قرائت کامل سنگ‌‌نوشته‌ی تورکی کلات نوشته شده به امر نادر شاه افشار: کتیبه‌ی نادری، و تصحیح قرائت تورخان گنجه‌ای

قرائت کامل سنگ‌‌نوشته‌ی تورکی کلات نوشته شده به امر نادر شاه افشار: کتیبه‌ی نادری، و تصحیح قرائت تورخان گنجه‌ای 

مئهران باهارلی 

NÂDİR ŞAH AVŞAR’IN BUYRUĞUYLA TÜRKÇE YAZILMIŞ KELAT – QALAT OYMA KAYAYAZITI, VE GENCEÎ'NİN OKUMALARINDAKİ DÜZELTMELER 

KALAT CARVED ROCK INSCRIPTION WRITTEN IN TURKISH BY THE ORDER OF NADIR SHAH AFSHAR AND CORRECTIONS IN THE GENCEÎ'S READING 

این مقاله، بازنویسی نوشته‌ای به همین نام منتشر شده در سؤزوموز ٢٠٠٤ است. 

Tuesday, April 06, 2004 

MÉHRAN BAHARLI

  

«سؤزوموز، مئهران باهارلی‌نین یازقالاری توپلوسو» پیتییی،‌ بیرینجی جیلدده‌ن

“Sözümüz, Méhran Baharlının yazqalar toplusu” pitiyinden, cild I

از کتاب « سؤزوموز، مجموعه مقالات مئهران باهارلی» - جلد اول 

mehranbahari1@yahoo.com

https://independent.academia.edu/MBaharli

https://sozumuz1.blogspot.com/

https://www.facebook.com/profile.php?id=61579230999069

Özet

Kelât-i Nâderî veya Nedir Kalat (Qalat) yazıtı Nâdir Şah Afşar'ın buyruğuyla İran’ın Rezevi Horasan Eyâletinin Deregez İlçesinde kayaya kazınmış bir Türkçe koşuktan (şiirden) oluşur. Kalat yazıtı, İran topraklarındaki Türk hakanları sarından (tarafından) yazılan Türkçe yazıtlarının bugüne deyin (kadar) bulunan tek örneyidir. Türkçe yazılmış bu yapıt Nâdir Şah'da Türk ulus (milli) bilincin varlığı ile Afşar Erkletinde (Devletinde) Türk dilinin tuğralığını (resmiyetini) gösteren öteksel (târîhî) bir belgedir. Yazıtın dili denli (kadar), içeriyi de önemlidir: Nâdir Şah'ın tuğralı (resmi) yönetgisi (politikası) doğrultusunda soyunu Emir Timur Küreken'e bağlaması, İslam Birliyi süleşkisi (istiratejisi doğrultusunda Sünniliee olumlu bakması ve Şiilikten uzak durması.  Bu yazımda, Kalat yazıtının iki Latin ve Arap biçiglerinde (alfabelerinde) bütöv (tam) metni ile Farsça'ya dakik çevrisini, önceki yayınlarda ve bu arada Profesör Turkhan Ganjei'nin yayınında var olan eksiklikleri bütünleyerek ve yanlışları düzelterek okunamayan bölümlerin hepsini okudum.

Abstract

The Kalat-i Naderi inscription consists of a Turkish poem engraved on a rock in the Deregez district of the Rezevi Khorasan province, by the order of Nadir Shah Afshar. The Kalat inscription is the only example found to date of Turkish inscriptions written by Turkish kings in Iranian lands. This monument, written in Turkish, is a historical document that shows the existence of Turkish national consciousness in Nadir Shah, as well as official status of the Turkish language in the Afshar state.  The content of the inscription is as significant as its language: In line with Nadir Shah's official policy, linking his lineage to Emir Timur Küreken, viewing Sunnism positively and distancing himself from Shiism in alignment with his Islamic Union policy. In this article, I present the complete text of the Kalat inscription in two Latin and Arabic alphabets and its precise translation into Persian. In my article, I corrected the existing mistakes in previous publications, including Professor Turkhan Ganjei's publication, and read all the unreadable sections.

