Tuesday, March 14, 2017

سولئيمان‌اوغلو ايله سؤيله‌شی، منيم اوخونوشوملا

سولئيمان‌اوغلو ايله سؤيله‌شی، منيم اوخونوشوملا

مئهران باهارلي

اورمو تئکنيک بيلي‌يوردوندا يايينلانان «آنلام» تورک اؤيره‌نجي درگيسي‌نده چاغداش يازار، قوشار، سپه‌ر (ناثر) و بؤگوشچو (فيلوسوف) سولئيمان‌اوغلو ايله ياپيلان بير سؤيله‌شي يايينلانميشدير. بو سؤيله‌شي، تورک ديلي، تورک گؤرک‌سؤزو (اده‌بيياتي) و سپييي (نثري) ايله چئويري گؤرک‌سؤزو (ادبيات ترجمه).... آچيلاريندان اولدوقجا اؤنه‌ملي تثبيتله‌ري، اؤزو ده ان يئتگيلي بير آغيزدان ايچه‌رمه‌کده‌دير. آشاغيدا باشقا ايلگيلي بير نئچه قونويا توخونموشام:

۱-اورمونو تورک کولتورونون اؤزه‌يي- مرکه‌زي آدلانديرانلار اولموشدور. بو رومانتيک سونومدا دوغرولوق پايي وارسا دا، اورمونون اصيل تاريخي قونوم و گؤره‌ويني گؤز آردي ائدير: اورمو-سالماس (و خوي، ماکي، سولدوز، ...) ييرمينجي يوز ايلله‌رين باشلاريندان بري مودئرن تورک ميللي کيملييي‌نين قالاسي و تورک تمه‌للي سيياسي حره‌که‌تله‌رين بئشيييدير. بوگون ده بو بؤلگه آيدين و سئچگينله‌ري اؤز کولتوره‌ل ياشام و سيياسي ساواشيملاريندا تورکلويون ساغلام قورويوجوسودورلار. آنلام درگيسي ده بو تاريخي ميراث و  گله‌نه‌ک ايله جمشيدخان افشار اورومي، سعيد سلماسي، .... کيمي تورک اولدوزلارين داوامچيسيدير.

۲-سولئيمان‌اوغلو تورک‌ائلي‌نين آزه‌ربايجان بؤلگه‌سي ديشيندان، مرکزي اوستاندا يئرله‌شه‌ن ساوه يؤره‌سينده‌ن بير تورک شخصييه‌تدير. تورک‌ائلي‌نين آزه‌ربايجان ديشينداکي بؤلگه‌له‌ري، آزه‌ربايجان بؤلگه‌سي ايله عئيني دره‌جه‌ده «ايران ميلله‌تي» کيملييي و فارسلاشديرما سيياسه‌تله‌رينه معروض قالميشدير. آنجاق تورک‌ائلي‌نين بو بؤلگه‌سي مشروطه‌ دؤنه‌مينده جوغرافي اساسيندا ياراديلان آزه‌ربايجانلي  قومي کيملييي، و ايکينجي دونيا ساواشي ايلله‌رينده ايستالين-ميکويان طره‌فينده‌ن ياراديلان و روسيادان بيزه صاديرات ائديله‌ن آزه‌ربايجان ميلله‌تي کيملييينده‌ن اوزاق قالميشدير. بو ياپاي آنتي‌تورک آزه‌ربايجانلي کيمليکله‌رينده‌ن اوزاق قالما، بو بؤلگه‌ده تورکلوک بيلينجينين ساغلام قالماسينا نده‌ن اولموش، سونوجدا بو بؤلگه‌نين تورک اينساني هئچ واخت تورکولويونو آزه‌ري‌ليک و آزه‌ربايجانلي‌ليقلا ده‌ييشديرمه‌ميشدير. سولئيمان‌اوغلو و عئيني بؤلگه‌ده‌ن چيخان ارده‌ملي و بيلگه چاغداش تورکولوقلاريميز علی کمالی، علي اصغر جمراسی، مصيب عرب‌گل و اونلارجا باشقاسي بو تاريخي سوره‌جين اورونودورله‌ر.

