شب یلدا، چیلله گئجه‌سی
٢٢ آرالیق-دسامبر (اول دی)
مئهران باهارلی
«شب یلدا» و «چلّه» در فارسی و یا «چیلله گئجه‌سی» در تورکی، درازترین شب سال، آخرین شب پاییز و نخستین شب زمستان، پایان قوس و آغاز جدی است. یلدا کلمه‌ای سوریانی – سامی و به معنی زاده شدن به فارسی و تولد، ولادت و میلاد به عربی، و معادل کلمه‌ی «نوئل» از ریشه‌ی «ناتالیس» رومی به معنی تولد است. الف آخر کلمات در زبان سوریانی، مانند «ال» عربی و «ها»ی عبری در ابتدای کلمات است و نقل تعریف یک کلمه را ایفا می‌کند. چنانچه «مسیحا» معادل «المسیح»، «صلیبا» (چلیپا) معادل «الصلیب» عربی، ... است. ترجمه‌ی یلدا به تورکی «توغقان» - «دوغان» است. به گفته‌ی ابوریحان بیرونی شب یلدا را به فارسی «شب‌زادان» ترجمه کرده‌اند.
مراسم و جشن شب یلدا - چلّه و چیلله گئجه‌سی آن گونه که امروز در میان فارس‌ها و دیگر ملل ساکن در ایران مرسوم است - احتمالاً به جز اسم چلّه - ربطی به فارسیت و ایرانیت نه‌دارد. کلمه‌ی چلّه – چیلله یک کلمه‌ی فارسی مشتق از کلمه‌ی چهل – ٤٠[1] (و کلمه‌ی چیله در زبان تورکی به معنی درد و عذاب یک کلمه‌ی تورکی – موغولی[2]) است. مراسم و جشن شب یلدا - چلّه و چیلله گئجه‌سی دارای منشاء اولیه‌ی عبری - یهودی - موسوی، سامی – سوریانی - آرامی (از سوریه‌ی فعلی) و سپس روم (تورکیه و شبه جزیره‌ی بالکان فعلی)، آمیخته با بعضی عناصر فرهنگی و سنن تورکی – چینی - آلتائیک است. این مراسم در اشکال مختلف با اسامی مختلف از روزگاران کهن در مناطق مختلف جهان و بسیار پیش از ظهور عیسی مسیح رایج بوده و آوازه‌ی جهانی داشته است.
رابطه‌ی عبری - یهودی – موسوی:
مقارن با شب یلدا، موسویان - کلیمیان جشنی با نام «توبی شوات» ט״ו בשבט و یا «روش ها-شانا لا-ایلانوت» ראש השנה לאילנות به معنی سال نوی درختان برگزار می‌کنند که بسیار به مراسم شب یلدا شبیه است. اما یهودیان با به‌روزسازی این سنت کهن و در ابتکاری طبیعت‌دوستانه، به جای بریدن درخت کاج مانند مسیحیان در کریسمس، در این روز درخت می‌کارند.
رابطه‌ی رومی - مسیحی:
رومیان یلدا را «ناتالیس این‌ویکتوس» Dies Natalis Solis Invicti یعنی روز تولد شکست‌ناپذیر نامیده‌اند. کونستانتین امپراتور روم، مشهور به پدر کلیسا، در آغاز سده‌ی چهارم میلادی به این سبب که مسیحیان، عیسی را مظهر نور می‌دانند، شب یلدا را با روز تولد حضرت مسیح در ٢٥ دسامبر برابر کرد. پس از آن کلیسای روم نیز به طور رسمی بیست و پنج دسامبر را برای برگزاری جشن میلاد مسیح پذیرفت و این روز در جهان مسیحی به نام میلاد مسیح جشن گرفته شد، به جز یک فرقه از مسیحیان اورتودوکس که ششم ژانویه را به عنوان روز تولد مسیح تثبیت کرده‌اند. بسیاری از مسیحیان هم‌زمان با شب یلدا، جشن‌های مربوط به کریسمس را نیز دارند که تزئین یک درخت کاج بریده شده رکن اصلی آن است.
