خوی، شهر قهرمانی که همه چیز آن،
هر چیز آن «تورک» است
مئهران باهارلی
HOY, HER ŞEYİNİN "TÜRK" OLDUĞU KAHRAMAN
ŞEHİR
KHOY: THE HEROIC CITY WHERE ITS EVERYTHING IS
"TURKISH"
Méhran Baharlı
خلاصه:
در این مقاله یک گزارش از شهر خوی
مربوط به سال ١٩٢٤ از نشریهی «رسیملی قهزئته»ی استانبول را تدقیق کردهام . خوی و غرب آزربایجان در ربع اول قرن بیستم به
لحاظ زبانی، اقتصادی، سیاسی و نظامی و هویت ملی «تورک» در حیطهی آناتولی و دائرهی
نفوذ عوثمانلی قرار داشت و به لحاظ اداری هم اغلب جزئی از «نواحی شرقیه» امپراتوری
عوثمانلی بود. مقاله میگوید هفت درصد جمعیت خوی در استانبول ساکن هستند و فرهنگ
«ایستانبولچولوق» در میان مردم خوی آن چنان گسترده است که حتی آرزوی دخترکی کوچک
در پرورشگاه هم آن است که در آینده به استانبول بهرود. در گزارش گفته میشود شهر خوی،
با همه چیز آن تورک است. از جمله نزدیکی لهجهی تورکی خوی به لهجهی استانبول، در
هم تنیدهگی اقتصاد خوی با آناتولی و عوثمانلی، شناخته شدن و بزرگداشت قهرمانان
ملی تورکیه در حین جنگ جهانی اول و جنگ استقلال تورکیه، همکاری و همبستهگی با
اوردوی نجاتبخش عوثمانلی در خلال مبارزه با آسوریان و ارمنیان مهاجم و متجاوز، رشادت
و جنگجویی سنتی تورک که مردم و بزرگان خوی متحدا در مواجه با لشگر مهاجم ژنرال
ارمنی آندرانیک اوزانیان از خود نشان دادند. در گزارش به تار و مار کردن شهرهای
اورمو، سالماس و ساووجبولاق آزربایجان و تهاجمات متعدد به خوی از طرف قوای مسلحهی
آسوری و ارمنی اشاره میشود. گزارشگر
خوی را شهری «قهرمان» مینامد. چرا که با تدبیر و مسلحانه موفق به دفع تهاجمات
ارمنی شد: پر کردن خندق دور شهر با آب، سه روز و شب مقاومت در مقابل حملات ارمنیان
و در نهایت رسیدن اوردوی نجاتبخش عوثمانلی و دفع و سرکوب مهاجمین و لشگر ژنرال
آندرانیک اوزانیان. در گزارش گفته میشود در بازار و خیابانهای
خوی، در همه جا عکسهای «مصطفی کمال پاشا» (Mustafa Kemal Paşa، آتاتورکAtatürk بعدی)،
«کاظم قارابکیر» (Kazım Karabekir Paşa) و
«رأفت پاشا» (Refet Bele Paşa)
نصب شده است. موضوع اصلی مقاله، صدور نیروی کار از خوی به
استانبول و تجارت با آن است. گزارشگر میگوید اغلب کرایه دهندهگان مرکبها و
وسایط نقلیه در بعضی محلههای استانبول، و بسیاری از توتونچیها و چایچیهای این
شهر از اهالی خوی و سالماس هستند. مقاله به نقش محوری خوی در تجارت با ترابزون، به
سبب قرار داشتن بر سر راه تبریز به ترابزون اشاره میکند. مقاله به استعداد و قابلیتهای خوییها در
تجارت اشاره میکند. از جمله سازماندهی تامین نیروی کار در استانبول به صورت
اقامت موقت افراد، سپس بازگشت آنها و فرستادن نفرات جدید به جای نفرات قبلی و
روابط بازرگانی و سیستم حمل و نقل کالا و امتعه توسط تجار خویی به ترابزون با
کاروانی متشکل از ٣٠٠ شتر که بلاانقطاع در حال سیر و سفر هستند. مقاله میگوید
تجار خویی به دنبال استفاده از فرصتهای تجاری جدید، با اشتیاق منتظر گشودن راه
آهن ترابزون به ارزروم هستند تا حیطهی تجارت خود را به آن منطقه هم گسترش دهند. مقاله
از مهارت تجار خویی در جلوگیری از خراب شدن محمولههای غذایی در مسیر طولانی
کاروانها و توانائی برای پیدا کردن مشتری برای آنها ابراز شگفتی میکند.
