = ائمئت = ائبئت = ائوئت. ذکي اه‌يوب‌اوغلو تورکجه ائوئت کليمه‌سي‌نين اسکي ايرانيک پهله‌وي ديلينده‌کي آواثادان (Avatha, Avad) آلينتيلانديغيني ساولاميشدير. آنجاق بو گؤروش هئچ بير کؤکه‌ن‌بيليمچي ساريسيندان قبول ائديلمه‌ميشدير.

۲-هه‌يه Heye: تورکجه‌ده ائوئت آنلاميندا اولان ايکينجي تمه‌ل کليمه‌دير. آلتاييک کؤکه‌نلي اولدوغو دوشونولور. کانتون (يو ائ) چينجه‌سي‌نده «هاي Hai » ايله «هاي‌آHye ah »، ژاپونجادا «هاي Hai はい» ائوئت آنلاميندادير: هاي Hye (ائوئت) ah (وورقو اداتي). ماندارين چينجه‌سي‌نده «ها او آ، Hǎo » اوکئي، ياخشي، اييي آنلاميندادير. تورکجه‌ده ائوئت آنلاميندا ايشله‌ديله‌ن « هن » کليمه‌سي ده، چينجه «هايا» کليمه‌سي‌نين تورکجه‌له‌شديريلمه‌سي‌دير: هه+ن: هه (چينجه هاي کليمه‌سي‌نين قيسالديلميشي) + ن (چينجه آ وورقو اداتي يئرينه، تورکجه ن وورقو اداتي).

هه‌يه، آزه‌ربايجانˊين بير چوخ بؤلگه‌سينده (باتي آزه‌ربايجان اوستاني)، ايرانˊين گونئيينده (قاشقاي ائلي آراسيندا) و تورکييه‌‌نين دوغوسوندا (قارس، ارزروم، ...) يايقيندير. هه‌يهˊنين لهجه‌له‌ريميزده چوخ ساييدا ده‌ييشگه‌سي واردير: هه‌يه Heğe Heye (آنقارا، آفيون، ايسپارتا، دنيزلي، آيدين، باليقئسير، توقات، گوموشخانا، قارس، قازي‌انتئپ، ماراش، خاتاي، سيواس، يوزقات، قايسئري، نييده، قونيا، آدانا، ايچ‌ائل)؛ هه‌آ Hea (ارزروم)؛ هه‌ياHeya  (آدانا)، هگه Hege (گوموشخانا)؛ هه‌يه‌ک Heyek (زونقولداق)؛ هک Hek (زونقولداق)؛ هکي Heki (گوموشخانا)؛ هنگيه Heñye (يوزقات)؛ هيييا Hıyya (دنيزلي)؛...

تورکجه‌ده «هاي هاي» ترکيبي، کسينليکله ائوئت، سئوه سئوه ائوئت، قوشقوسوز و البته کي ائوئت آنلاملاريندا اولوپ، هه‌يه ايله کؤکه‌نده‌شدير. آزه‌ربايجاندا تورکجه‌نين لهجه‌له‌رينده تورکجه-فارسجا «هه‌يه بلي» (Heye beli) (بلي، آري) ترکيبي واردير. ناخجيواندا ايشله‌ديله‌ن هه‌يه (اه‌يه) ترکيبي ايسه، ائوئت آنلامينداکي هه‌يه ايله ايلگيسيز اولوپ، فارسجا اگر کليمه‌سينده‌ن پوزمادير.

يا، ياه، يئه(Ya, Yah, Yéh) : اسکي تورکجه‌ده ائوئت آنلاميندا ايشله‌ديلميشديرله‌ر. بورادا يا-ياه کليمه‌سي، هه‌يه-هايا کليمه‌سي‌نين قيسالديلميشي اولابيله‌ر. کوره‌جه‌ده ائوئت آنلاميندا بنزه‌ر « يئ» کليمه‌سي واردير.

اييي، اييا، ائيي(İyi, İya, Eyi) : چئشيتلي تورکول ديلله‌رينده، ا‌ئ‌ائ ээ موغولجادا، иә قازاقجادا ائوئت آنلاميندا قوللانيلير. بونلار هه‌يه ايله، يا دا ياخشي آنلاميندا اييي کليمه‌سي ايله ايلگيلي اولابيله‌ر. ماندارين چينجه‌سي‌نده اوکئي و ائوئت آنلاملاريندا ايشله‌ديله‌ن «ها او آ Hǎo» کليمه‌سي ده اصلينده ياخشي و  اييي آنلاميندادير. هه‌يه تاتارجادا (Äye) اولاراق سؤيله‌نير.