۳-گونوموزده تورک ميللي کيملييينه اينانان تورک آيدينلاري و بير چوخ تورکولوغون آزه‌ربايجان جوغرافيياسي ديشيندان- مرکه‌زي اوستان، زنجان، قزوين، قوم، همه‌دان، البورز، کوردوستان، کيرمانشاه .... حتتا ايرانين مرکه‌زينده چهارمحال، اصفهان و گونئيينده‌ فارس و کيرمان اوستانلاري، ايرانين قوزئي‌دوغوسو خوراسان اوستانلاريندان چيخماسينا تانيق اولماقداييق. بونون بير نده‌ني يوخاريدا سؤيله‌ديييم گيبي، بو بؤلگه‌له‌رده ياشايان تورک خالقيميزين کولونييال آزه‌ربايجانچي‌ليق ايدئولوژيله‌رينده‌ن ائتگيله‌نمه‌مه‌سيدير. بو اولگو، آيريجا ايراندا تورک ميللي بيلينجله‌نمه‌سينين تکجه آزه‌ربايجان بؤلگه‌سينه دئييل، ايرانين قوزئي باتيسيندا تورک‌ائلي‌نين، حتتا تورک خالقيميزين ياشاديغي ايرانين بوتون بؤلگه‌له‌رينه ياييلديغيني گؤسته‌رير. باشقا بير دئييشله بوگون ياشانماقدا اولان بؤلگه‌له‌ر اوستو تورک ميللي اويانيشي و تورک ميللي دئموکراتيک حره‌که‌تيدير.


۴-سولئيمان‌اوغلونون آزه‌ربايجانجا حاققيندا سؤيله‌ديکله‌ري تاريخي اؤنه‌مه صاحيبدير. اونون سؤيله‌شي‌ده بليرتديکله‌ري آشاغي يوخاري بوتون تورک آيدين و قله‌م اهلينين فرقلي يوللاردان و سوره‌جله‌رده‌ن گئچه‌ره‌ک اولاشديقلاري سونوجلاردير: «آزه‌ربايجانجا دئنيله‌ن ديل، ۱۹۳۷له‌رده‌ن سونرا ياراديلميش يئرلی‌له‌شدیریلمیش، روسلاشدیریلمیش آزه‌ربایجان بؤلگه‌سی دئيیشینه اويدورولموش، دئوشيريلميش، قارما- پيجين، هرده‌ن گولونج، سؤزده بير ديل، آنجاق اصلينده اؤلومجول بير ديلجيک و ييغيندير. بير چوخ فلسه‌في و دوشون‌سه‌ل قاورامي آنلاتماقدا يئته‌رسيز اولان آزه‌ربايجانجا دوشونه‌ن، دوشوندوره‌ن، دوشونجه اوره‌ته‌ن بير ديل دئييلدير. آزه‌ربايجانجادا ديلي قوروماق و گليشديرمه‌ک اوچون گره‌کلي اولان يئني سؤزجوکله‌ر تؤره‌تمه و اوره‌تمه سوره‌جي يوخدور. بوتون بونلارا گؤره ده آزه‌ربايجانجا يازي ديلينده‌ن قونوشماق اولاناقسيزدير. آزه‌ربايجانجا ايراندا ياشايان تورک خالقينين اؤلچون و مئعيار ديلي اولماماليدير. تورک خالقينين ائحتيياجي اولان، ديلينين تمامه‌ن تورکجه‌له‌شمه‌سي، تورک اولماسيدير».

۵-سؤيله‌شي‌نين ديلي آري و يا چيلخا تورکجه‌دير. بو ديلين منيمسه‌نمه‌سي، سؤيله‌شي تورک ديلي و اده‌بيياتينا تانيش اولانلار و اوزمانلارا خطاب ائتدييينده‌ن دولايي، سورون ياراتمير. ترسينه بير يول داها، تورک آيدين و قله‌م اهلينين يئني بير تاريخي دؤنه‌مه گيرديکله‌ري، تورکجه‌نين سؤزداغارجيغيني گئنيشله‌تمه، تورکجه‌ني وارسيلالشديرما و بايلاشديرماقدا قرارلي اولدوقلاري گئرچه‌ييني گؤسته‌رير. بو باغلامدا:

الف-سؤيله‌شي‌ده اؤزه‌لليکله ادات –باغلاجلارين تورکجه قوللانيلماسي ديققه‌ت چکيجي‌دير: ده‌يمه (هر)، آزو (و يا)، ... بيليندييي گيبي، تورکجه‌ميزين ان بؤيوک ضعفله‌رينده‌ن بيري ايشله‌تدييي اداتين هاميسينا ياخيني‌نين فارسجا-عره‌بجه اولماسيدير.

