Saturday, March 18, 2017

هفت‌سين- هفت‌شين- هفت‌چين


هفت‌سين- هفت‌شين- هفت‌چين

مئهران باهارلي

سنت کنوني هفت‌سين در پايتخت دولت تورکي قاجاري متاثر از سنت «سيني سدر» در عيد پِسَح-پساخ يهوديان -موسويان بومي در سده‌ي نوزده فرم گرفته است. مراسم هفت‌سين به سبب تبليغ و معرفي از سوي نهادهاي رسمي و رسانه‌‌هاي جمعي فارسي و دولتي ايران بويژه در دوره‌ي پهلوي، در ميان فارسها و برخي ديگر از مردمان در ايران مرسوم و متداول شده است.

نبود سابقه‌ي سنت هفت‌سين در ميان ملل ايرانيک‌زبان: هفت‌سين را يک پدیده‌ي بازمانده از دوران پیش از اسلام و مرتبط با سنت‌ها و باورهای ایرانیک و امشاسپندان و .. دانستن، ادعاهایی بی‌مدرک و غيرجدي است. سنت چيدن سفره‌ي هفت‌سين (تاجيکهاي غربي و يا فارسهاي امروزي) آنچنان که امروز در ميان قوم فارس در ايران معمول است، و يا هفت‌شين (در ميان تاجيکهاي شرقي- افغانستان و آسياي ميانه)، رسمي کهن نيست. اشاره‌ای هم به وجود آن در ميان اقوام مسلمان در دوران اسلامی تا قرن بیستم میلادی وجود ندارد. سياحان و مورخان سده‌ي ١٩ در گزارش‌هاي عيني خود از آيين‌هاي نوروز در ايران، به ندرت از وجود چنين رسمي در ميان قوم فارس (تاجيک آن دوره) ياد کرده‌اند.

کلمات سنجد، سماق، سمنو، سنبل، سرکه، سماور، ساعت، سکه و سيخ و  ... که جزء سفره‌ي هفت‌سين (تاجيکهاي غربي و يا فارسها) و يا شهد و شکر و شراب و شمع و شايه و  ... که جز سفره هفت‌شين (تاجيکهاي شرقي) شمرده مي‌شوند هيچکدام ريشه‌ي فارسي ايرانيک ندارند.

اين رسم آنگونه که در ايران جا افتاده، هنوز بين ملت تاجيک در افغانستان و آسياي ميانه که داراي زباني نزديک به زبان فارسي است رواج ندارد. در ميان ديگر اقوام و ملل ايرانيک‌زبان غير شيعي مانند بلوچها، پشتونها، کردها و نيز زرتشتيان سنت هفت‌سين شناخته شده نيست. آشنائي تدريجي اين گروهها با سنت مذکور، اغلب در اثر سياست فارس‌سازي داخلي و تبليغات فرهنگي منطقه‌اي دولت ايران در سده و دهه‌هاي اخير است.

رابطه‌ي عبري- يهودي- موسوي: هاينريش بروگش مصرشناس آلماني که در ١٨٦٠ در تهران پايتخت دولت تورکي قاجار حاضر بوده و جشن نوروز را با برخي جزييات آن شرح داده، از يک «سيني» پرشده با «هفت» نوع ميوه‌ي «خوردني»، ياد مي‌کند. اين نخستين اشاره‌ي غير مستقيم به پيدايش مولفه‌هاي سنت هفت‌سين، نيز وجود سنت مشابهي به صورت چيدن سفره‌ي هفت‌ میوه در برخي مناطق افغانستان حائز اهميت است و مي‌تواند بر منشاء سامي-عبري-يهودي سنت هفت‌سين پرتوافکني کند.


يک سنت مشابه بسيار قديمي عبري-يهودي بنام «سيني سئدئر» (سدر)، سيني‌اي مرکب از هفت نوع خوردني وجود دارد. سيني سدر ويا کئارا (سئدئر به زبان عبري: چيدمان، نظم، آرايه و «سيني سدر» دقيقا به معني «سيني چين»)، يک سيني خاص داراي شش خوراک سمبوليک است که طبق ترتيب ذکر شده در کتاب «هگادا» (شامل شرح مراسم اين شب وقايع خروج از مصر) بر روي يک سيني به طرزي خاص چيده شده‌اند و در عيد پساخ (فطير، مصاها) مصرف مي‌شوند. نامهاي شش خوراک سمبليک مذکور به انگليسي عبارت‌اند ازMaror, Chazeret, Charoset, Karpas, Zeroa, Beitzah   خوراک سمبليک هفتم  Matzah - Matzot در حين خوردن در کنار سيني بر ميز سئدئر قرار داده مي‌شود. سئدئر آغازگر عيد پساخ در روز چهاردهم ماه نيسان در تقويم عبري است. هر کدام از هفت‌گونه خوراکي ويژه‌ي سنت سيني سئدئر در فرهنگ عبري-يهودي-موسوي، داراي معني‌اي سمبليک در رابطه با داستان اسارت و بردگي و اخراج يهوديان از مصر و رمز و نشانه و بيان‌کننده‌ي بينش‏ها و برداشت‏هاي معين اين مردم از گذشته و آينده‌شان است.

