شب یلدا، چیلله گئجه‌سی، ٢٢ آرالیق-دسامبر (اول دی)

شب یلدا، چیلله گئجه‌سی

 ٢٢ آرالیق-دسامبر (اول دی) 

مئهران باهارلی

رفورم‌های مذهبی و تدابیر اتحاد اسلامی ناصرالدین شاه قاجار: ممنوع کردن لعن خلفای راشدین، ریشه‌کن کردن جشن عُمَرکُشان، قدغن کردن جعلیات و خرافات شیعی، منسوخ کردن جنگ حیدری-نعمتی ...

رفورم‌های مذهبی و تدابیر اتحاد اسلامی ناصرالدین شاه قاجار: 

ممنوع کردن لعن خلفای راشدین، ریشه‌کن کردن جشن عُمَرکُشان، قدغن کردن جعلیات و خرافات شیعی، منسوخ کردن جنگ حیدری-نعمتی، اعطای حقوق شهروندی به اتباع غیر مسلمان، سرکوب جنبش‌ بابی و تشکیلات فراماسونی ... 

مئهران باهارلی

خلاصه

ناصرالدین شاه تبریزی (حاکمیت ١٨٤٨-١٨٩٦) سلطان تورک قاجار، یک شخصیت رفورمیست، مودرنیست، سکولار، روشن‌فکر، هنرمند، نویسنده، نقاش و شاعر بود. او در طول حاکمیت نیم قرنه‌ا‌ی خود با الهام گرفتن از «تنظیمات» و «اصلاحات» امپراتوری عوثمان‌لی، به نوآوری‌ها و رفورم‌ها و انقلابات بنیادین و فرهنگ‌سازی و نهادسازی‌های تاریخی متعدد و موفق، در سطح دولت و جامعه دست زد. این تدبیرها و اقدامات ناصرالدین شاه، دولت و جامعه‌ی قاجاری را به جهان پیش‌رفته و متمدن و عصر مودرنیته نزدیک‌تر و روند دموکراتیزاسیون آن‌ها را تسریع کرد. محمدحسن ‌خان مقدم مراغه‌ای ملقب به اعتمادالسلطنه؛ دولت‌مرد، نویسنده و جوغرافی‌دان تورک عهد ناصرالدین شاه، در کتاب خود به نام «المآثر و الآثار» نمونه‌های بسیاری از اصلاحات و نوآوری‌های ناصرالدین شاه در عرصه‌های گوناگون دولت‌مداری، اداری، سیاسی، فرهنگی، نظامی، اجتماعی؛ هم‌چنین اقدامات عمرانی و آبادانی او، و علوم و صنایعی که در این مدت به ایران آورده شدند را ثبت کرده است. یکی دیگر از عرصه‌هایی که ناصرالدین شاه در آن اصلاحات و نوآوری‌ها و در مواردی سنت‌شکنی‌های مهمی انجام داده، عرصه‌ی دین و مذهب است. ناصرالدین یک نواندیش دینی تورک، و طرف‌دار اندیشه‌ی اتحاد اسلام عوثمان‌لی بود. او در عرصه‌ی اصلاحات دینی، ادامه‌ی دهنده‌ی راه سلاطین قبلی تورک، مانند شاه اسماعیل دوم، نادر شاه افشار و محمد شاه غازی قاجار شمرده می‌شود. در این مقاله بعضی از رفورم‌های مذهبی ناصرالدین شاه را بر اساس کتاب المآثر و الآثار بررسی کرده‌ام. این موارد عبارت هستند از: ممنوع کردن ناسزاگویی به خلفای راشدین و دیگر بزرگان اسلام؛ ممنوع کردن جشن عمرکُشان؛ مبارزه با سنی‌ستیزی شیعیان؛ ممنوع کردن روایات و قصه‌های جعلی شیعی، اعلام مذهب جعفری به عنوان مذهب پنجم اسلام؛ انجام اولین سفر خارجی به خاک عوثمان‌لی؛‌ تاسیس ۳۱ نماینده‌گی سیاسی قاجار در خاک امپراتوری عوثمان‌لی و متقابلا ٩ نماینده‌گی سیاسی عوثمان‌لی در خاک قاجار؛ ساختن «قصر ابیض» به تقلید از «بیاض کؤشک» استانبول و نام‌گذاری تالار بزرگ آن به نام «تالار عبدالحمید» سلطان عوثمان‌لی؛ برچیدن جنگ‌های فرقه‌ای «حیدری – نعمتی» شیعیان بر علیه دیگر؛ ممنوع کردن درج خرافاتی مانند تاثیر ستاره‌گان و اجرام آسمانی بر رفتارها و سرنوشت انسانی و تفاّل و استخاره و طالع‌بینی در تقویم‌ها و نشریات دولتی؛ اعطای حقوق شهروندی به اتباع ایرانی غیر مسلمان؛ مبارزه‌ی با مذهب‌سازی‌ها و جنگ‌افروزی‌های استعماری مانند حرکت بابی و تشکیلات فراماسونری.