ب-سؤيله‌شي‌ده بيزيم ياراتديغيميز يئني‌دئگيله‌رده‌ن (نوواژه) ده بير نئچه‌سي ايشله‌ديلميشدير: توغرالي (رسمي)، يازقا (مقاله)، دوزگولو (نورمال)، قوشار (شاعير)، .... گؤزله‌مله‌نه‌ن بو سئوينديريجي دوروم، آشاغيداکي قورالين دوغرولوغونو بير کز داها قانيتلايير: وار اولان بير ائحتيياجي قارشيلاماق اوچون و تاريخي داوامليليق اساسي اوزه‌رينه اؤنه‌ريله‌ن، تورکجه‌نين ديل‌بيلگيسي ايلکه‌له‌ري، ائستئتيزم و قولاي ايشله‌ديلمه آچيلاريندان دوغرو تمه‌ل‌له‌ر اوزه‌رينده تؤره‌ديله‌ن يئني‌دئگيله‌ر، زامانلا اوزمانلار و خالق طره‌فينده‌ن منيمسه‌نه‌جه‌کدير.

د-بونا رغمه‌ن منجه سؤيله‌شي‌ده ايشله‌ديله‌ن بير سيرا کليمه‌نين ائوريلمه‌يه گره‌کسينيمي واردير. اؤرنه‌يين «تئريم» کليمه‌سي يئرينه «دريم» ايشله‌ديلمه‌ليدير (درمه‌ک کؤکه‌نينده‌ن). اده‌بييات اوچون «يازين» يئرينه «گؤرک‌سؤز» داها اويقوندور. چونکو اده‌بييات حؤکمه‌ن يازيلي اولمايابيله‌ر. مئعيار و ايستاندارد يئرينه «اؤلچون»، اوزونراق اولان «اؤلچونلو»ده‌ن داها اويقوندور ...

۶- سؤيله‌شي‌ده «ايران تورکو»، «ايرانلي تورک»، «ايران تورکله‌ري» کيمي دريمله‌ر، ايراندان اولان تورک کيمسه آنلاميندا ايشله‌ديلميشدير. بئله قوللانيملارين (ايران بلوچو، ايران کوردو کيمي) هر هانسي بير سورونو اولماييپ و اويقوندور. آنجاق بونلارين اتنيک ميللي آنلامدا ايشله‌ديلمه‌سي، يعني ايراندا «ايران تورکو» و يا «ايرانلي تورک» دييه بير ائتنيک ميللي قوروپون وارليغيني ايدديعا ائتمه‌ک، کسينليکله يانليشدير. چونکو ايراندا «ايران تورکو»، «آزه‌ربايجان تورکو» وار اولمايان ائتنيک ميللي اولونتولاردير. بو اؤلکه‌ده وار اولان تکجه «تورک»‌دور.

۷- يايينلانان سؤيله‌شي متنينده بير سيرا يابانجي کليمه‌نين ايملاسي تورکجه، بعضه‌ن ده فارسجا وئريلميشدي. من متنين يازيم (ايملا) ايچ‌اويومونو ساغلاماق اوچون، بوتون کليمه‌له‌ري فونئتيک تورک ايملاسيندا يازديم («جدّي» يئرينه «جيددي»، «شاعر» يئرينه «شاعير»، «عائله» يئرينه «عاييله»، ...)

۸-آشاغيدا يايينلاديغيم متينده آنلام درگيسي‌نده بيلينه‌ن قيسيتلاما و سيخيتيلار اؤزونده‌ن مجبوره‌ن حذف و سانسور ائديله‌ن بؤلومله‌ر ده وئريلميشدير.