سمبوليسم هفت: در بسياري از نقاط جهان و از جمله در خاورميانه، مانند چند عدد ديگر، عدد هفت هم از عهد بسيار کهن تقديس شده است. در سنت سيني سدر يهودي-موسوي که منشاء سنت هفت‌سين امروزي است، نيز سمبوليزم عدد هفت قوياً وجود دارد. از جمله در چيدن هفت نوع خوراکي بر سيني-سفره، شمار ايام پساخ که هفت روز است (روز هشتم يُوم طُوو ناميده مي‌شود و تعطيل ديني است). همچنين خوانده شدن هفت براخا-بارخ (دعاي سپاسگزاري) در آدينه‌ي پساخ که در هفته‌ي اول ازدواج عروس و داماد خوانده مي‌شود.....

وجود سنت هفت‌سين صرفاً در ميان برخي از گروههاي شيعي، و نبود آن در ميان گروههاي سني نيز مي‌تواند مويده و قرينه‌اي بر ريشه‌ي يهودي - موسوي،که مراسم و سنن آن تاثير تعيين‌کننده‌اي بر تشکل مراسم و سنن مذهب شيعي داشته است، باشد.

رابطه‌ي تورکي-قاجاري-عثماني: سفره‌ي هفت‌سين (مانند سنتهاي چهارشنبه سوري، سیزده بدر، ...) تا قرن اخير در ميان توده‌ي تورک بويژه طوائف تورک از جمله قشقائيان و شاهي‌سئوه‌نها (شاهسون) و ... دیده نمي‌شد. قديمي‌ترين اشاره‌‌ي موجود به رسم چيدن هفت‌سين در زبان فارسي، ارجاعي غيرقابل اطمينان و منفرد بدان در يک دست‌‌نوشته‌‌ي فارسي مشکوک منسوب به دوران دولت تورکي قزلباشيه (قيزيلباش، صفوي) است.

اشارات منفرد به سنن مشابه هفت‌سين و يا مولفه‌هاي آن در منابع فارسي متاخر، همه مربوط به تورکان ساکن تهران و آزربايجانيان منسوب به دربار دولت تورکي قاجاري است. هاينريش بروگش ادعا مي‌‌کند در تهران، پايتخت دولت تورکي قاجاري مردم با کاشتن گل‌هايي با نام‌هاي آغاز شونده با حرف "س" در باغ‌هايشان به پيشواز جشن نوروز مي‌روند. وي همچنين اشاراتي به يک سيني پر شده با هفت نوع ميوه دارد، اما نه به هفت‌سين. قابل ذکر است که در آن هنگام (تا قتل امير کبير) اکثريت مطلق جمعيت تهران، پايتخت دولت تورکي قاجار، تورک بود و اين شهر صبغه‌اي کاملاً تورکي و آزربايجاني داشت.

سنت هفت‌سين در ارتباط با سنت بسيار ديرين سيني سئدئر يهودي-موسوي-عبري، احتمالا ملهم از سنن جامعه‌ي يهودي-موسوي در تهران پايتخت دولت ترکي قاجار، و يا مراوده‌ي نزديک طبقه‌ي آريستوکرات تورک و دربار قاجاري وقت، بويژه ناصرالدين شاه با آن جامعه است. رابطه‌ي همدلانه‌ي ناصرالدين با جامعه‌ي يهودي-موسوي امري معلوم است. ناصرالدين شاه نخستين پادشاه در جهان تورکيک و اسلام است که لزوم تاسيس دولتي براي يهوديان-موسويان در فلسطين را مطرح کرده است. وي همچنين شخصي نودوست بود و علاقه به ايجاد غذاهاي جديد و بديع داشت. چلوکباب يکي از نوآوريهاي اين شاه تورک در عرصه‌ي خوراکي و آشپزي است. هفت‌سين هم مي‌تواند يکي ديگر باشد.