۳- هنHen : ائوئت آنلاميندا اوچونجو تمه‌ل تورکجه کليمه‌دير. هن آشاغيدا آنلاتيلان « هه » ايلگه‌جينه تاکيد-وورقو سون‌اکي اولان –نˊنين آرتيريلماسي ايله اولوشموش اولابيله‌ر. تورکجه‌ده « هن » کليمه‌سي، چينجه « هايا » کليمه‌سي‌نين تورکجه‌له‌شديريلمه‌سي‌دير: هه (چينجه هاي کليمه‌سي‌نين قيسالديلميشي) + ن (چينجه آ وورقو اداتي يئرينه، تورکجه ن وورقو اداتي).

هن؛ هه کليمه‌سينده‌ن داها کيبار و اينجه اولاراق قبول ائديلير و کسينليک (البته که بلي) گؤستره‌ير. بو کليمه آزه‌ربايجان و تورکييه‌ده ايشله‌کدير (ارزرومدا Hien). ماجارجادا ائوئت آنلاميندا اولان «ايگه‌ن Igen »کليمه‌سي، تورکجه هن کليمه‌سي ايله باغلانتيليدير.

Wednesday, April 19, 2017

کتاب درسي مشروطيت: بعد از اين ترکي حرف نزنيم. اگر او ترکي حرف زد جواب ندهيم


کتاب درسي مشروطيت: بعد از اين ترکي حرف نزنيم. اگر او ترکي حرف زد جواب ندهيم

مئهران باهارلي

در زير صفحه‌اي از يک کتاب درسي به زبان فارسي را داده‌ام. در اين صفحه زبان تورکي به طور ضمني با ناداني، جهالت، تاريکي، مردگي و دشمني مترادف شمرده شده، و کودکان صراحتاً به اجتناب از تورکي‌گوئي و تورکي‌نويسي دعوت مي‌گردند (ما سر درس ترکي حرف نمي‌زنيم، او اگر ترکي حرف بزند من جواب نمي‌دهم، ما قرار مي‌گذاريم بعد از اين ترکي حرف نزنيم). از طرف ديگر زبان فارسي با وطن‌پرستي، علم، دانايي، ترقي، زندگي و نجابت مترادف نشان داده شده، و کودکان تشويق به فارسي‌گوئي و فارسي‌نويسي مي‌شوند (فارسي زبان رسمي ماست، فارسي زبان شيرين است، زبان ما فارسي است، من مي‌توانم فارسي حرف بزنم، من مي‌توانم فارسي بنويسم، من مي‌توانم بزبان فارسي مکتوب بنويسم، ما فارسي را از همه شاگردها زودتر ياد گرفتيم، ....).

۱-منتشر کننده‌ي اين صفحه در اينترنت، نام و مشخصات کتاب و اينکه اين کتاب درسي براي کدام مقطع تحصيلي، در چه زماني و توسط چه نهاد و مقامي چاپ و منتشر شده را ذکر نکرده است. اما با توجه به رسم الخط متن (چسبيده نوشتن ميتوانم، يکسان نبودن ابعاد کلمات، ....)، نوشتن طهران به جاي تهران (قبل از تاسيس فرهنگستان در سال ۱۳۰۷) و بويژه ذکر اين مطلب که تبريز شهر وليعهدنشين ايران است (پيش از تاسيس سلسله‌ي پهلوي  در سال ۱۳۰۴ شمسي، ۱۹۲۵) و اشاره به رسمي شدن زبان فارسي (دهه‌ي قبل از امضاي فرمان مشروطيت) مي‌توان گفت که اين کتاب به احتمال زياد مربوط به بازه‌ي زماني بين آغاز حرکت مشروطيت-دهه‌ي ۱۸۹۰ و کودتاي رضاخان-دهه‌ي ۱۹۲۰، يعني دوران آغاز سياست نسل‌کشي زباني تورکي در ايران در سالهاي انقلاب مشروطيت توسط بروکراتها-تکنوکراتهاي تورک‌ستيز و فارس‌گراي تازه به دوران رسيده‌ي مشروطه‌طلب است.