مئهران باهارلي‌نين گيريش يازيسي‌نين سونو

سولئيمان‌اوغلو ايله سؤيله‌شی

آنلام درگيسی، ايکينجی سايی، شوبات ۲۰۱۷

محمّد حسین والی (سولئيمان‌اوغلو) ۱۹۶۱ ایلینده ساوه‌ده بیر تورک شاهي‌سئوه‌ن عاييله‌ده دوغولموشدور. او اونیوئرسیته ائییتیمینی «ایسلام فلسه‌فه‌سی» اوزه‌رینه ۱۹۸۴ ایلینده قوم'دا تاماملامیشدیر. ۲۰۰۸ ایلینده ایسه فيرانسا'نین «پاریس دوغو دیلله‌ری و اويقارلیقلاری اينستیتوسو» (اینالکو)نون «تورک و عوثمانلی آراشدیرمالاری آنابیلیم‌ دالی»‌ندان يوکسه‌ک لیسانسینی و ۲۰۱۳ ایلینده ایسه يئنه عئینی اونیوئرسیته‌نین «اورتاآسيا آراشدیرمالاری آنابیلیم‌ دالی»‌ندان دوکتوراسینی آلمیشدیر. ۱۸- ۱۱- ۲۰۱۱'ده «فيرانسا دوغوبیلیم‌چی‌له‌ر قورومو»نا (Société Asiatique) ایلک ایران تورکو اولاراق، قالیجی (داييمی) اويه سچیله‌ن سولئيمان‌اوغلو، عئینی زاماندا «اولوسلارآراسی قوشوقچو-اؤيکوجو-دئنه‌مه‌جی‌له‌ر درنه‌يی» (P.E.N Club International، فيرانسا بؤلمه‌سی) ایله «آلتاي توپلولوقلاری قورومو»نون دا اويه‌سیدیر. اؤزه‌يی (مرکه‌زی) پاریس'ده بولونان ۱۸۲۲'ده قورولان «فيرانسا دوغوبیلیمچی‌له‌ر قورومو»، بیلیم دونياسی‌نین ان اسکی، ان سايقین دوغوبیلیم‌چی قوروملاریندان بیریدیر. قورومون اورقانی Journal Asiatique آدیيلا ۱۸۲۲'ده‌ن گونوموزه دک کسینتیسیز يايینلانماقدادیر. سایین سولئیمان‌اوغلو’نون بو گونه دک ۳۳ یاپیت و یازقاسی یایینلانیپ، یاخلاشیق ۱۰ یاپیتی دا یایینلانماق اوزه‌ره‌دیر.

سورولار [و يانيتلار]

سورو ۱-سايین سولئيمان‌اوغلو، بو سؤيله‌شی اوچون «آنلام درگیسی» آدینا سیزه اؤز تشه‌ککوروموزو بیلدیریریک. ایلک اؤنجه ريجا ائتسه‌ک قیساجا اوخوجولاریمیزا اؤزگئچمیشینیزی آنلاتار می‌سینیز؟ سولئيمان‌اوغلو کیمدیر؟

يانيت-۱۹۶۱ دوغوملويام. دئوريمده‌ن سونرا سيياسال نده‌نله‌رده‌ن دولايي ايکي کز تونه‌يه (زيندانا) آلينديم. ۳۲ ایلده‌ن بری پاریس'ده سورگونده ياشاماق زوروندايام (ياشاماقدايام). يازین، بوگوش (فلسه‌فه)، تورک‌بیلیم (تورکولوژی) اوخودوم. دوکتورامی بالاساغونلو اولوغ يوسوف'ون اونلو باش‌ياپیتی قوتادغو بیلیگ اوزه‌رینه يازدیم («بوگوش‌سه‌ل-دیل‌سه‌ل آچیدان قوتادغو بیلیگ». آيریجا فيرانسا'دا قوتادغو بیلیگ اوستونه يازیلان ایلک دوکتورا ساوی). ۲۰۰۰ ایلینده‌ن بری «قوتادغو-قوشوق» آدلی ۳۶۵ ياپراقلیق (دوزيازی بیچیمینده) بیر قوشوقلا اوغراشماقدايام. ۲۰۰۰'ه ده‌یین دوزيازی دیشیندا ۵ «قوشوق توپلوسو» يايینلادیم. کیمی قوشوقلاریم، قوشوق اوزه‌رینه بیر اینجه‌له‌مه ايله بیرلیکده آلمانجا'يا چئویریلیپ يايینلاندي («Aus dem Buch Nom» نوم کیتابیندان،Engelschoff ، ۲۰۰۴). ۲۰۱۱'ده ایسه، يايینلانمامیش «بو يول بیزیم يول» آدلی ياپیتیمدان ۶۳ قوشوق (شئعير) تورکیيه‌ده يايینلانان «یئنی قیرمیزی درگي»‌سینده (سايی ۳)، يازار قوشار انیس باتور'ون گیریشیمی‌يله يايینلاندی. درگی‌نین ده‌یه‌رله‌ندیرمه‌سینه گؤره «تورکجه شئعیرین آتیلیم ياپمادیغی، شاشیرتمادیغی بیر دؤنه‌مده ایرانلی تورک شاعير سولئيمان‌اوغلو'نون، تورکیيه ایله سینیرلی اولمايان تورک دیلینده ياراتدیغی، دوشون‌سه‌ل درینلیکله دولو اوستا و يئتکین (قوشوقلاری)».