در همان سالها شاديه دختر سلطان عثماني عبدالحميد ثاني به تقليد از هفت‌سين قاجاري، سيني مشابهي را با چيدن سوسام (کنجد)، سوت (شير)، ساريمساق (سير)، سيميت (نان شيرين حلقوي)، سو (آب)، سالئپ (ثعلب)، سافران (زعفران) ايجاد و به سنت مطبخ دربار عثماني تبديل کرد. اين امر ناشي از انتقال معنائي سين از چين (چيدن) به حرف سين (حرف س در الفبا) به مرور زمان، در نتيجه‌ي ريشه‌شناسي مردمي «سين»، وجود تبادلات فرهنگي متقابل جاندار در ميان خاندانهاي سلطنتي و اعيان و اشراف دو دولت تورک وقت، قاجاري و عثماني و مقبوليت پديده‌ي هفت‌سين در ميان آنها بود.  

ريشه‌شناسي کلمه‌ي سين: ارتباط دادن کلمه‌ي سين در ترکيب هفت‌سين، با نام حرف س در الفباء عربي (سين) که در آغاز نام اجزاي خوراکي‌هاي هفت‌سين وجود دارد، يک ريشه‌شناسي مردمي است. در مورد ريشه‌شناسي علمي کلمه‌ي سين دو نظر علمي- محتملا هر دو صائب- وجود دارد:

الف-کلمه‌ي «سين» و «شين» در اصطلاحات هفت‌سين (تاجيکهاي غربي و يا فارسها) و هفت‌شين (تاجيکهاي شرقي)، محرف کلمه‌ي فارسي «چين» است. اما خود چين در فرم اوليه‌ي ترکيب هفت‌چين، ترجمه‌ي لفظي و مستقيم سدر-سئدئر عبري است. يادآوري مي‌شود که کلمه‌ي سئدئر در نام عبري سنت سيني سئدئر يهودي به معني چيدن، نظم و آرايه مي‌باشد. تبديل بعدي حرف چ نخست به حرف ص و سپس حروف ش و س از تاثيرات زبان عربي و به احتمال کمتر تورکي (نمونه‌هاي چام-شام، سونقور-شونقار، سارقوت- چارقد، ساي- چاي، ساريق- چاريق،  ..) است. همچنين در زبانهاي ايرانيک تبديل چ به س قاعده‌اي معلوم است۔ چنانچه «چو»ي فارسي در زبانهاي شوشتري و لري به صورت «سي»، «سريش» به صورت «چيريش»، و «چورد» در زبان ارمني معادل «سرد» فارسي وجود دارند۔

ب- کلمه‌ي «سين» در ترکيب هفت‌سين، مخفف کلمه‌ي «سيني» است. فرم اوليه‌ي کلمه‌ي «سيني» در زبان فارسي، «چيني» يعني (بشقاب و طَبَق و ...) معمول و منسوب به «سرزمين چين» بوده است. فرم مخفف «چين» کلمه‌ي چيني به مرور زمان توسط تاجيکها که اصلاً به طور عمده تبار عربي دارند نخست به «صين»، سپس از سوي تاجيکهاي شرقي به «شين» (هفت‌شين) و از سوي تاجيکهاي غربي به «سين» (هفت‌سين) متطور شده است.  در نهايت بخش سين در ترکيب هفت‌سين با ريشه‌شناسي عاميانه به علت تشابه صوري به نام حرف س در الفباء عربي يعني سين ربط داده شده است. در زبان فارسي، با ريشه‌شناسي عاميانه‌ي مشابهي، مصدر «سينچي»کردن تورکي به معني به دقت بررسي کردن، تبديل به «سين جيم» کردن شده است.

ج-ريشه‌شناسي کلمه‌ي سين بر اساس اصطلاح ابداعي تورکي «يئددي سين» و با کمک از پسوند مرکب ادعائي -سين به معني «هفت‌اش را» غير قابل تائيد با منابع و اسناد و متون تاريخي و داده‌هاي فولکلوريک و اصول و قواعد و دستور زبان تورکي بوده، نادرست و مطلقاً غيرعلمي است: اولاً سنتي به نام يئددي سين نه در ميان تورکها و نه ديگران هرگز وجود نداشته است. دوماً پسوند مرکب مذکور در اصطلاح پيشنهادي يئددي‌سين -سين نبوده، بلکه -سيني، -سينگي است. سوماً اين پسوند به کلمه‌ي اول متصل نوشته مي‌شود نه منفصل آز آن. چهارماً در زبان تورکي پسوند ترکيبي -سيني به معني «....اش را» بوده و پسوندي اسم‌ساز نيست. پنجماً ترکيب پسوندي -سيني تورکي يک اسم نيست و نمي‌تواند به عنوان اسم بکار برد. ششماً مشابه همچو کاربردي در طول تاريخ چندين هزارساله‌ي زبان تورکي ديده نشده است ....

منبع:

مئهران باهارلي. مراسم و آئينهاي التقاطي و فراملي چهارشنبه سوري، نوروز، هفت‌سين، سيزده بدر و يلدا
http://sozumuz1.blogspot.de/2016/03/blog-post_17.html

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.