Özet

Türk kıralı Tebrizli Nasireddin Şah Kacar (hükümdarlık dönemi: 1848-1896); reformist, modernist, seküler bir entelektüel, sanatçı, yazar, ressam ve şairdi. Nasireddin Şah yarım asırlık hükümdarlığı boyunca, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki "Tanzimat" ve "Islahat" hareketlerinden esinlenerek; devlet ve toplum düzeylerinde çok sayıda başarılı yeniliğe, reforma, köklü devrime ve kurumsal-kültürel yeniden yapılandırma ve gelişime öncülük etmiştir. Nasireddin Şah'ın aldığı önlemler ve gerçekleştirdiği eylemler, Kacar devletini ve toplumunu gelişmiş ve medeni dünya ile modernite çağına yaklaştırarak demokratikleşme süreçlerini hızlandırmıştır. Nasireddin Şah döneminde yaşamış bir Türk devlet adamı, yazar ve coğrafyacı olan Muhammed Hasan Han Mukaddem Marağayi Îtemadü's-Saltana, " el-Meâsir ve'l-Âsâr " adlı eserinde Nasireddin Şah'ın yönetim, idare, siyaset, kültür, ordu ve toplum alanlarındaki reform ve yeniliklerine dair çok sayıda örneği, Nasıreddin Şah'ın altyapı ve kentsel gelişim faaliyetlerini, refah girişimlerini ve bu dönemdeki İran'a getirilen bilim ile sanayini belgelemiştir. Nasireddin Şah'ın önemli reformlar ve yenilikler gerçekleştirdiği ve bazı durumlarda tabuları yıktığı bir diğer alan da din alanıdır. Nasireddin Şah, modernist bir Türk din reformcusu ve Osmanlı İttihad-ı İslam projesinin destekçisiydi. Dini reformlar açısından bakıldığında, Nasireddin Şah'ın Şah İsmail II, Nadir Şah Afşar ve Muhammed Şah Gazi Kacar gibi daha önceki Türk sultanlarının izinden gittiği görülmektedir. Bu makalede, Nasireddin Şah'ın bazı dini reformlarını, *el-Meâsir ve'l-Âsâr* adlı eseri temel alarak inceledim. Bunlar şunları kapsamaktadır: Hulefâ-yi Râşidîn’e ve diğer büyük İslâm şahsiyetlerine yönelik hakaretlerin yasaklanması; ikinci halife Ömer’in suikastının kutlanmasının yasaklanması; Sünnî karşıtı Şiîlerle mücadele edilmesi; uydurma Şiî rivayet ve hikâyelerinin yasaklanması; Caferî mezhebinin İslâm’ın beşinci mezhebi olarak ilân edilmesi; ilk yurt dışı seyahatini Osmanlı topraklarına gerçekleştirmesi; Osmanlı İmparatorluğu topraklarında 31 siyasî temsilcilik ve buna mukabil Kacar topraklarında 9 Osmanlı siyasî temsilciliğin kurulması; İstanbul'daki "Beyaz Köşk"ü taklit ederek "Ebyez Sarayı"nı inşa etmek ve sarayın büyük salonuna Osmanlı Sultanı'nın adını vererek "Abdülhamid Salonu" ismini koymak; Şiilerin kendi aralarında yürüttüğü "Heyderi-Ne’meti" mezhep savaşlarına son vermek; yıldızların ve gök cisimlerinin insan davranışları ve kaderi üzerindeki etkisi gibi astrolojik hurafelerin, falcılığın, kehanetlerin ve burç yorumlarının devlet takvimlerine ve resmi yayınlara dahil edilmesini yasaklamak; gayrimüslim İran vatandaşlarına vatandaşlık hakları tanımak; Bâbî hareketi ve Masonluk gibi savaş kışkırtıcısı, sömürgeci nitelikteki dînî hareketlerle mücadele etmek….