اؤزه‌ت:

کلات نادری – نه‌دیر قالات یازیتی نادیر شاه آفشارین بویروغویلا ایران‌ین رضوی خوراسان اوستانی‌ندا ده‌ره‌گه‌ز ایل‌چه‌سی‌نده قایایا قازیلمیش بیر تورک‌جه قوشوق‌دان اولوشور. قالات یازیتی ایران توپراق‌لاری‌نداکی تورک خاقان‌لاری ساری‌دان یازیلان تورک‌جه یازیت‌لارین بوگونه ده‌کین تاپیلان ته‌ک اؤرنه‌یی‌دیر. تورک‌جه یازیلمیش بو یاپیت نادیر شاه‌دا تورک اولوس (میللی) بیلینجین وارلیغی‌ ایله افشار اه‌رکله‌تی‌نده (دولتی‌نده) تورک دیلی‌نین توغرالیغی‌نی (رسمیتی‌نی) گؤسته‌ره‌ن اؤته‌کسه‌ل (تاریخی) بیر به‌لگه‌دیر. یازیتین دیلی ده‌ن‌لی، ایچه‌رییی ده اؤنه‌م‌لی‌دیر: نادیر شاه‌ین توغرالی یؤنه‌تگی‌سی (رسمی سیاستی) دوغرولتوسوندا سویونو امیر تیمور کوره‌که‌نه باغ‌لاماسی، ایسلام بیرلییی سوله‌شکی‌سی (ایستیراتئژیسی) دوغرولتوسوندا سنّی‌لییه اولوم‌لو باخماسی و شیعی‌لیک‌ده‌ن اوزاق دورماسی. بو یازیم‌دا قالات یازیتی‌نین ایکی لاتین و عرب بیچیگ‌له‌ری‌نده (الیفبالاری‌ندا) بوتؤو (تام) متنی ایله فارس‌جا دقیق چئوری‌سی‌نی، اؤنجه‌کی یایین‌لاردا و بو آرادا پروفئسور تورخان گنجه‌ای یایینی‌ندا وار اولان اه‌کسیک‌لیک‌له‌ری بوتون‌له‌یه‌ره‌ک و یانلیش‌لاری دوزه‌لده‌ره‌ک، اوخونمایان بؤلوم‌له‌رین هامی‌سی‌نی اوخودوم.

خلاصه:

کتیبه‌ی کلات نادری و یا «نه‌دیر شاه قالات قایا‌یازیتی»، شعری تورکی حکاکی شده به امر نادر شاه بر روی یک صخره در درگز استان خراسان رضوی است. کتیبه‌ی کلات تنها نمونه‌ی کتیبه‌های تورکی نویسانده شده توسط شاهان تورک در قلمروی ایران است که تاکنون یافت شده‌اند. نویساندن این یادمان تاریخی به زبان تورکی نشان‌گر شعور قومی نادر شاه افشار، و کاربرد تورکی در آن سندی دال بر رسمی بودن دوفاکتوی زبان تورکی در دولت افشاری است. محتوی اشعار این کتیبه‌ی تورکی هم دارای ارزش است: تاکید بر تبار و اصل و نسب تورک نادر شاه در راستای سیاست رسمی او برای ارتباط دادن تباری خود با امیر تیمور کوره‌که‌ن، تبلیغ تسنن و دوری از تشیع در راستای استراتژی اتحاد اسلامی او، ... در این مقاله متن کامل این کتیبه را به دو الفبای لاتین و عربی، و ترجمه‌ی دقیق آن به فارسی را با تکمیل نقصان‌ها، تصحیح کلمات به اشتباه خوانده شده و قرائت تمام قسمت‌های خوانده نه‌شده، از جمله در نشر پروفسور تورخان گنجه‌ای تقدیم کرده‌ام.

نامه‌ی دیپلوماتیک تورکی والی آزربایجان از تبریز به سفیر پاپ-واتیکان در دوره‌ی سلطان محمد خدابنده قیزیل‌باش (صفوی)

نامه‌ی دیپلوماتیک تورکی والی آزربایجان از تبریز به سفیر پاپ-واتیکان در دوره‌ی سلطان محمد خدابنده قیزیل‌باش (صفوی)

مئهران باهارلی 

Sultan Mehemmed Hudebende Kızılbaş (Safevi) döneminde Azerbaycan Tebriz Valisi'nin Papalık-Vatikan Büyükelçisi'ne yazdığı Türkçe diplomatic mektup 

A Turkish Diplomatic letter from the governor of Azerbaijan in Tabriz to the Papal-Vatican ambassador during the reign of Sultan Mehemmed Khudabendew Qizilbash (Safavid) 

Méhran Baharlı

 