Friday, April 7, 2017

سيزده بدر، گزي گونو: دوم ماه قيرآچان- آوريل (١٣ فروردين)


سيزده بدر، گزي گونو: دوم ماه قيرآچان- آوريل (١٣ فروردين)

مئهران باهارلي

نحوست و شوم بودن عدد سيزده در فرهنگ نمادهاي گوناگون شماري از اقوام و مدنتيهاي باستاني و قديم غير ايرانيک وجود داشته است. سيزده بدر در اساس منشاء بين النهريني- سومري، سامي- عبراني - بابلي (از کشور عراق فعلي) و رومي-يوناني -مسيحي دارد. شيوع و تشکل اين سنت به شکل امروزي آن، در پايتختهاي دولت تورکي- تورکماني حاکم بر ايران، بويژه در تهران قاجاري بوده است.

نبود سابقه‌ي سيزده بدر در ميان ملل ايرانيک‌زبان: مراسم روز سيزده بدر و نحوست عدد سيزده و ... ارتباطي با فارسي‌گري، زرتشتي‌گري و ايرانيت ندارد. در میان سنن فارسها (تاجيکهاي غربي سابق)، سیزده‌به‌در نسبت به ديگر اعياد اين قوم داراي موقعيت بسيار مبهم‌تري است. زيرا در کتاب‌های تاريخی و ادبی گذشته‌ي فارسي-دري از قبيل التفهيم، تاريخ بيهقی و آثار الباقيه که تمامی آيين‌های نوروزی را با جزئيات شرح داده‌اند، نشانی مستقیم در مورد سيزده بدر نيست. شاعران فارسي‌گوي-دري‌گوي آن زمان هم در اشعار خود اشاره‌ای به آن نکرده‌اند. اين سنت در ميان ملت تاجيک که داراي زباني نزديک به فارسي است و ديگر اقوام و ملل ايرانيک‌زبان مانند بلوچها و پشتونها نيز کاملاً ناشناخته است.

رابطه‌ي مصري: حدود چهار هزار سال پيش در مصر باستان جشن تولد خداي شمس  و خورشيد، مصادف با شب يلدا برگزار مي‌شد. مصريان باستان در اين هنگام از سال به مدت دوازده روز، به نشانه‌ي دوازده ماه سال خورشيدي، به جشن و پاي‌کوبي مي‌پرداختند و پيروزي نور بر تاريکي را گرامي مي‌داشتند. روز سيزدهم، پايان جشن و پايکوبي بود. مصريان باستان همچنين عقيده داشتند که براي انسان دوازده مقام و نائليت معنوي در اين دنيا وجود دارد، مقام و يا نائليت سيزدهم پس از مرگ است.

رابطه‌ي سومري،: طبق تاريخ‌نگاري سومري، در دوره‌ي دومين سلاله‌ي اور، پادشاه سومري «لوقال آنه موندو» سرزمين وسيعي از سواحل درياي مديترانه تا کوههاي زاگرس شامل سرزمين عيلام را فتح کرد. تحت حاکميت وي مردمان همه‌ي اين سرزمينها در صلح و آرامش مي‌زيستند. اما وي با ائتلافي از سيزده والي و حاکم شورشي و مخالف که همه نامهاي سامي دارند مواجه شد. اين يکي از نخستين اشاره‌ها در تاريخ به بار منفي عدد سيزده است.

سومریان همچنين در روز اول بهار (معادل نوروز) جشن‌های مفصلی به مدت دوازده روز برگزار می‌کردند. جشن سيزده‌روزه‌ي بهار در اول سال در ميان سومريان ازه‌ن آکيتوم، آکيتي شکينکو و برگرفته از آنها در ميان بابلي‌ها عيد آکيتو، آکيتوم، رش شاتتيم نام داشت.

Tuesday, April 4, 2017

تکلم به لهجه‌ي اجنبي ترکي اکيداً ممنوع است. با زبان شيرين فارسي صحبت کنيد!


تکلم به لهجه‌ي اجنبي ترکي اکيداً ممنوع است. با زبان شيرين فارسي صحبت کنيد!