Abstract

Turkish King Nasser al-Din Shah Qajar Tabrizi (reigned 1848-1896) was a reformist, modernist, secular, intellectual, artist, writer, painter, and poet. During his half-century reign, inspired by the "Tanzimat" and "Islahat" movements in the Ottoman Empire, he initiated numerous successful innovations, reforms, radical revolutions, and institutional and cultural cultivation at both the state and social levels. The measures and actions of Nasser al-Din Shah brought the Qajar state and society closer to the advanced and civilized world, accelerating their process of democratization and ushering in the era of modernity. Mohammad Hassan Khan Moghadam Maraghei, known as Etemad al-Saltaneh, was a Turkish statesman, writer, and geographer during the reign of Nasser al-Din Shah. In his book "Al-Ma'ather and Athar", he documented numerous examples of Nasser al-Din Shah's reforms and innovations in governance, administration, politics, culture, military, and society. He also highlighted Nasser al-Din Shah's infrastructure and urban development activities, prosperity initiatives, and the introduction of sciences and industries to Iran during this period. Another area in which Nasser al-Din Shah made important reforms and innovations, and in some cases, taboo-breaking, is in the realm of ​​religion. Naser al-Din was a modernist Turkish religious reformer, and a supporter of the Ottoman Ittihad-I Islam project. In terms of religious reforms, he is seen as following in the footsteps of ealier Turkish sultans, like Shah Ismail II, Nader Shah Afshar, and Mohammad Shah Ghazi Qajar. In this article, I have examined some of Naser al-Din Shah's religious reforms based on the book Al-Ma'ather and Athar. These include: Prohibiting insults towards the Rightly Guided Caliphs and other great figures of Islam; prohibiting the celebration of the assassination of the second caliph, Omar; combating anti-Sunni Shiites; prohibiting fake Shiite narrations and stories; declaring the Jafari sect as the fifth sect of Islam; undertaking his first foreign trip to the Ottoman lands; establishing 31 political missions in the Ottoman Empire and, conversely, 9 Ottoman political missions in Qajar lands; building the "Ebyez Palace" in imitation of the "Beyaz Köşk" in Istanbul and naming its large hall after Ottoman Sultan "Abdul Hamid Hall"; dismantling the "Heydari-Nemati" sectarian wars of Shiites against each other; prohibiting the inclusion of astrological superstitions such as the influence of stars and celestial bodies on human behavior and destiny, and divination, seeking divine guidance and good augury, divination and horoscopes in government calendars and official publications; granting citizenship rights to non-Muslim Iranian citizens; combating warmongering colonialist religious movements such as the Babi movement and Freemasonry.

کوروناویروسونا قارشی هر چئشیت یاشماق (ماسک)، یارارلی‌دیر

کوروناویروسونا قارشی هر چئشیت یاشماق (ماسک)، یارارلی‌دیر

آراشدیرمالارا گؤره کوروناویروسونا قارشی هر چئشیت یاشماق (ماسک)، یارارلی‌دیر (فایدالی‌دیر)؛ یا دا هئچ بیر شئی‌ده‌ن داها یاخچی‌دیر.