«سؤزوموز، مئهران باهارلی‌نین یازقالاری توپلوسو» پیتییی،‌ بیرینجی جیلدده‌ن

از کتاب « سؤزوموز، مجموعه مقالات مئهران باهارلی» - جلد اول

 

mehranbahari1@yahoo.com 

https://independent.academia.edu/MBaharli

https://sozumuz1.blogspot.com/

https://www.facebook.com/profile.php?id=61579230999069

خلاصه

در آرشیو محرمانه و تاریخی واتیکان نامه‌ای دیپلوماتیک به زبان تورکی خطاب به سفیر پاپ - واتیکان، نوشته شده محتملاً بین سال‌های ١٥٧٧-١٥٧٩ میلادی در دوره‌ی حاکمیت محمد خدابنده ملقب به شاه‌اوغلو (۱۵۳۲-۱۵۹۶) وجود دارد. این سند - نامه‌ی تورکی، از سوی والی آزربایجان خوجا ابراهیم خلیل، یک مقام رسمی و عالی‌رتبه‌ی دولت قیزیل‌باش (صفوی)، به یک مقام دیپلوماتیک خارجی نگاشته شده است و نشان می‌دهد که در آن دوره زبان تورکی دارای موقعیت یک زبان رسمی مکتوب بود و در مکاتبات دیپلوماتیک خارجی هم به کار می‌رفت. در این نامه والی آزربایجان ماموری در حوزه‌ی مدیریت و امر خود، یعنی بیگلربیگی شیروان در جمهوری آزربایجان کنونی را موظف به انجام وظیفه‌ای کرده است. این نیز نشان می‌دهد که قفقاز جنوبی در آن دوره، قسمتی و جزئی از جوغرافیای آزربایجان بود، و به طور قطعی ادعای قومیت‌گرایان فارس، پان‌ایرانیست‌ها و ایدئولوژی رسمی دولت ایران مبنی بر آن که شمال ارس هرگز آزربایجان نامیده نه‌شده و جزئی از آزربایجان نه‌بوده را رد و ابطال می‌کند. مضمون این نامه هم‌چنین تائید کننده‌ی این واقعیت است که مقامات دینی و سیاسی دولت‌های استعمارگر مسیحی اوروپایی وقت، دارای اقتدار و نفوذ بسیاری در ساختار و عمل‌کرد دولت قیزیل‌باش (صفوی) بودند. دولت قیزیل‌باش به مقامات دولت‌های استعمارگر صلیبی – اوروپایی اجازه‌ی دخالت در امور داخلی خود را می‌داد، از آن‌ها حرف‌شنوی و فرمان‌برداری داشت، ایشان را به عنوان رابط بین خود و اتباع مسیحی‌اش به‌کار می‌برد، و قیومیت (protectorate, mandate) دولت‌های استعمارگر صلیبی – اوروپایی مذکور بر مسیحیان منطقه را به رسمیت شناخته بود.

Özet

Vatikan'ın gizli ve târîhî arşivlerinde, Azerbaycan Vâlîsi Xoca İbrâhım Xelil'in Papalık-Vatikan büyükelçisine yazdığı Türkçe bir mektup bulunmaktadır. Bu Türkçe diplomatik yazışma, muhtemelen 1577-1579 yılları arasında Şahoğlu olarak da bilinen Mehemmed Xudâbende (1532-1596) döneminde kaleme alınmıştır. Bu Türkçe belge/mektup, Kızılbaş (Safevi) devletinin üst düzey yetkililerinden biri olan Azerbaycan vâlîsi tarafından yabancı bir diplomatik yetkiliye yazılmıştır. Bu, o dönemde Türkçenin resmî bir yazı dili statüsünde olduğunu ve yabancı diplomatik yazışmalarda da kullanıldığını göstermektedir. Bu mektubun yazarı, Azerbaycan vâlîsi, idâresinde bir görevliyi, günümüz Azerbaycan Cumhuriyeti sınırları içindeki Şirvan Beylerbeyi'ni resmî bir görevle görevlendirmiştir. Bu da Güney Kafkasya'nın o dönemde Azerbaycan coğrafyasının bir parçası olduğunu göstermektedir. Bu belge-mektup, Fars aşırı milliyetçilerinin, Pan-İranistlerin ve İran Devleti'nin resmî ideolojisinin, Aras Nehri'nin kuzeyine hiçbir zaman Azerbaycan denmediği ve Azerbaycan'ın bir parçası olmadığı yönündeki iddiâsını kesin bir şekilde çürütmekte ve geçersiz kılmaktadır. Bu mektubun içeriği, Avrupalı ​​Hıristiyan emperyalist ve sömürgeci devletlerin dînî ve siyâsî otoritelerinin, Kızılbaş (Safevi) devletinin yapısı ve işleyişi üzerinde önemli bir yetki ve etkiye sâhip olduğunu teyit etmektedir. Kızılbaş devleti, Avrupalı ​​Haçlı sömürgeci devletlerinin yetkililerinin içişlerine karışmasına izin vermiş, onları dinleyip itaat etmiş, onları kendisi ile Hıristiyan tebaası arasında bir irtibat aracı olarak kullanmış ve Avrupalı ​​Haçlı sömürgeci devletlerinin bölgedeki Hıristiyanlar üzerindeki sözde "himaye, manda"sını tanımıştır.