مئهران باهارلي

در کتاب «مرگ هست و بازگشت نيست»، به قلم ايرج اخگر (چاپ سال ۱۳۲۹ تهران، صص ۱۶۲- ۱۶۴) اشاراتي به ممنوع ساختن زبان تورکي در مدارس خوي و اين که کودکان تورک کلمه‌اي فارسي نمي‌دانسته‌اند شده است. اين اشارات از جنبه‌ي مستندسازي سياست نسل‌کشي زباني تورکي و روشهاي اجراي اين سياست توسط دولت ايران در سال ۱۳۲۸ يعني سه سال بعد از سقوط حکومت ملي آزربايجان حائز اهميت بسيار است. در زير بخش مربوط به ممنوعيت زبان تورکي در مدارس که در کتاب تحت عنوان «پاسخ به طرفداران لهجه‌ي تورکي» داده شده را نقل، و سپس به چند نکته اشاره کرده‌ام.

Monday, April 3, 2017

افول ستاره‌ي زبان فارسي به عنوان زبان رابط. فارسي مي‌بايد به مرزهاي طبيعي خود عقب‌نشيني کند


افول ستاره‌ي زبان فارسي به عنوان زبان رابط. فارسي مي‌بايد به مرزهاي طبيعي خود عقب‌نشيني کند

مئهران باهارلي

Wednesday, May 30, 2007

هر امتياز زباني، در ذات خود يک مساله‌ي سياسي است

زبان فارسي زبان «ملي» و «مشترک» ملل ساکن ايران و در اين ميان ملت تورک، و يا يک زبان «سراسري» در اين کشور نيست. اما از آنجائي که در نتيجه‌ي يک صد و سي سال سياست تحميل دولتي و سيستماتيک آن و نسل‌کشي زباني ملل غيرفارس، فعلاً و عملاً در مقياسي وسيع نقش زبان ارتباطي در اين کشور را -نقشي که به ظن قريب به يقين در آينده‌ي نزديک از دست خواهد داد- بازي مي‌کند، مي‌توان از آن با وصف زبان «رابط اجباري» ياد نمود. ممکن است گمان شود مخالفت با اطلاق صفت مشترک و ملي براي زبان فارسي و خواستار رابط ناميدن آن شدن، به معني دفاع و سر فرود آوردن در مقابل موقعيت و عملکرد رابط بودن اجباري اين زبان است. اين گمان مقرون به حقيقت نيست. زيرا اعتراف به موقعيت دوفاکتوي رابط اجباري بودن زبان فارسي، دليلي بر ادامه‌ي اين نقش از سوي اين زبان در آينده نيست، بر عکس بيان ضرورت عدم ادامه‌ي آن بويژه به طور داوطلبانه است.

با توجه به واقعيتهاي موجود، نه تنها قطعياً مي‌بايست به موقعيت زبان فارسي به عنوان تنها زبان «رسمي» و «دولتي» در کشور بويژه در تورک‌ائلي- آزربايجان اتنيک و ديگر مناطق ملي تورک (کانتونهاي تورک) در ايران پايان داد، بلکه از اين به بعد، زبان فارسي نمي‌تواند و نبايد از موقعيت «زبان رابط داوطلبانه» بودن بين ملت تورک با هر ملت ديگري از جمله فارسها برخوردار گردد. در يک آينده‌ي فدرالي هم، کاربرد زبان فارسي به عنوان «زبان رابط داوطلبانه» بين دولتهاي فدرال تورک و ديگر دولتهاي فدرال ايران – به دلائلي که در ادامه‌ي اين نوشته ذکر شده‌اند- مطلقاً غيرقابل قبول است.