میکروب‌لارین یوزده ٩٥ و یوزده ٩٩ونو سوزه‌ن (فیلتئر ائده‌ن) ن٩٥ و ن٩٩ ماسک‌لاری ال‌ده یوخسا، یارمان یاشماغی (جراح‌لیق ماسکی)؛ جراح‌لیق ماسکی دا بولونماز ایسه، ائوده آستارلی کته‌ن قوماش‌دان یاپیلان «چای دستمالی» و یا حوله‌سی‌، داها آز اولسا بیله، کوروناویروسونو فیلتئر ائده‌رله‌ر. ائو یاپیمی یاشماق ایکی قات قوماش (لایه پارچا)دان یاپیلسا، ائتگی‌سی داها دا آرتار:

چای حوله‌سی‌نده‌ن-دستمالی‌ندان یاپیلان ماسک: کوروناویروسونا قارشی ٦٠٪ ائتگی‌لی‌دیر

جراح‌لیق ماسک: کوروناویروسونا قارشی ٧٨٪ ائتگی‌لیدیر

ن٩٥ و ن٩٩ ماسک‌لاری: کوروناویروسونا قارشی سیراسییلا ٩٥٪-٩٩٪ ائتگی‌لیدیر

Can DIY homemade masks protect us from coronavirus?

https://smartairfilters.com/en/blog/diy-homemade-mask-protect-virus-coronavirus

ائتگی‌لی: موثر

ائو یاپێمێ: خانه ساخت

پوْزمۇق: میکروب

چئشیت: نوع

سۆزمه‌ک: فیلتئر ائتمه‌ک

سێراسێ‌یلا: به ترتیب

سیله‌ک: دستمال کاغذی

سێواشقێ: ویروس

قۇماش: پارچه

یارارلێ: مفید

یارمان: جراح

یاشماق: ماسک

یاغ‌لێق: دستمال پارچه‌ای

در ضرورت جلوگیری از حرکت مسافران و افراد غیربومی از کانون‌های ویروس کورونا به دیگر نقاط از جمله تورک‌ایلی

در ضرورت جلوگیری از حرکت مسافران و افراد غیربومی از کانون‌های ویروس کورونا به دیگر نقاط از جمله تورک‌ایلی

مئهران باهارلی

برای یک نوشته‌ی مربوط دیگر: کورونا و فدرالیسم ملی

https://sozumuz1.blogspot.com/2020/03/blog-post_3.html

کانون پخش ویروس کووید-١٩ در ایران، اوستان‌های قوم و تهران و مناطق فارس‌نشین مجاور آنهاست. طبق برخی بررسی‌ها اقلا پنجاه درصد از اهالی قوم و تهران آلوده به ویروس هستند[1]. امن‌ترین منطقه در کشور هم نواحی مرزی در جوار تورکیه است. در اخبار گفته می‌شود که جمعیت عظیمی از کانون ویروس مخصوصا قوم، احتمالا با تمهیدات دولتی در حال عزیمت به آزربایجان غربی و اورمیه و ... هستند. این امر به معنی مبتلا کردن عامدانه‌ی جمعی مردم بی دفاع آزربایجان غربی به ویروس کورونا است.

باید مقامات محلی اوستان آزربایجان غربی و تک تک شهرهای آن مخصوصا اورمیه، همچنین دیگر اوستان‌ها و شهرهای تورک‌نشین، تمام مسافران و افراد غیر بومی- چه تورک چه غیر تورک- مخصوصا آنهایی که از کانون‌های شیوع ویروس کورونا یعنی تهران و قوم و ... قصد ورود به اوستان و شهرشان دارند را تست کرده و پس از تائید حامل ویروس نبودن و یا بیمار نبودن، به آن‌ها اجازه‌ی ورود به شهر و اوستان خود را بدهند. از ورود مسافران و افراد غیر بومی -چه تورک چه غیر تورک- بدون انجام تست و یا دارای نشانه‌های بیماری و ... هم باید قطعیا جلوگیری شود و آن‌ها- به مراکز درمانی ویژه‌ی کورونا و قرنطیه -ترجیحا در شهر مبداء خود- فرستاده شوند.