بورادا، اسکی تورک ياپیتلاریندان کاشغارلی'نین دیوانی‌ندا بولونان قوشوقلاری، قوتادغو بیلیگ'ده‌ن سئچمه‌له‌ر، ایرک بیتیگ'ی (گونوموزه اولاشمیش، کاغیذ اوستونه يازیلان ایلک تورک ياپیتی) چاغداش تورکجه ایله بیرلیکده فيرانسیزجا'يا چئویردیم. بیر ده تورکجه يازامادیغیم قوشوقلاری فيرانسیزجا بیر ياپیتدا توپلادیم («Divanette À La Turco-Franca: Parallèle des Parallèles »). «اولوسلارآراسی يازارلار توپلولوغو» (PEN Club پاریس بؤلمه‌سی)، «فيرانسا دوغوبیلیم‌جی‌له‌ر توپلولوغو»نون (Société Asiatique) اويه‌سیيه‌م.

سورو ۲-سیزجه يازین (اده‌بيیات) نه‌دیر؟ دیل ایله يازین‌ین ایلیشکیسی نه؟

يانيت-يازین (اده‌بييات) اولدوقجا قارماشیق (کومپلئکس)، گئنیش بیر قاورام. آيریجا، ده‌يمه (هر) بیر بیلیم دالی‌نین (بیر نسنه‌نین ده) کندی اؤزونه اؤزگو (خاص) بیر يازین‌ی وار. اؤرنه‌يین فیزیک يازینی، پيشيک يازيني، داش يازینی. يازین‌سال يازین سؤز قونوسو اولونجا، آيری آيری قارشیت تانیملاما يوروملامالار اورتايا چیخماقدادیر. آيرینتیلی اولاراق، يازین‌ین نه اولدوغونو بیلمه‌م. نیته‌ کیم، دوشون‌سه‌ل اولاراق تانیملايامادیغیم بیر شئي-نسنه ایله اوغراشماق اولدوقجا چتین. آنجاق، کیمی يازین دالی سايدیغیم قونولارلا ایلگیله‌نیره‌م: قوشوق ایله بوگوش. يازین‌ین اولمازسا اولماز، بؤلونمه‌ز پارچالاری اولان بو ایکی اؤنمه‌لی دال بیر داغین (يازین‌ین؟) ایکی يوکسه‌ک دوروغو اولاراق، اوغراشی (اوزمانلیق دئییل ده) آلانیمدیر. سؤز قونوسو بو ایکی آلان ایسه، ایلک اؤنجه دیل‌سه‌ل بیر اوغراشی سوروندور. دئمه‌ک ایسته‌دیيیم تیتیز، اؤزه‌نلی بیر دیل چالیشماسیدیر. بیر قوشار (شاعير)، بیر بوگو (فلسه‌فه‌جی، فیلوسوف)، يؤووش'ه (قله‌م) ساریلمادان اؤنجه، سؤزجوکله‌ری، قاوراملاری ياخشی‌جا دوشونمه‌لیدیر. من آرتیق قوشوغون يالنیزجا سؤزجوک-ایمگه‌له‌ر، بوگوشون ایسه قاوراملار-تئریمله‌رله يازیلدیغینا اینانماماقدايام. دئمه‌ک، گئرچه‌ک چاغداش قوشوق، آرتیق دوشون‌سه‌ل بوگوش‌سه‌ل بیر اوغراشیدیر. دوغال اولاراق بو، بوگوش اوچون ده گئچه‌رلیدیر. گونوموز بوگوشو ده قوشوق‌ساللاشماقدادیر.

سورو ۳-گئنه‌للیکله اؤلچونلو-ايستاندارد دیل قوراللاری سؤزجوکله‌رده و يازیم قیلاووزلاریندا تثبیت ائدیلمیش، ائيیتیم، حوقوق، باسین-يايین آلانلاری ایله رسمی يازیشمالاردا قوللانیلان، ایشله‌و و گئچه‌رلیلیک آلانی گئنیش، سوسيال صینیف و يئره‌ل ایز داشیمايان دیل تورو اولاراق تانیملانیر. سیزجه ایران'دا ياشايان تورکله‌ر طره‌فینده‌ن قوللانیلاجاق اؤلچونلو دیل نه اؤزه‌للیکله‌ره صاحيب اولمالیدیر؟ بو اؤلچونلو (مئعيار) دیله وارماق اوچون نه‌له‌ر ياپیلمالیدیر؟ ایزله‌نیله‌جه‌ک يوللار نه‌دیر سیزجه؟