Abstract

In the Vatican's secret and historical archives, there is a letter in Turkish from the governor of Azerbaijan, Xoca İbrâhım Xelil, to the papal-Vatican ambassador. The letter was likely written between 1577 and 1579. This Turkish diplomatic correspondence was penned during the reign of Mehemmed Xudâbende, also known as Şahoğlu (1532-1596). This Turkish document/ letter was written by the governor of Azerbaijan, a high-ranking official of the Qizilbash (Safavid) government, to a foreign diplomatic official. It shows that during that period, the Turkish language had the status of an official written language and was also used in foreign diplomatic correspondence. The author of this letter, the governor of Azerbaijan, has assigned an official in his administration, the Beylerbeyi of Şirvan in present-day Republic of Azerbaijan, to perform an official task. This also shows that the South Caucasus was a part of the geography of Azerbaijan at that time. This document-letter definitively refutes and invalidates the claim of Persian ultranationalists, Pan-Iranists, and the official ideology of the Iranian State that the north of the Aras (Arax) river was never called Azerbaijan and was not part of Azerbaijan The content of this letter confirms that the religious and political authorities of the European Christian imperialist and colonialist states had significant authority and influence in the structure and functioning of the Qizilbash (Safavid) state. The Qizilbash state allowed officials from the European Crusader colonialist states to interfere in its internal affairs, listened to and obeyed them, used them as a liaison between itself and its Christian subjects, and recognized the so-called “protectorate, mandate” of the European Crusader colonialist states over the Christians of the region.

تصحیح قرائت و معنی نمونه‌های تورکمانی داده شده از لهجه‌ی تورکی تبریز در سیاحت‌نامه‌ی اولیاء چلبی

تصحیح قرائت و معنی نمونه‌های تورکمانی داده شده از لهجه‌ی تورکی تبریز در سیاحت‌نامه‌ی اولیاء چلبی 

مئهران باهارلی 

Evliya Çelebi'nin Seyâhetnâmesi’nde Tebriz Türkçesinden verilen Türkman lehçesindeki örneklerin doğru okunuş ve anlamları 

The accurate readings and correct meanings of examples from the Turkman dialect of Tebriz Turkish provided in Evliya Çelebi's Book of Travels. 

Méhran Baharlı

خلاصه

اولیاء چلبی سیاح عوثمان‌لی دو بار، یکی در سال ١٦٤٦ و دیگری به سال ١٦٥٥ در سیاحت تبریز بوده است. وی در کتاب معروف سیاحت‌نامه‌ی خود گزارشی از مشاهدات و تثبیت‌هایش در باره‌ی تبریز را آورده و در آن‌ها اطلاعاتی در باره‌ی ترکیب قومی و زبان مردم تبریز می‌دهد و سپس ٥ جمله‌ی کوتاه را به عنوان نمونه از لهجه‌ی تورکی مردم تبریز ذکر می‌کند. چاپ‌های سنگی سیاحت‌نامه‌ی اولیای چلبی در دوره‌ی عوثمان‌لی دارای اشتباهات اساسی و متعدد در قرائت و تلفظ و املا و معنای اسامی و نمونه‌های لهجه‌ی تورکمانی مربوط به تورکی رایج در ایران و تورکان ساکن در آن است. در بازنشرهای این سیاحت‌نامه و بررسی‌ها و نوشته‌های معاصر که در تورکیه، جمهوری آزربایجان و ایران در باره‌ی این جملات تورکی منتشر شده‌اند  و در ترجمه‌های آن به زبان‌های دیگر هم، اغلب اشتباهات مذکور تکرار و اشتباهات جدیدی بر آن‌ها اضافه شده است. در این میان همه‌ی ٥ جمله‌ی مذکور نیز به اشتباه خوانده شده و سه جمله از آن‌ها به اشتباه معنی گردیده است. در نوشته‌ی حاضر قرائت صحیح ٥ جمله و معانی درست سه جمله‌ی مذکور را داده‌ام: دارێخمێشام (دارێلدێم)، هه‌له باخمامێشام (هنوز گؤرمه‌دیم)، یاووُنجموُشام (دشمن اوْلدۇم)، آپارگێلان چاخێرێ (گؤتور شرابێ)، مه‌نیم‌چون خاطری مه‌نده اوْلوپ‌دۇر (بانا اینجینمیش‌دیر).