پ.س.: مساله‌ی اپیدمی، ربطی به قومیت و به تورک و یا فارس بودن سفر کننده‌گان ندارد. ووهان-چین مرکز پیدایش این ویروس و منطقه‌ی فارس‌نشین کانون پخش آن در داخل ایران و منطقه[2]، و ایتالیای شمالی مرکز پخش آن در اوروپا و ...است. این‌ها بیان واقعیت‌های اپیدمیولوژیک است و ربطی به قومیت‌گرایی ندارد. مساله، قرنطیه کردن اشخاص مبتلا - چه تورک چه غیر تورک- و ایزوله کردن شهرهای کانون پخش ویروس - چه تورک‌نشین چه غیر تورک‌نشین- برای متوقف کردن حرکت ویروس و جلوگیری از گسترش اپیدمی است.

امروز اوستان مازندران مرزهای خود را به روی مسافران بست[3] و ان‌.جی.او.های خوزستانی خواستار ممنوع الورود شدن گردش‌گران به اوستان خوزستان شدند[4]. اوستان‌های دیگر هم باید عینا همین کار را بکنند و صرفا بعد از انجام تست و تائید بیمار-ناقل نبودن، اجازه‌ی ورود افراد غیر بومی را- چه تورک چه فارس چه کورد چه عرب، .....-به شهرهای خود بدهند. اوستان‌های کانون بیماری کووید-١٩ مانند تهران و قوم هم کلا باید ایزوله-قرنطیه  و ممنوع الورود و ممنوع الخروج اعلام شوند. چنانچه کانون‌های کوروناویروس در کشورهای دیگر، مانند چین و ایتالیا شده‌اند[5].

---

[1] چهل درصد تهرانی‌ها تا پایان ماه کرونا می‌گیرند

http://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/83057/

[2] عربستان: مسئولیت انتشار بیماری کرونا در جهان با ایران است

http://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/83055/

چین: ۱۷شهروندمان که از ایران برگشته‌اند کرونا دارند

http://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/83075/

[3] تمامی جاده‌های ورودی مازندران بسته شد

http://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/83056/

[4] لطفا خوزستان را ممنوع‌الورود و تعطیل کنید

http://www.iran-emrooz.net/index.php/news2/83070/

[5] Italy Plans Large-Scale Lockdown in Country's North to Fight Coronavirus

https://www.msn.com/en-us/news/world/italy-plans-large-scale-lockdown-in-countrys-north-to-fight-coronavirus/ar-BB10SVjj?ocid=spartanntp

تورکمانیه-مملکت تورکمان، تورکمانیای غربی-عثمان‌لی و تورکمانیای شرقی-عجم

تورکمانیه-مملکت تورکمان، تورکمانیای غربی-عثمان‌لی و تورکمانیای شرقی-عجم

مئهران باهارلی

در این نوشته دو پاراگراف از کتاب «جدید اطلس ترجومه‌سی» و یا «اوسکودار اطلسی»[1]، چاپ استانبول به سال ١٨٠٣ در باره‌ی «مملکت و ایالت تورکمان» و یا «تورکمانیه» و «تورکمانیا» در منابع دیگر، را آورده‌ام. کتاب جدید اطلس ترجومه‌سی، محتوی یک نقشه‌ی آسمان-ستاره‌گان و ٢٤ نقشه از بخش‌های گوناگون کره‌ی زمین بر گرفته از کتاب «اطلس عمومی» اثر «ویلیام فادن» و یک متن تورکی ٧٤ صفحه‌ای به نام «عجالة الجغرافیة» به قلم «محمود رائیف افندی»[2]؛  یکی از کتاب‌های مهم در تاریخ کارتوگرافی مودرن است.