يانيت-دیل دورماق‌سیزین ده‌ییشیپ گلیشمه‌کده‌دیر، دوشونجه گیبی. اؤلچونلو دیل ده گئرچه‌ک بیر دئيیم دیلچی‌له‌ر اوچون! اؤلچونلو دیل دیل‌بیلیم‌چی‌له‌ر اوچون بیر دیلین چئشیتلی دئيیشله‌رده‌ن آرینیپ، اؤلچونله‌شمیش بیر اولوس-دئوله‌تین توغرالی (رسمی) دیلی اولاراق تانیملانیر گئنه‌لده. بو آچیدان ياناشیلیرسا، اؤرنه‌يین اؤلچونلو بیر آلمانجا آزو (ويا) فيرانسیزجا'دان، تورکجه‌ده‌ن قونوشماق اولاسی. آنجاق ایران تورکله‌ری'نه اؤزگو اؤلچونلو بیر تورکجه آزو (ويا) آزه‌ربایجانجا'نین اولوپ اولمادیغینی کسدیرمه‌ک چتین. بو دیل(له‌ر، باغیشلايین!) داها چوخ پیجین (کیمی گونده‌لیک گره‌کسینیمله‌ری قارشیلايان قارما دیل) دئيیله‌ن دیلجیکله‌ر اولامیندا (کاتئقوریسینده) ده‌یه‌رله‌ندیریلمه‌کده‌دیر!

نده‌نسه، ایران'داکی تورکجه -نه يازیق!- سؤزداغارجیغی، اؤزه‌للیکله ده سؤزدیزیمی (سينتاکس) آچیسیندان اینجه‌له‌ندیيینده، بؤيوک بیر يیخیما اوغرايیپ يوزلاشمايا اوغرادیغی گؤرونمه‌کده‌دیر. بو دوروم ایسه، آشاغی يوخاری ۱۹۳۷'له‌رده‌ن بری آزه‌ربایجان رئسپوبلیکاسی'ندا قوللانیلان قارما، کیمی کز دوغرودان دا گولونج آزه‌ربایجانجا اوچون ده تومويله گئچه‌رلیدیر. بو قونونو اؤرنه‌کله‌ریيله «دیل اوغروندا، دوشونجه يولوندا» آدلی يازیمدا آيرینتیلی اولاراق اله آلمیشدیم (بیر ایکی سایتدا يايینلاندی). يالنیزجا آزه‌ربایجان رئسپوبلیکاسی دیلی‌نین سؤزدیزیمی  (روسجا ائتکیسی دیشیندا)، ایران'داکی تورکجه ایله قارشیلاشدیریلدیغیندا داها ياخشی بیر دورومدادیر. اويسا، بوگوش‌سه‌ل-دوشون‌سه‌ل قاورام تئریمله‌ر باخیمیندان، اولدوقجا آجیناسی بیر پیجین قونوموندادیر. دئمه‌ک، دوشونه‌ن دوشوندوره‌ن، دوشونجه اوره‌ته‌ن بیر دیل دئییلدیر. بیر ده اونوتمايین، بؤيوک قوشار (شاعير)، بوگو، يازارلار، اؤلچونلو دیلی آشدیقلاری اوچون بؤيوکدورله‌ر. بو گیریشیم، آلمانجا'دا، فيرانسیزجا'دا، چاغداش تورکجه‌ده اولدوقجا دوزگولو (نورمال) قارشیلانماقدادیر. اؤرنه‌يین تورکیيه‌ده تاهسین ساراچ'ین، تاهسین يوجه‌ل'ین يازیلاری اؤلچونلو تورکجه‌نی آشمیشدیر. منجه تورکله‌رین بیر اؤلچونلو دیلی اولمالی، او دا چاغداش تورکجه‌دیر. آيریجا دوشونمه‌ک ایسته‌يه‌ن بیر تورک، زورونلو اولاراق بو دیلده دوشونوپ دوشوندوره‌جه‌کدیر. 

سورو ۴-دیلله‌رین گلیشیمینده، آرخالارینداکی دئوله‌ت گوجو چوخ اؤنه‌ملیدیر. ایران'دا تورک دیلی اوچون بؤيله بیر دسته‌يین سؤز قونوسو اولمادیغی و اؤزه‌للیکله دیل قورومونون بولونامادیغی بیر دورومدا، تورکجه‌میزین گلیشمه‌سی اوچون نه ایشله‌ر ياپماق گره‌کیر؟