Özet
Bu makalede, İstanbul merkezli *Resimli Gazete* gazetesine
yayımlanmış, 1924 yılına ait Hoy şehri ile ilgili bir raporu inceliyorum.
Yirminci yüzyılın ilk çeyreğinde Hoy ve Batı Azerbaycan, Osmanlı
İmparatorluğu'nun nüfuz alanı içerisinde yer almaktaydı. Bu durum; dilsel,
ekonomik, siyasi, askeri ve ulusal kimlik boyutlarını kapsamaktaydı. Söz konusu
bölgeler, aynı zamanda sıklıkla Osmanlı İmparatorluğu'nun "Nevâhi-y-i şarkiye"nin
(doğu bölgeleri) bir parçasıydı. Makale; Hoy nüfusunun yüzde yedisinin
İstanbul'da ikamet ettiğini, "İstanbulculuk" kültürünün Hoy halkı
arasında o denli yaygın olduğunu —hatta bir yetimhanedeki ufak bir kızın bile,
bir gün İstanbul'u ziyaret etmenin hayalini kurduğunu— belirtmektedir. Rapor,
Hoy şehrinin her yönüyle Türk olduğunu vurgulamaktadır: Hoy ağzının
İstanbul ağzına yakınlığı, Hoy ekonomisinin Anadolu ve Osmanlı İmparatorluğu
ile iç içe geçmişliği, I. Dünya Savaşı ve Türk Kurtuluş Savaşı sırasında Türk
milli kahramanlarının tanınarak onurlandırılması, işgalci Asoru ve Ermenilere
karşı yürütülen mücadele esnasında kurtarıcı Osmanlı Ordusu ile sergilenen iş
birliği ve dayanışma; nihayet, Ermeni General Andranik Ozanyan’ın işgalci
ordusu karşısında Hoy halkının ve ileri gelenlerinin hep birlikte ortaya
koyduğu geleneksel Türk cesareti ve savaşçılık ruhu. Rapor; Azerbaycan’daki Urmu,
Salmas ve Savuçbulak şehirlerinin Asoru ve Ermeni silahlı kuvvetleri tarafından
yıkıma uğramasından, ayrıca Hoy’a düzenledikleri sayısız saldırıdan
bahsetmektedir. Muhabir, Ermeni saldırılarını stratejik planlama ve silahlı güç
yoluyla püskürtme yetisinden ötürü Hoy’dan “kahraman” bir şehir olarak söz
etmektedir. Şehir, etrafındaki hendekleri suyla doldurarak, üç gün üç gece boyunca
Ermeni saldırılarına direnmiştir. Nihayetinde Osmanlı Ordusu şehri kurtarmak
üzere gelmiş; General Andranik Ozanyan’ın ordusunu püskürtüp bastırmıştır.