از آنجائيکه اعطاي امتياز رابط بودن به زبان فارسي، در اصل مساله‌اي سياسي است، مي‌بايد به اين مساله از زوايه‌ي ماهيت و تاريخ رابطه‌ي خاص دو ملت تورک و فارس (تاجيکهاي غربي سابق) نيز نگاه کرد. به چه دليل مي‌بايست تورکان به طور داوطلبانه زبان فارسي را زبان رابط ملت و دولت خويش در ارتباط با ديگر ملل و دولتها اعلام کنند؟ اين لطف در مقابل کدام خاطره‌ي خوش و رفتار متمدنانه‌ي هم‌کشوريهاي فارس انجام مي‌گيرد؟ نخبگان و روشنفکران فارس تاکنون در دوستي ميليونها تن تورک بومي اين کشور چه کرده‌اند، چه احترامي به زبان و ادبيات تورکي نشان داده‌اند، چه حمايتي از آن نموده‌اند؟ دولت و دولت‌مردان فارس چه حق و حقوق ملي و زباني براي اکثريت تورک قائل شده و با آنها چه رفتار انساني و مدني کرده‌اند؟ آيا شخصيتها و نهادهاي مدني فارس، در اعتراض به محروم نمودن تورکان از حقوق زباني و ملي‌شان، و اِعمال سياست نسل‌کشي زباني تورکي در يک صد و سي سال گذشته، تاکنون کلمه‌اي بر زبان آورده‌اند؟ تورکان زبان تحميلي، استعماري و جانشين فارسي را به نشانه‌ي قدرداني از چه چيز مي‌بايست داوطبانه به مرتبه‌ي زبان رابط دولت و مردم خود ارتقا دهند؟


Saturday, April 1, 2017

مرمت يک نَفَس-دئييش تورکي قزلباشي از همدان: کؤنول خيدمه‌ت ائيله ارکانا، پيره


مرمت يک نَفَس-دئييش تورکي قزلباشي از همدان: کؤنول خيدمه‌ت ائيله ارکانا، پيره

صفدر ر. همدانلي: تورک همه‌داندا دونيايا گلميشه‌م. منيم آتام ظولمه قارشي ساواشچي ايدي.

مئهران باهارلي

زاپاتا سالازار يک شعر تورکي را از يکي از آشناهاي خود بنام «صفدر ر. همدانلي» نقل کرده است. صفدر ر. يک تورک اهل همدان - تورک‌ائلي مي‌باشد و خود را بدين صورت معرفي مي‌کند: «تورک همه‌داندا دونيايا گلميشه‌م. منيم آتام ظولمه قارشي ساواشچي ايدي». شعر تورکي نقل شده از صفدر ر. نمونه‌اي از فرهنگ و ادبيات تورکي اين منطقه است.

اما در اين شعر يک نکته‌ي مهم ديگر در نخستين نگاه به چشم مي‌خورد. آن نکته که سبب نگارش اين سطور نيز مي‌باشد تعلق اين شعر به ادبيات مذهب علوي-قزلباشي و يا دئييشهاي تورکي است. (اصطلاح دئييش، به معني اشعار تورکي با مضامين ديني علوي-قزلباشي است). در اين شعر اصطلاحات ادبيات و دئييشهاي تورکي بسيار بکار رفته است. به عنوان نمونه مصرع اول اين شعر «کؤنول خيدمه‌ت ائيله ارکانا، پيره» شباهت بسيار به مصرعي از يک دئييش شاه اسماعيل خطايي دارد: «گل بير پيره خيدمه‌ت ائيله».

قابل ذکر است که با تغيير مذهب تورکان قزلباش در دوره‌ي صفويه و پس از آن، به شيعي امامي و  يا اسلام فارسي، ادبيات تورکي علوي-قزلباشي به طور عمده به فراموشي سپرده شد و رد ناچيزي از آن در ادبيات آشيقي، اما جدا از بستر و خاستگاه مذهب قزلباشي آن و صرفاً به صورت بازيهاي کلامي آشيقها باقي ماند (ادبيات آشيقي در ميان ملت تورک ما، در کل بازمانده‌ي ادبيات قزلباشي-بکتاشي است). محتملاً صفدر ر. همدانلي هم مانند اکثريت مطلق توده‌ي تورک در  ايران و تورک‌ائلي، بر مذهب تورکي علوي-قزلباشي نيست و شعر تورکي نقل شده از وي صرفاً نمونه‌اي از آن بازمانده‌هاست که در ادبيات آشيقي نسلاً به نسل، با کنده شدن از ريشه‌ي مذهب علوي-قزلباشي خود و با تغيير و تبديل تا به امروز نقل شده و کمتر کسي به معني اوليه‌ي آييني آنها آگاه است. آشفتگي موجود در وزن به همراه کاربرد برخي از اصطلاحات خاص مذهب علوي قزلباشي مويد اين احتمال است.