دو پاراگراف مذکور کتاب «جدید اطلس ترجومه‌سی»، اطلاعات آتی را در باره‌ی «مملکت و ایالت تورکمان» و یا «تورکمانیا-تورکمانیه» و حدود و قلمروی آن در اوائل قرن نوزده میلادی می‌دهند:

-«مملکت و یا ایالت تورکمان» سابقا «ارمنیه‌ی کبری» نامیده می‌شد

--«مملکت و یا ایالت تورکمان» از غرب محدود به رودخانه‌ی فرات، از شمال به مملکت گورجستان، از شرق به مملکت شیروان (کمابیش مطابق با جمهوری آزربایجان)، از جنوب شرق به مملکت آزربایجان (ایالتی در ایران) و از جنوب به دو مملکت دیاربکر و کوردستان بود.

-«مملکت و یا ایالت تورکمان» مرکب از دو بخش و یا قطعه‌ی «تورکمان غربی-عثمان‌لی» در آناتولی شرقی و «تورکمان شرقی - عجم» در جنوب شرق قفقاز بود.

- تورکمانیای غربی و یا عثمان‌لی مرکب از سه ایالت وان در جنوب، ارزروم در مرکز و قارس در شمال؛ و شهرهای مهم آن وان، بیتلیس، ارزروم، قارس و چیلدیر بود

- شهر ایروان کورسی و حاکم‌نشین تورکمانیای شرقی و یا عجم [قاجاری] و نخجوان شهر مهم آن بود.

- عجم‌ها تورکمانیای شرقی را «نفس (جان و روح) ایران» می‌نامیدند.

کورونا و فدرالیسم ملی

کورونا و فدرالیسم ملی

بحران‌های طبیعی و بشرساخته مانند جنگ و زلزله و سیل و اپیدمی-پاندمی‌ها، ... مخصوصا در نظام‌های توتالیتر و استبدادی به همه حال سیاسی خواهند شد و یا از اول سیاسی هستند و در نتیجه از طرف سیاسیون و مخالفین و طبیعتا به سوی انتقاد از عملکرد دولت و حاکمیت متوجه و یا مدیریت می‌شوند.

در مورد بحران کورونای فعلی در ایران هم، نباید تلاش مخالفین به ربط دادن آن به حاکمیت فعلی و انتقادشان از مدیریت بد، پنهان‌کاری حاکمیت؛ همچنین اقتصاد ورشکسته و تحریمات بین المللی و وضعیت افتضاح سیستم بهداشتی-پزشکی کشور و گسترده‌گی و عمق خرافات و جهالت و رفتارهای غیر مدنی مردمان ایران و .... که آن‌ها هم در نهایت محصول سیاست‌های دولت هستند را غیر طبیعی و یا غیر اخلاقی دید. طبیعت سیاست‌ورزی چنین است.

همچنین است ربط دادن این بحران به «مساله‌ی ملی» و «استعمار داخلی» و «حاکمیت فارسی» از طرف گروه‌های ملی غیر فارس ساکن در ایران که رفتاری بجاست.

به عنوان مثال تا حال در شهرهای دوردست تورک‌نشین نمونه‌های افراد مظنون به ابتلاء به کورونا برای انجام تست به تهران فرستاده می‌شد. اینکار اتلاف وقت است. و یا برای قرنطیه‌ی شهرها و روستاها و یا حتی تعطیلی کودکستان‌ها و مدارس و دانشگاه‌ها و ... در مناطق تورک‌نشین (با اغماض از این واقعیت که موسسات آموزشی فارس در مناطق تورک به همه حال باید تعطيل و برچیده شود)، این تهران است که باید تصمیم بگیرد.