Özet

Osmanlı seyyahı Evliya Çelebi, Tebriz'i iki kez ziyaret etmiştir; ilk olarak 1646'da, ikincisi ise 1655'te. Ünlü eseri Seyahatnâme'de Tebriz hakkındaki gözlemlerini, şehrin etnik yapısı ve sakinlerinin diliyle ilgili bilgileri de içerecek şekilde kaydetmiştir. Ayrıca Tebriz halkının konuştuğu Türkçe lehçesine örnek olarak beş kısa cümle de eklemiştir. Osmanlı dönemine ait Evliya Çelebi'nin seyahatnamesinin taşbasmaları, İran'da yaşayan Türklerin konuştuğu Türkman lehçesindeki isimlerin ve cümlelerin okunması, telaffuzu, yazımı ve anlamı konusunda çok sayıda temel hata içermektedir. Bu seyahatnamenin Türkiye, Azerbaycan Cumhuriyeti ve İran'da yapılan yeni basımlarında, ve çağdaş incelemelerde, eleştirilerde ve yazılarda ve diğer dillere yapılan çevirilerinde de, orijinal el yazmadaki hatalar tekrarlanmış, bir sıra yeni hatalar da onlara eklenmiştir. Bu arada, Türkman lehçesinde verile beş Türkçe cümle de yanlış okunmuş ve bunlardan üçü yanlış yorumlanmıştır. Türkiye, Azerbaycan Cumhuriyeti ve İran'da bu Türkçe cümleler hakkında yayınlanan çalışmalarda ve yazılarda, yukarıda belirtilen beş cümlenin tamamı yanlış okunmuş ve bunlardan üçü yanlış yorumlanmıştır. Bu makalede, daha önce bahsedilen beş cümlenin doğru okunuşlarını ve üç cümlenin doğru anlamlarını verdim: Hele baxmamışam (henüz görmedim), Menimçün xatırı mende olupdur (bana incinmiştir), Darıxmışam (darıldım), Yavuncmuşam (düşman oldum), Apargılan çaxırı (götür şarabı).

Abstract

The Ottoman traveler Evliya Çelebi visited Tebriz twice, once in 1646 and again in 1655. In his renowned book, Seyâhatnâme, he documented his observations about Tebriz, including information about the ethnic makeup and language of its residents. He also included five brief sentences as examples of the Turkish dialect spoken by the people of Tebriz. The lithographic prints of Evliya Çelebi’s travelogue during the Ottoman period contain numerous fundamental errors in reading, pronunciation, spelling, and the meaning of names and sentences in the Turkman dialect of Turkish spoken by Turks residing in Iran. In reprints of this travelogue, as well as in contemporary studies, reviews, and writings published in Turkiye, the Republic of Azerbaijan, and Iran about it, and in its translations into other languages, errors from the original manuscript have been repeated. Furthermore, new errors have been introduced. Meanwhile, all five of the aforementioned Turkish sentences in Turkman dialect have been misread, and three of them have been misinterpreted. In this article, I have provided the accurate readings of the five sentences and the correct meanings of the three sentences mentioned earlier: Hele baxmamışam (henüz görmedim), Menimçün xatırı mende olupdur (bana incinmiştir), Darıxmışam (darıldım), Yavuncmuşam (düşman oldum), Apargılan çaxırı (götür şarabı). 