سیستم چیلله – قیرخ‌جای تورکی:
شب یلدا در زبان تورکی «چیلله گئجه‌سیÇille gécesi » نامیده می‌شود. اما در فرهنگ و رسومات تورک چیلله گئجه‌سی صرفاً یک شب از سیستم و مراسم طولانی هشتادروزه‌ی چیلله Çille- قیرخ‌جا Qırxca است. «بؤیوک – اولو چیللهBöyük – Ulu Çille » و یا چله‌ی بزرگ، سردترین چهل روز سال از اول دی-٢٢ دسامبر آغاز می‌شود و به دنبال آن «کیچیک چیللهKiçik Çille » که آن هم چهل روز است می‌آید. بیست روز اول کیچیک چیلله، «بالا چیللهBala Çille » و بیست روز دوم آن «بوز چیللهBoz Çille » نام دارد. بنا به اطلاعاتی که محقق اوزبیک فوزیه آرال حبیبی می‌دهد، در میان اوزبیک‌های افغانستان هم نام «چیلله» معمول و در اندخوى باستانى، مراسم چیلله از سه قسمت «که‌تته چیلله» (چلله‌ی کلان)، «اورته چیلله» (چلله‌ی وسطى)، و «کيچيک چیلله» (چلله‌ی خورد)» مرکب است[3].
عید ناردوغان تورکیک:
تورک‌ها از یاکوت‌ها در سیبری تا آلتای‌ها در تورکستان - آسیای میانه و تاتارها در روسیه‌ی مرکزی ... طولانی‌ترین شب سال را با نام‌های گوناگونی چون «ناردوغان» ، «گونه‌ش دوغان»، «قویاش توغا» و ... جشن می‌گرفتند[4]. در ترکیب ناردوغان جزء نار Нар / ᠨᠠᠭᠠᠳᠤᠮ کلمه‌ای موغولی به معنی آفتاب، و قسمت «دوغان»، از مصدر تورکی دوغماق (متولد شدن، زائیده شدن، برآمدن و طلوع کردن) و معادل و مترادف «یلدا» است. بستن پارچه‌های نذری به درخت «آردوش» - «آردیجArdıç » و یا «درخت حیات» که یکی از ارکان عید ناردوغان در میان تورک‌ها است و گذاردن هدایایی در زیر آن به منظور اجابت دعاهایشان توسط خدایی به نام اولگه‌ن Ülgen، شباهت بسیار به آویختن هدایا از درخت کریسمس و گذاردن هدایا بر زیر آن دارد. تورک‌ها و موغول‌های باستان این گونه پارچه‌های نذر و دیگر فدیه‌ها را که برای برآورده شدن آرزوهایشان به درختان بسته و یا بر طبل قام می‌آویختند، و هدایایی را که در زیر درخت آردیج می‌گذاشتند «یالما» Yalma می‌نامیدند[5]. برخی از باستان‌شناسان و سومرولوق‌ها، پدیده‌ی درخت کریسمس را دارای اصلیت تورکی که توسط هون‌ها به اوروپا منتقل شده و بعدها ماهیت مسیحی کسب کرده، دانسته‌اند[6].