در حالیکه اگر سیستم فدرال ملی در ایران حاکم بود، خود منطقه‌ی ملی تورک در شمال غرب ایران و یا تورک‌ایلی، می‌توانست راسا و سریعا در این موارد تصمیم بگیرد و تصمیمات گرفته را اجرا کند، مرزهای خود را به روی منطقه‌ی فارسستان که کانون شیوع بیماری کورونا در داخل ایران و کشورهای همسایه است ببندد و حتی با کشورهای همسایه‌ی تورکیه و سازمان بهداشت جهانی برای مهار و اخذ کومک ارتباط برقرار سازد....

به عبارت دیگر، در استفاده از واقعیت مدیریت بد دولت ایران و نقشش در ایجاد بحران کورونا، برای به زیر سوال کشیدن ماهیت ملی فارسی دولت ایران و «استعمار داخلی» در ایران و مطرح کردن ضرورت «فدرالیسم ملی» و .... نباید خجالتی رفتار کرد.

اگر یک هزارم واقعه‌ی ویروس کورونا در دوره‌ی قاجار اتفاق می‌افتاد، نه تنها فارس‌ها بلکه تمام تورک‌ستیزان در مقیاس بین المللی، یک صدا از تورک‌های وحشی و بی لیاقت و .... دم می‌زدند و با ایجاد ده‌ها شورش براندازانه و عصیان مشروطه‌نما، خواستار پایان دادن به حاکمیت تورک‌های قولدور و موغول و .... در ایران می‌شدند. اما الان کسی از بی کفایتی نظام فارسی-آریایی و لزوم پایان دادن به حاکمیت فارس بر ایران صحبتی نمی‌کند. حال آنکه اصل مطلب و ریشه‌ی اغلب مشکلات ایران و حتی منطقه همین حاکمیت فارسی-آریایی است...

قدغن کردن تئاتر تورکی در تبریز توسط ریاست معارف آزربایجان در دوره‌ی رضاشاه-١٩٢٩

قدغن کردن تئاتر تورکی در تبریز توسط ریاست معارف آزربایجان در دوره‌ی رضاشاه-١٩٢٩

مئهران باهارلی

از تاریخ ممنوع ساختن تئاتر تورک توسط دولت ایران:

 

İran devletinin Türk tiyatrosu ile Türkçe oyunları yasaklaması tarihinden, Tebriz’de-1929, Kazvin’de-1941, Tahran’da-1948

 

قدغن کردن تئاتر تورکی توسط ریاست معارف آزربایجان در دوره‌ی رضاشاه-١٩٢٩

https://sozumuz1.blogspot.com/2020/03/blog-post.html

ممنوع کردن تئاتر تورک در قزوین تورک‌ایلی توسط دولت ایران-١٩٤١

https://sozumuz1.blogspot.com/2022/02/blog-post_9.html

سندی از ممنوعیت تئاتر تورکی در تهران بزرگ‌ترین شهر تورک‌نشین در ایران-١٩٤٨

https://sozumuz1.blogspot.com/2018/10/blog-post_13.html

در این نوشته سندی از ممنوع ساختن اجرای نمایش‌های تئاتری به زبان تورکی در تبریز توسط احمدخان محسنی، رئیس معارف آزربایجان در سال ١٩٢٩ به دوره‌ی رضاشاه، را آورده‌ام[1].