Makaleye göre; Hoy’un çarşısında ve sokaklarında “Mustafa Kemal Paşa”nın (daha
sonra Atatürk), “Kazım Karabekir Paşa”nın ve “Refet Bele Paşa”nın fotoğrafları
her yerde görülebilmektedir. Makalenin ana konusu, Hoy'dan İstanbul'a
gerçekleşen iş gücü göçü ve İstanbul ile yürütülen ticarettir. Raporda;
İstanbul'un belirli mahallelerindeki çok sayıda at arabası ve araç
kiralayıcısının, bunun yanı sıra pek çok tütüncü ve çay satıcısının Hoy ve
Salmas kökenli olduğu belirtilmektedir. Makale, Tebriz'i Trabzon'a bağlayan yol
üzerindeki stratejik konumu sayesinde, Hoy'un Trabzon ile yürütülen ticaretteki
önemli rolünü vurgulamaktadır. Ayrıca makale, Hoy halkının ticaret alanındaki
yetenek ve kabiliyetlerinin altını çizmiştir. Bu yetenekler İstanbul'daki işgücü arzının organizasyonu, geçici
olarak orada ikamet eden, sonra geri dönen ve yerlerine yeni kişilerin geçtiği
bireyleri de içerir. Ayrıca, Hoy tüccarlarının Trabzon'a mal taşımak için
sürekli hareket halinde olan 300 deveden oluşan bir kervanla kurdukları ticari
ilişkileri ve bir sistemleri vardır. Makalede, Hoy tüccarlarının
Trabzon-Erzurum demiryolunun açılışını heyecanla bekleyerek bu bölgeye
ticaretlerini genişletmek istedikleri ve yeni iş fırsatlarından yararlanmaya
hevesli oldukları belirtiliyor. Hoy tüccarlarının kervanların uzun yolculuğu
sırasında gıda sevkiyatlarının bozulmasını önlemedeki becerilerine ve bunlar için
müşteri bulma yeteneklerine duyulan şaşkınlık ifade ediliyor.
Abstract
In this article, I analyze a report from the city
of Khoy in 1924, as published in the Istanbul-based Rasimli Gazete magazine. During
first quarter of the twentieth century, Khoy and West Azerbaijan were situated within
the sphere of influence of the Ottoman Empire. This encompassed linguistic,
economic, political, military, and national identity aspects. They were also
often part of the "eastern regions" of the Ottoman Empire. The
article states that seven percent of the Khoy population resides in Istanbul,
and the "Istanbulçuluq" culture is so prevalent among the Khoy people
that even a young girl in an orphanage, dreams of one day visiting Istanbul.
The report emphasizes that the city of Khoy embodies Turkishness in every aspect.
This includes the proximity of the Khoy Turkish dialect to the Istanbul
dialect, the intertwining of the Khoy economy with Anatolia and the Ottoman
Empires, the recognition and honoring of Turkish national heroes during World
War I and the Turkish War of Independence, cooperation and solidarity with savior
Ottoman Ordu during the fight against the invading Assyrians and Armenians, and
the traditional Turkish bravery and warlikeness that the people and elders of
Khoy showed together in the face of the invading army of Armenian General
Andranik Ozanyan. The
report mentions the destruction of the cities of Ormu, Salmasç and Savujbulaq
in Azerbaijan, as well as and the numerous attacks on Khoy by the Assyrian and
Armenian armed forces. The reporter refers to Khoy as a “heroic” city due to
its ability to repel the Armenian attacks through strategic planning and armed
force. The city resisted Armenian attacks for three ays and nights by filling
the moat around the city with water. Eventually, the Ottoman Army arrived to
save the city, repelling and suppressing General Andranik Ozanyan’s army. According
to the article, photographs of “Mustafa Kemal Pasha” (later known as Atatürk),
“Kazım Karabekir Pasha”, and “Refet Bele Pasha” can be seen everywhere in the
bazaar and streets of Khoy. The main topic of the
article is the export of labor from Khoy to Istanbul and the trade with Istanbul.
The report mentions that a large number of carriage and vehicle hireres in certain
neighborhoods of Istanbul, as well as many tobacconists and tea sellers, hail
from Khoy and Salmas. The article highlights Khoy’s significant role in trade
with Trabzon, thanks to its strategic location on the road connecting Tabriz to
Trabzon. Additionally, the article emphasized the talent and capabilities of the
people of Khoy in the field of trade. the
organization of labor supply in Istanbul involves individuals temporarily residing
there, then returning and being replaced by new people. Additionally, Khoy
merchants have trade relations and a system for transporting good to Trabzon using
a caravan of 300 camels that are constantly on move. The article states that
Khoy merchants are eager to capitalize on new business opportunities by eagerly
anticipating the opening of the Trabzon-Erzurum railway to expand their trade
to that region. It expresses surprise at the skill of Khoy merchants in
preventing food shipments from spoiling during the long journey of the caravans
and their ability to find customers for them.