انار، نار: «انار» و به تورکی «نار» یکی از خوردنی‌های سمبولیک چیلله گئجه‌سی تورک است (به میوه‌ی سمبولیک دیگر هندوانه در رابطه‌ی چینی - تورکیک اشاره کرده‌ام). بنا به دیدگاه علمی امروز کلمه‌ی انار احتمالا از کلمه‌ی سومری Nu-úr-ma, Nurma گرفته و از طریق زبان‌های آککادی Nurmû / Nurimdu، هیتیتی Nurati، هوری Nuranti، اورارتویی، ارمنی Nuṙn նուռն، سامی Rummān رمّان، عبری ریمون רִמּוֹן،... در منطقه رایج شده است. فورم «نار» در تورکی ماخوذ از تلفظ اویغوری آن «نارا» است. انار یکی از خوردنی‌های سمبولیک در سال نوی یهودی «روش هاشاناه» است. در فرهنگ یهودی خوردن انار در روش هاشاناه، تعهدات مقدس یهودیان و هم‌چنین باروری و برکت و فراوانی را سمبولیزه می‌کند. هر چند ممکن است که مراسم چیلله‌ی تورک، انار را مستقیم و یا من غیر مستقیم از فرهنگ موسوی اخذ کرده باشد، اما رابطه‌ی دیگری هم بین چیلله گئجه‌سی و نار وجود دارد. نام تورکیک – موغولی چیلله گئجه‌سی، «نار دوغان» است. در این ترکیب «نار» به معنی خورشید است. «نار» در زبان تورکی هم‌چنین نام میوه‌ی انار و در زبان عربی به معنی آتش و سمبول نور است. احتمالاً تشابه لفظی بین سه «نار موغولی» به معنی خورشید، «نار تورکی» به معنی انار، و «نار عربی» به معنی آتش و نور، دلیل دیگری برای افزودن آن به میوه‌های سمبولیک چیلله گئجه‌سی شده است. به همه حال وجود میوه‌ی نار در چیلله گئجه‌سی تورک، نشان‌گر آن است که این روز مطابق با «نار دوغان» تورکی است که بعدها به موازات فراموش شدن معنی و ریشه‌ی اصلی «نار» به معنی خورشید، این نام در روند «به‌نزه‌ر قوندارما» (جعل مشابه)[7] با نام میوه‌ی «نار» مرتبط شمرده شده و در نتیجه این میوه به خوراکی‌های چیلله گئجه‌سی اضافه گردیده است.
رابطه‌ی چینی – تورکیک و خوردن سمبولیک هندوانه:
برخی از عناصر متاخر سنت التقاطی و آمیزه‌ای یلدا در ایران، مانند خوردن هندوانه در این شب منشاء تورکیک دارد و از جشنی زمستانی که تورکان باستانی اویغور در تورکستان شرقی در روز دهم ماه سوم برگزار می‌کردند گرفته شده است (اگرچه کلمه‌ی هندوانه ریشه‌ی تورکی و یا آلتاییک نه‌دارد، کلمه‌ی فارسی به معنی منسوب به هندوان و یا هندوستان است). ریشه‌ی جشن اویغوری مذکور، جشن چینی «هانشی Hanshi Jie 寒食节» باقی‌مانده از دوره‌ی ژو در قرن هفت قبل از میلاد است که در آغاز سوگواره‌ای برای یک اشرافی به نام جییه ژیتوئی Jie Zhitui بود. او به امر پرنس چونگر به هم‌راه مادرش و با به آتش کشیدن جنگل کوهستان «میان» که در آن مخفی شده بودند به قتل رسید[8]. پس از قتل جییه ژیتوئی، پرنس چونگر که پشیمان شده و در عذاب وجدان بود به خاطره‌ی او مراسم سوگواری هانشی را ایجاد کرد. در طول برگزاری هانشی (در قرن هفت قبل از میلاد به مدت یک ماه، بین قرون سوم – هفتم میلادی به مدت سه روز، و از قرن هفتم به بعد به مدت یک روز) در احترام به خاطره‌ی جییه ژیتوئی از برافروختن هر نوع آتش از جمله برای گرم کردن خانه و پختن غذا در اوجاق، حتی خوردن غذای گرم اجتناب می‌شد. بدین ترتیب و به