فورم آزربایجان، آتاتورک و نشریه‌ی اراده‌ی ملّیه

فورم آزربایجان، آتاتورک و نشریه‌ی اراده‌ی ملّیه

 

مئهران باهارلی

نشریه‌ی اراده‌ی ملّیه، در سال ١٩١٩ هنگامی که تورکیه تحت اشغال نیروهای ائتلاف بود، به عنوان اورگان رسمی حرکت آزادی‌بخش که در آناتولی به رهبری غازی مصطفی کمال پاشا - آتاتورک آغاز شده بود در شهر سیواس منتشر شده است. این نشریه به تصویب کونگره‌ی سیواس برای آگاه‌سازی مردم در باره‌ی علل آغاز جنگ استقلال و دادن آخرین خبرها در باره‌ی آن به مردم تاسیس شد. نشریه‌ی اراده‌ی ملّیه دارای اهمیت فوق‌العاده برای تورکیه و به ویژه جنگ استقلال این کشور است.

یکی از نکات قابل توجه در این نشریه، کاربرد فورم آزربایجان با "ز" در آن است. همان طور که معلوم است به موازات رشد خودآگاهی ملی در میان تورکان آناتولی و قفقاز، انعکاس‌های آن در ادبیات، زبان، رسم الخط و خط هم دیده شد. در این بستر، کاربرد فورم تورکی آزربایجان به جای فورم فارسی آذربایجان، نقطه‌ی عطفی در رشد شعور ملی تورک، تقویت حس اعتماد به نفس و کسب استقلال فرهنگی و معنوی ملت تورک از فرهنگ تا آن زمان غالب و مسلط فارسی بود.

امروز در ایران هم به موازات رشد شعور ملی تورک و تقویت حس اعتماد به نفس ملی و درک ضرورت استقلال معنوی و فرهنگی از فرهنگ مسلط فارس و اهمیت سمبول‌ها در این امر، کاربرد فورم تورکی آزربایجان هر روز که می‌گذرد، عمومی‌تر، مقبول‌تر و ضروری‌تر می‌شود. این، یک علامت و نشان مثبت است که نشان می‌دهد این بار ملت تورک ما در مسیر صحیح تاریخ گام بر می‌دارد.

مخالفت دولت ایران و قومیت‌گرایان فارس با فورم تورکی آزربایجان کمابیش قابل درک است. اما مخالفت عده‌ای قلیل از تورکان با آزربایجان، احتیاج به آسیب‌شناسی و ریشه‌یابی دارد. در مقطع تاریخی فعلی، مخالفت با فورم تورکی آزربایجان، نتیجه و معلول اولاً مخالفت با هویت ملی تورک ملت ما و دوماً ترس از واگرائی و استقلال واقعی زبان و فرهنگ ملت تورک از ملت فارس است. زیرا فورم تورکی آزربایجان به عنوان یک سمبول و مفهوم، دارای هر دوی این کارکردها است. عمدتاً کسانی از تورکان در ایران و آزربایجان که با فورم منطقی، معقول، مفید و روشن‌گر و تورکی آزربایجان مخالفند و هنوز بر فورم فارسی آذربایجان اصرار می‌کنند، همان‌هائی هستند که با نام و هویت ملی ما که تورک بدون پیش‌وند و پس‌وند است هم مخالفند. این تورک‌ها که به لحاظ سیاسی اغلب به درجات گوناگون متاثر از پان‌ایرانیسم و آزربایجان‌گرایی استالینیستی و جریان تورک چپ ایرانی هستند، برای گریز از نام ملت تورک و ایجاد آشفته‌گی در اذهان و اختلال در ثبت نام و هویت ملی تورک، از هر اسم دیگری که می‌توان تصور کرد (آزری، آزربایجانی، ایرانی، تورک آزری، تورک آزربایجانی، تورک ایرانی، ...) استفاده می‌کنند، مگر نام و هویت ملی واقعی ما که تورک است. اصرار آن‌ها بر فورم فارسی آذربایجان نیز به همین دلیل است.

سلیمان نظیف: ای تورکِ اسیرِ فارس! مقاله‌ای تاریخی از سلیمان نظیف: برادران و خواهران یتیم ما (یتیم قاردشلریمز)-١٩٢٤

سلیمان نظیف: ای تورکِ اسیرِ فارس!

 

مقاله‌ای تاریخی از سلیمان نظیف:

برادران و خواهران یتیم ما (یتیم قاردشلریمز)-١٩٢٤

 

مئهران باهارلی

 

سلیمان نظیف:

خصومت و جدال ازلی ایران و توران، شامل آزربایجان نیز می‌شود....