يانيت-دیل قورومو، دئوله‌ت گوجو دئدیيینیز، داها دوغروسو اؤلچونلو دیل (توغرالی- رسمی) دئمه‌کدیر ایسته‌ر ایسته‌مه‌ز. دئوله‌تین واز گئچیلمه‌ز بیر گؤره‌وی ده، اولوسونون ان ده‌یه‌رلی تین‌سه‌ل، اکینیم‌سه‌ل (کولتوره‌ل)، دوشون‌سه‌ل وارلیغی اولان دیلی قورويوپ يايماق، گئنیشله‌ندیرمه‌کدیر. بیزده ایسه، دوروم تومويله ترسینه. ایمدیلیک، بو قوت‌سال گؤره‌وی يازار قوشار بوگوله‌ریمیز (فیلوسوفلاریمیز) اوسته‌له‌نمیشله‌ر. منیم بیلدیيیم (تورک اوغوز ائلله‌رینده)، آزه‌ربایجان رئسپوبلیکاسی'ندا، تورکمه‌نیستان'دا، دیلیمیز اولدوقجا کؤتو بیر دورومدا. سؤزده تورکمه‌ن دیلچیله‌ری، يئنی سؤزجوک اوره‌تمه‌ک اوچون عره‌ب-فارس اک کؤک'له‌رینده‌ن -سؤزده- يئنی سؤزجوکله‌ر اورتمه‌کده‌له‌ر! آزه‌ربایجان رئسپوبلیکاسی'نداکی‌لار ایسه، بونا بیله گره‌ک دويماماقدالار. او چوخ بختیيارلارا گؤره، آزه‌ربایجانجا آدلانان يیغین، آجونون (دونيانین) ان زنگین گئنیش قاپساملی گؤزه‌ل دیلیدیر! تورکیيه‌ده ایسه، سالقين دين سايريليغي باغنازلاري، ایلک باشدا، دیلیمیزی عوثمانلی‌جا ویروسلاریيلا سايریلاشدیرماغا (خسته‌له‌شدیرمه‌يه) چالیشیر. بؤيله بیر اورتامدا، اولان دیل ایله دوشونجه‌يه اولور. آنجاق، چاغداش تورکجه‌نین ان آجیماسیز ياغیلاری (دوشمانلاری) سايیلان گئریجی کسیم، اولو آتاتورکون «دیل دئوریمی»نده‌ن گونوموزه بوشو بوشونا اوغراشیرلار اونلار. اونلار لاييکله شميش چاغداش ديلده‌ن، لاييکليکده‌ن داها چوخ قورخماقدالار. نيته کيم لاييک دوشونمه‌ک ايچين، ايلک اؤنجه لاييک بير دوشونجه ديلينه گره‌کسينيم وار. عوثمانليجايلا (خلافه‌ت ديلي ايله) لاييکليک بير يانا دورسون، کيشيجه‌سينه (اينسانجاسينا) بيله دوشونه‌مه‌زسينيز. آيریجا، عوثمانلی'دا بوگوش'ون گلیشمه‌مه‌سی (داها دوغروسو اولماماسی) دوشون‌سه‌ل، بوگوش‌سه‌ل بیر دیلین اولماماسی‌نین ان آچیق سئچیک گؤسته‌رگه‌سیدیر.

بیلیندیيی اوزه‌ره، آزه‌ربایجانجا آدلاندیریلمیش سؤزده دیل ایسه، یعنی عوثمانلی‌جادان (آزه‌ربایجان رومانتیکله‌ری‌نین دیلی) دئوشیریلمیش بیر دیل. يالنیزجا، يئرلی‌له‌شدیریلمیش روسلاشدیریلمیش آزه‌ربایجان بؤلگه‌سی دئيیشینه اويدورولموشدور. بو گئرچه‌کله‌ر گؤز اؤنونده بولوندورولورسا، آرتیق بیر آزه‌ربایجان يازی دیلینده‌ن قونوشماق (دانیشماق) دا اولاناقسیز. سونرالار روسجا'دان آزه‌ربایجانجا'يا چئویریله‌ن سؤزجوک قاوراملار دیشیندا، آزه‌ربايجانجانین توم باشات اؤنه‌ملی دوشون‌سه‌ل، بوگوش‌سه‌ل قاوراملاری يئنی عوثمانلی‌جادان دئوشیریلمیشدیر. بو عره‌بجه کؤکونده‌ن اوره‌تیله‌ن اويدوروق قاورام، تئریمله‌ر (اؤرنه‌يین عنعنه قاورامینی عوثمانلی تاریخچی‌سی عبدالرحمن به‌ي بیر گؤز قیرپیمیندا عره‌بجه -ده‌ن آنلامینا گله‌ن ‘عن سؤزجويونو ایکی کز يئنیله‌يه‌رک!، اؤیره‌نجیله‌ره اؤيکونچ بوگوشونده (تاریخ فلسه‌فه‌سی) Tradition گله‌نه‌ک دئيیله‌ن ائتکه‌ن قاورامی آچیقلاماق اوچون اويدورموشدور. آزه‌ربایجان‌جاچی‌لارین بايیلدیغی آنلامسیز بوش مفکوره (اولکو) قاورامینی ایسه ضیا گؤک‌الپ'ین فیکير کؤکونده‌ن اويدوردوغو گیبی.  