مرور زمان سوگواره‌ی جییه ژیتوئی به «فستیوال غذای سرد» تبدیل و موسوم شد. سنت - جشن هانشی با تغییراتی و ادغام در فستیوال « چینگ‌مینگ» (روزِ غبارروبی از آرامگاه‌ها) که به منظور گرامی‌داشت نیاکان و ابراز وفاداری برگزار می‌شود هنوز در چین، در چینی سنتی با نام 寒食節، در چینی بسیط با نام 寒食节، در کوره‌ی جنوبی با نام هانسیک Hansik한식 و در ویتنام با نام Tết Hàn Thực رایج است[9]. سنت هانشی – هانسیک کمابیش معادل «پاسخا»ی مسیحیان ماخوذ از «پئساخ» عبری و «خیدیر گونو»ی علویان تورک - علی‌اللهی‌ها است. در این روز تمام آتش‌ها به مدت یک روز خاموش و خوراکی‌های سرد تهیه شده از یک روز قبل خورده می‌شوند[10]و هندوانه‌ای که از فصل تابستان نگاه داشته شده و در طب سنتی تورک «اه‌م سه‌م اوْنوُمEmsem Onum »[11] یک «غذای سرد، سویوق‌لوق Soyuqluq» شمرده می‌شود و در میان تورکان به «چیلله قارپیزیÇille qarpızı » معروف است نیز قاچ می‌شود. معنای سمبولیک خوردن هندوانه و غذای سرد و کلا تابوی گذاشته شده بر آتش و گرمی در هانشی – هانسیک چینی – کوره‌ای و در چیلله گئجه‌سی تورک متفاوت است. اولی به سبب احترام به خاطره‌ی جییه ژیتوئی که با آتش کشته شد، اما دومی برای نشان دادن نه‌ترسیدن از سرما است. مراسم خوردن هندوانه و تهیه‌ی «قاووُت» بخشی از سنت «خیدیر سوفراسی» در میان علوی‌های تورک نیز است.
لینک بخش‌های نوشته:
مراسم و آئین‌های التقاطی و فراملی
شب یلدا، چهارشنبه سوری، نوروز، هفت‌سین، و سیزده بدر
http://sozumuz1.blogspot.com/2016/03/blog-post_17.html
شب
یلدا، چیلله گئجه‌سی، ٢٢ آرالیق-دسامبر (اول دی)
http://sozumuz1.blogspot.com/2020/03/blog-post_20.html
چهارشنبه
سوری- اوْدگۆن سۇرۇ: آخرین چهارشنبه و یا سه‌شنبه شب قبل از ٢١ مارس- یئلین‌آی
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/03/blog-post_16.html
نوروز-
اه‌رگه‌نه قون، یئنی‌گون، یئنگیل، ٢١ یئلین‌آی-مارس (اول فروردین)
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/03/blog-post_21.html
هفت‌سین-هفت‌شین-
هفت‌چین و منشاء آن سینی سدر موسوی
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/03/blog-post_18.html
سیزده بدر، گزی گونو
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/04/blog-post_7.html
[1] عده‌ای از آزربایجان‌گرایان مدعی ریشه‌ی تورکی برای کلمه‌ی «چیلله»
در نام «چیلله گئجه‌سی» شده و آن را همان کلمه‌ی چيلله که در بعضی لهجه‌های تورکی
به معنی زه و محل زه برای گذاشتن تير در موقع انداختن تير است دانسته‌اند. اما این
نظریه به لحاظ ریشه‌شناسی علمی مخصوصاً از جنبه‌ی سمانتیک و شواهد زبان‌شناسی
تاریخی بی پایه، غیر قابل قبول، نامعقول و نادرست است. حتی اگر بین کلمه‌ی چیلله
در عبارت چیلله گئجه‌سی و چیله‌ی تورکی – موغولی به معنی درد و عذاب به لحاظ
سمانتیک تشابهاتی موجود باشد، کلمه‌ی چیلله در عبارت چیلله گئجه‌سی را به هیچ وجه
نه‌می‌توان به چیلله به معنی زه و محل زه برای گذاشتن تير در موقع انداختن تير ربط