تبار، زبان، ادبیات، تاریخ، جوغرافیا، اقتصاد، نظامی‌گری، خلاصه همه‌ی روابطی که فرد فرد یک جامعه را ابدیا به یک‌دیگر پیوند می‌دهند، تورک‌هائی که در ایران مانده‌اند را به سوی ما جلب می‌کند....

ادبیات مشعشع فارس نیز نتوانست باعث شود تورک آزربایجان زبان خویش را فراموش کند. حتی امروز، ادبیات تورک بر ادبیات قدیم و جدید فارسی به مراتب برتری دارد....

آن‌ها [تورک‌های مانده در ایران] خواه حکومت مستقلی تاسیس کنند و چه مستقیما به ما ملحق شوند، دیگر پس از این نمی‌توانند مدتی طولانی‌ با فارس‌ها دارای سرنوشت مشترکی باشند....

ای تورک اسیر فارس! آغوش برادران و خواهران حقیقی‌ات همواره باز خواهد ماند. تو هم وظیفه و حقوق خود را فراموش نکن!

سلیمان نظیف و مقاله‌ی «یئتیم قارداشلاریمیز» (برادران و خواهران یتیم و بی‌صاحب ما)

سلیمان نظیف (دیار بکیر ۱۸۷۰ـ ایستانبول ۱۹۲۷)، از منسوبین جریان ادبی ثروت فنون و از بزرگان ادبیات تورک عثمانلی و اوائل دوره‌ی جمهوریت است. وی فرزند سعید پاشا تاریخ‌نویس و ادیب مشهور عثمانلی و عایشه بیگم دختر یکی از بیگ‌های ایل آغ‌قویون‌لو و متولد دیاربکر – که در مقاطعی از تاریخ جزء جوغرافیای آزربایجان هم شمرده می‌شد-  از مراکز دولت‌های تورکمان قاراقویون‌لو و آغ‌قویون‌لو در تورکمانیا است[1]. سلیمان نظیف خود را تورک آزربایجان شمرده و در آثار خود از این امر با افتخار یاد می‌کند^[2]

یکی از مهم‌ترین نوشته‌های سلیمان نظیف در باره‌ی تورکان ساکن در تورک‌ایلی و ایران مقاله‌ی «یتیم قاردشلریمز- یئتیم قارداش‌لاریمیز» (برادران و خواهران یتیم و بی‌صاحب ما)، که در آن وی برای اولین بار در تاریخ معاصر خواهان استقلال تورک‌های ساکن در جنوب آزربایجان از ایران و رهائی از قید بنده‌گی فارس‌ها شد است. این مقاله‌ی تاریخی و مشهور در نشریه‌ی «رسیم‌لی غزته»ی استانبول که سلیمان نظیف خود سردبیر آن بود منتشر شد.

تاریخ انتشار این مقاله سال ١٩٢٤ و یا یک سال پیش از انقراض سلسله‌ی قاجار و تاسیس سلطنت پهلوی است. در آن موقع ایران اسما تحت حاکمیت سلسله‌ی تورک قاجار و دارای یک پادشاه تورک و حتی به اعتباری تورک‌گرا، احمد شاه بود. اما به واقع پس از انقلاب مشروطیت سال‌های ١٩٠٦-١٩٠٥ دولت ایران کاملا تحت کونترول و تسلط فارس‌ها و پارسی‌های هندوستان-زرتشتی‌ها-بختیاری‌ها-گیلک‌ها ، قومیت‌گرایان فارس، ازلی‌ها، آنگلوفیل‌ها و پان‌ایرانیست‌های ضد تورک در آمده بود.

سلیمان نظیف در این مقاله که تنها سه بند کوتاه آن در باره‌ی تورکان ساکن در ایران و آزربایجان ایران است، آن‌ها را تورک‌های اسیر تحت اسارت قوم بیگانه‌ی فارس می‌نامد[3] و وضعیت آن‌ها را سبب نگرانی و اندیشیدن در باره‌ی سرنوشت‌شان را وظیفه‌ی تورکان عثمانلی قلم‌داد می‌کند. سلیمان نظیف می‌گوید زمان نشان داد که پیوندهای تباری بین تورک‌های ایران و عثمانلی بسیار محکم‌تر از پیوندهای مذهبی بین دسته‌ی اول با فارس‌هاست. وی می‌گوید در گذشته مجتهدین فارس به خاطر منافع خود اختلافات مذهبی بین دو خاندان سلطنتی قیزیل‌باشیه (صفوی) و عثمانلی که هر دویشان تورک بودند را تشدید می‌کردند و امروز هم قرن‌ها پس از اضمحلال آن دو خاندان تورک به این امر ادامه می‌دهند. وی اعلام می‌کند تورک‌های ساکن در ایران، بعد از این چه مستقل شوند و چه به تورکیه التحاق یابند، دیگر نمی‌توانند شریک مقدرات و سرنوشت فارس‌ها باشند. او آزربایجان را میدان جدال ازلی ایران و توران معرفی کرده و در پایان نوشته‌ی خود گوشزد می‌کند که: «ای تورک اسیر فارس، آغوش برادران و خواهران حقیقی‌ات همواره گشوده است. تو هم وظیفه و حقوق خود را فراموش نکن!».