خلاصه‌ی سند: این سند یک تقاضانامه از سوی دسته‌ی آکتورال آئینه‌ی عبرت در تبریز به تاریخ ١٨ خرداد ١٣٠٨ (٨ ژوئن ١٩٢٩) در ارتباط با ممنوع ساختن نمایش‌های تئاتری تورک در تبریز به سال‌های رضاشاهی است. طبق این سند، «رئیس وقت اداره‌ی معارف آزربایجان (احمدخان محسنی) که اجازه‌ی تهیه و اجرای نمایش به زبان تورکی را نمی‌دهد، قدغن نموده که نمایش‌ها باید به زبان فارسی باشند. وی خواستار اجرایی کردن ممنوعیت نمایش‌های تورکی و تهیه‌ی نمایش‌های فارسی به فوریت است. اما دسته‌ی آکتورال آئینه‌ی عبرت از این ممنوعیت شاکی است و خواهان رفع آن است. زیرا اکثریت جماعت تبریز فارسی نمی‌دانند و رغبتی به نمایشات به زبان فارسی نشان نمی‌دهند، در نمایشات فارسی حضور نمی‌یابند و در موقع حضور هم از آن‌ها لذت نمی‌برند. دسته‌ی آکتورال آئینه‌ی عبرت می‌گوید اجرای نظریه‌ی رئیس معارف مبنی بر ممنوعیت نمایشات به زبان تورکی و تهیه و اجرای آن‌ها به زبان فارسی بدین فوریت نه تنها مانع پیشرفت خدمت دسته‌ی آکتورال آئینه‌ی عبرت گردیده، بلکه سکته‌ای بزرگ به عالم نمایش وارد آورده و خدمات چند ساله‌ی هوس‌کاران تئاتر را عقیم گذاشته است. هئیت مدیره‌ی جمعیت آئینه‌ی عبرت خواهان مانوس کردن تدریجی مردم به نمایشات فارسی و تعلیم و تعمیم زبان فارسی است. در این راستا خود به ایجاد یک مدرسه‌ی شبانه‌ی مجانی برای تعلیم فارسی به بزرگ‌سالان تبریز اقدام کرده است. در پایان، هیئت مدیره‌ی جمعیت اتکاء خود به نیات و آمال رضاشاه برای تربیت و ترقی معنوی نژاد ایرانی را اعلام می‌کند».

چند نکته:

١- ظاهرا نمایشنامه‌ی تورکی موضوع این سند که محسنی بر صحنه آوردن آن را ممنوع کرد، نمایشنامه‌ی «شیخ صنعان» اثر «حسین جاوید» بود. نمایشنامه‌ی شیخ صنعان به زبان تورکی در سال ١٩٢٨ در تبریز توسط آکتورال آیینه‌ی عبرت تبریز- به مدیریت مهدی ظاهری- دو بار بر صحنه رفت. با آمدن محسنی از تهران از اجرای سوم آن به زبان تورکی جلوگیری شد. بعد از آن مجبورا ترجمه‌ی فارسی  و سانسور شده‌ی آن به صحنه رفت. در این دوره ادارات معارف و نظمیه، علاوه بر ممنوع ساختن کاربرد زبان تورکی در نمایشنامه‌ها، محتوی آن‌ها را نیز کونترول و سانسور می‌کردند.

٢-در ایران تئاتر ملی تورک وجود داشت: این سند، تلاش دولت ایران برای نابود ساختن تئاتر تورک، و در نتیجه وجود تئاتر تورک در ایران –تورک‌ایلی –آزربایجان-تبریز را ثبت کرده است. به واقع تئاتر تورک در ایران قاجاری به سال‌های پایان قرن نوزده (١٨٨٨) به دوره‌ی ناصرالدین شاه، با الهام از تئاتر تورک عثمان‌لی و قفقاز -که خود ملهم از تئاتر عثمان‌لی بود- متولد شد، عمری ١٣٠ ساله دارد و با سابقه‌تر از تئاتر فارسی‌زبان -فارس، که آن هم توسط تورکان بوجود آمد، است.

٣- مولفه‌های سیاست از بین بردن تئاتر تورک در ایران: ممنوع ساختن اجرای نمایشات تئاتری به زبان تورکی، یکی از مولفه‌های سیاست گسترده‌تر از بین بردن تئاتر تورک در ایران، تورک‌ایلی و آزربایجان بود.هرچند اوج اقدامات برای نابود کردن تئاتر تورک مربوط به سال‌های حاکمیت رضاشاه است، اما این اقدامات دهه‌ها پیش‌تر از آن آغاز شد.