داد. دیدگاه علمی موجود آن است که کلمه‌ی «چیلله» در نام «چیلله گئجه‌سی» ریشه‌ی
ایرانیک دارد و معادل چهله (چهل+ه) در فارسی است. این نظر مبتنی است بر:
-وجود
کلمه‌ی چلّه در اغلب زبان‌های ایرانیک،
-وجود
کلمه‌ی چلّه صرفا در میان اوغوزهای غربی مخصوصاً لهجه‌های
تورکمانی (چیلله) و تورکیه (چیله)، و اوزبیکی در افغانستان که هر سه شدیداً تحت
تاثیر فارسی و دری و تاجیکی و دیگر زبان‌های ایرانیک بوده‌اند،
-نه‌بود
کلمه‌ی چلّه در دیگر زبان‌های تورکیک به دور از ساحه‌ی زبان‌های ایرانیک؛
-چهل
روز بودن هر کدام از مراسم‌های چیلله‌ی بزرگ و کوچک
-کاربرد
کلمه‌ی چیلله در دیگر گاه‌شماری‌ها باز به معنی چهل-٤٠ روز و یا اربعین:چلّه‌ی
زمستان (چهل سردترین روزهای زمستان)، چلّه‌ی تابستان (چهل گرم‌ترین روزهای تابستان)،
چلّه‌ی خلوت درویشان (گوشه‌نشینی و عبادت درویش‌ها به مدت چهل روز)، چلّه بعد از
زایمان (چهل روز ایام نفاس)، ...
[2] در
زبان موغولی مصدری با شکل «چیله» به معنی بیمار شدن، خسته و بیزار و ناتوان گشتن و
... وجود دارد که ظاهراً ماخوذ از مصدر تورکی «چه‌رله‌مه‌ک»
← چیرله‌مه‌ک ← چیلله‌مه‌ک ← چیله‌مه‌ک تورکی است.
کلمه‌ی «چیلله» به معنی «سنگینی، درد، معجزه، بیماری» در لهجه‌های تورکمانی، هم‌چنین
فورم «چیله»ی آن در تورکی تورکیه به معنی درد و عذاب و رنج، ظاهرا مشتق از این
ریشه‌ی تورکی – موغولی هستند.
KM
çile- “rahatsızlanmak, hastalanmak; yorulmuş, usanmış, bıkkın, yorgun ve
tükenmiş olmak; uyuşmak, uyuşmuş olmak” ET (DLT) çär “bedenin (hastalık
derecesinde) ağırlaşması” ET (DLT) çärlän- “hastalanmak, (vücut)
ağırlaşmak; (göz) kanlanmak, sulanmak” OT (CC) çärli “zayıf, cılız” OT
(ĠH) çärlän- “ağrımak, (göz) çipillenmek” KM çile- < *çille-
< *çirle- ← Tü. çärlä-. bkz. KM çer
ORÇUN ÜNAL. Klasik Moğolca Söz Varlığında Türkçe Kökenli Kelimeler Ve
Türkçe-Moğolca Ses Denklikleri / The
Turkic Loanwords In The Vocabulary Of Written Mongol And The Turkic-Mongolic
Sound Correspondences. Marmara Üniversitesi / Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü
/ Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı / Türk Dili Bilim Dalı
*čïla- ‘to be tired’ see *čile-
*čile-
(?*čïla-) ‘to be tired, exhausted; to become numb or stiff’. As in other cases where two variants exist, the back-vocalic form *čïla-
supported by the QG languages
might be the original one. However, in this case it is contradicted by MMo and Ordos.
MMo
SH cile- H27, HY---, Muq---. WM čile- L182b. Kh čilex H785b ‘to grow numb, lose
feeling, etc’. Ord čile- M703b. Bur šelexe C744b. Brg šil- U166. Kalm čilx
M650b. Dag šil- E234 ‘to be weary, tired; to feel numb’. EYu čla- B139, čəla-
J65. Mgr---. BaoD---. BaoÑ ćila- CN187 ‘to ache, tingle’. Dgx ̢cïla- B161 ‘to
be tired, to ache, tingle (e.g. of eyes or feet)’. Mog---.