مقاله‌ی مختصر یئتیم قارداش‌لاریمیز که سلیمان نظیف در آن خواهان استقلال تورک‌های آزربایجان از ایران و رهائی از قید بنده‌گی فارس‌ها شده بود، در محیط فرهنگی و سیاسی آن روز ایران طوفانی به پا کرد و ولوله‌ای ماندگار در جبهه‌ی فارسی و پان‌ایرانیستی و در عرصه‌ی دیپلوماتیک ایجاد نمود. مقامات دولتی فارس و فارس‌گرا، نشریات متعدد، چهره‌های فرهنگی و سیاسی پان‌ایرانیست و قومیت‌گرایان افراطی فارسی، از رشید یاسمی کورد و عارف قزوینی تات گرفته تا تورکان ‌هویت‌باخته و ضد تورک اغلب تبریزی چون کسروی تبریزی، ارانی تبریزی، کاظم‌زاده ایرانشهر تبریزی، رضازاده شفق تبریزی، غنی‌زاده دیلمقانی ، و ... ده‌ها نقد و ردیه و فحش‌نامه بر علیه سلیمان نظیف نگارش و منتشر کردند. (اکنون آشکار شده است تالیف و نشر یک‌باره و هماهنگ و هم‌زمان نوشته‌جات شخصیت‌های تورک ساکن برلین موسوم به «مانقورتیسم برلینی» و نیز فارس‌های ساکن در این شهر بر علیه سلیمان نظیف و روشنی بیگ، به توصیه و حمایت سفارت ایران در برلین بوده است). رضازاده شفق تبریزی، از آزربایجان‌گرایان پان‌ایرانیست یک مقاله‌ی مفصل تخریبی در جواب به سلیمان نظیف تخصیص داد. عارف قزوینی نژادپرست تورک‌ستیز معروف فحش‌نامه‌ای مستهجن  با مطلع «ز من بگو به سلیمان نظیف تیره‌ضمیر» سرود. حمله به سلیمان نظیف امروز نیز همچنان ادامه دارد، حتی به سنت و ژانری در ادبیات فارسی پان‌ایرانیستی و ضد تورک تبدیل شده است.

آنگونه که از کتب منتشر شده در سال‌های اخیر معلوم می‌شود در آرشیوهای وقت وزارت خارجه‌ی وقت ایران در مورد سلیمان نظیف اسناد و نامه‌نگاری‌های بی شماری وجود دارد. اما وزارت خارجه‌ی وقت ایران، این مقاله‌ی کوتاه را آن چنان خطرناک شمرد که انتشار آن را در ایران ممنوع اعلام کرد. این سانسور به مدت٩٠ سال ادامه داشت. اینجانب به منظور پر کردن این خلاء تاریخی و شکستن سد سانسور دولتی و پان‌‌ایرانیستی، ترجمه‌ی کامل فارسی این مقاله‌ی بسیار مهم و تاریخی سلیمان نظیف را به همراه اصل تورکی آن به هر دو خط عربی و لاتینی برای نخستین بار منتشر می‌کنم. بدنبال آن جهت آشنائی خواننده‌گان با برداشت پان‌ایرانیستی از شخصیت و فعالیت‌های سلیمان نظیف در رابطه با تورکان ساکن در ایران و نحوه‌ی برخورد تورک‌ستیزان به این موضوع، نخست بخش‌هائی از کتاب پان‌تورکیسم و ایران، نوشته‌ی تاریخ‌نگار دولتی تورک‌تبار و پان‌ایرانیست، کاوه بیات در رابطه با سلیمان نظیف و پس از آن فحش‌نامه‌ی نژادپرست ضد تورک عارف قزوینی خطاب به سلیمان نظیف را آورده‌ام.