Hans Nugteren. Mongolic Phonology and the
Qinghai-Gansu Languages
[3] کتته چلله قارانغو كيچه‌دن ياروغ‌ليك‌كه چيقيش برچه‌ينگيزگه قوت‌ليغ
بولسين !
Fouzia Aral Habibi
[4] Nardoqan, Nardugan, Nardoğan, Narduqan
[5]«تورکان و موغولان نیز مانند بسیاری از قوم‌ها برابر باورداشت‌های
خود قربانی می‌کرده و فدیه می‌داده‌اند و این قربانی به دو گونه بوده است: با کشتن
و ریختن خون جانوران و بدون ریختن خون. تورکان قربانی‌های گونه‌ی دوم خود را به
صورت‌های زیر انجام می‌دادند: «ساچی» (Saçı، در موغولیSaçu = فروپاشیدن) مانند فروپاشیدن شراب، روغن بر
آتش؛ و «یالما» (Yalma
= آویختن چیزها بر طبل قام و درختان)؛ و «ییدیرمه» (Yédirme= خوراندن، روغن مالیدن بر
دهان پیکره‌ی توز – تور – اونغون)؛ و ایدوق (Iduq = رها کردن، سر دادن جانوران اهلی مانند اسب). ایدوق در زبان‌های
مختلف تورکی به صورت «ایدیق» (Idıq، ایتیقItıq ،
ایزیقIzıq ، ایییقIyıq
، ایریخIrıx
) نیز آمده است. ایدوق از ریشه‌ی ایذ
(İd-، سردادن،
رها کردن، گسیل کردن) به معنای سر داده شده، رها شده، گسیل شده است. تورکان جانوری
را که به عنوان ایدوق رها می‌کردند به‌کار نه‌می‌گرفتند، شیرش را نه‌می‌دوشیدند،
پشمش را نه‌می‌چیدند، و اگر این جانور اسب بود، دم و یالش را کوتاه نه‌می‌کردند و
به نظر آنان ایدوق مقدس و مبارک بوده و از آن رو بعدها ایدوق در زبان تورکی به
معنای مبارک به کار رفت. ...».
رشیدالدین
فضل الله همدانی، جامع التواريخ. به تصحیح و تحشیه محمد روشن – مصطفی
روشنی. جلد سوم. صفحه ٢٠٨٢
İslam Ansiklopedisi, c1-13.
İstanbul. 1950-1986
İnan, Abdülkadir: Makaleler ve incelemeler. Ankara. 1987; Tarihte
ve bugün Şamanizm. Materyaller ve araştırmalar. Ankara. 1986
Lessing: Mongolian – Englishh Dictionary. Bloomington, Indiana.
1982
Doerfer, Gerhard: Türkische und Mongolische elemente im
neupersischen. Wiesbaden. 1963-1975
[6] Muazzez İlmiye Çığ (Turkish archaeologist and
Assyriologist who specializes in the study of Sumerian civilization): It was Hunnish warriors who originally brought custom of
Christmas tree into Europe.
[7] به‌نزه‌ر قوندارما (جعل مشابه): روند جای‌گزین کردن کلمات فارسی و
عربی مشابه به جای کلمات اصلی تورکی
[8] Jie Zhitui
[9] Hanshi or Hansik Cold Food Festival
[10] Aıshan
zulıpıyamu. ÇİN ŞİNCAN UYGUR ÖZERK BÖLGESİNDEKİ DOĞAL
VE KÜLTÜREL ZENGİNLİKLERİN TURİZM AÇISINDAN İNCELENMESİ. Yüksek lisans tezi.
Sakarya üniversitesi, sosyal bilimler enstitüsü.
[11] ریشه‌شناسی نام «تورکه جاراو – تورکه چارا» طب مردمی تورک
No comments:
Post a Comment