سورو ۵-سايین سولئيمان‌اوغلو! کیمی يازار و شاعیرله‌ریمیز آزه‌ربایجان رئسپوبلیکاسینین رسمی دیلی اولان آزه‌ربایجانجا ويا آزه‌ربایجان دیلینی اؤزله‌ری اوچون اؤرنه‌ک آلیپ، او اوسلوبدا يازماغا چالیشیرلار. آزه‌ربایجانجا'نین سورونلاری و اکسیکلیکله‌ری و بو دیلین بیزیم تورکجه‌يه اولاسی اولومسوز ائتکیله‌ری حاققیندا دوشونجه و گؤروشله‌رینیزی اؤیره‌نمه‌ک ایسته‌ردیک.

يانيت-کیشی‌اوغلو (اینسان‌اوغلو) دوشونه‌ن بیر وارلیقدیر دئرله‌ر (بو بوش گؤروشو ساوونانلار ایچین قونوشان بیر وارلیق زورونلو اولاراق دوشونه‌ندیر!). من ایسه ائدی (هئچ، اصلا) بو کیشی اؤزه‌کلی (اینسان مرکه‌زلی) پالاورايا اینانمام. منیم قوشلاریم، پیشیکله‌ریم، کؤپه‌کله‌ریم کیمی (بعضی) کیشی‌اوغوللاریندان (اینسان‌اوغوللاریندان) داها دوشونجه‌لی. کیشی‌اوغلو دئيیله‌ن نسنه‌جیک، دوشونجه‌ده‌ن دیکسینتی دويان بیر زاواللیدیر (حئیوان دئییل، اولسا اولسا يازیق بیر آلت‌حئیوان اولابیله‌ر). اونلو بیر دوشونورون کیشی‌اوغوللاری‌نین چوخونلوغو دوشونمه‌يه گره‌ک دويماز. اؤيله بؤيله گؤزه‌لجه‌سینه گئچینیپ گئده‌ر. خوشجا ياشار خوشجا! دئر. دئمه‌ک، کئفولوق‌دور کئفولوژی بوگوشونون بیتمه‌ز توکه‌نمه‌ز يولچولاری. ایشته شو بیزجیغازلار. ان قولاي، يالین يولو سئچه‌نله‌ر!

۱۸ ایل بوندان اؤنجه بیر سؤيله‌شیده (ه. داغ‌شهه‌رلی ایله)، آزه‌ربایجانجايا ایلیشکین باخیشلاریمی سؤيله‌میشدیم. او اوزون سؤيله‌شی «نوم کیتابی» ایله بیرلیکده ۲۰۰۰ ایلینده يايینلاندی. ایلگیله‌نه‌نله‌ر اورايا باخابیلرله‌ر.

سورو ۶-آزه‌ربایجان رئسپوبلیکاسی'نداکی چاغداش اده‌بیياتی نئجه ده‌یه‌رله‌ندیریرسینیز ؟ اولوملو و اولومسوز يؤنله‌ری نه‌له‌ردیر؟

يانيت-گئرچه‌کچی سوسيالیزم گؤزه‌لجه‌سینه سور(دورول)مه‌کده. گؤرمه‌ز اولسون گؤرمه‌يه‌ن گؤزله‌ر! بوشونا دئمه‌میشله‌ر ایلک اؤنجه دیل (دوشون-جه، دوشون: ایدئا؛ دوشونجه: فیکیر)، سونرا ایسه يازین. دئمه‌ک ایسته‌دیيیم، اولو يازار دوشونور، تین‌ياشار (رحمه‌تلیک) حسین جاوید'ده‌ن سونرا بیر شئي دويمادیم من! بیر اؤرنه‌ک سورونوزا آچیقلیق گتیره‌بیله‌ر سانیریم. بیر قاچ (نئچه) ایل بوندان اؤنجه، بیزیم بیلی‌يوردوندا، اؤیره‌نجیله‌ر آزه‌ری‌جه يئنی يايینلانمیش اؤنه‌ملی (باش‌ياپیت دئيه‌ن ده واریدی آرالاریندا!) بیر روماندان سؤز ائده‌رله‌ردی. اويسا کیمسه سؤز قونوسو رومانی گؤرمه‌میشدیر. آزه‌ربایجانجا خوجاسی (معلّمه خانیم!) بو روماندان اؤوگويله قونوشارمیش، آنجاق او دا رومانی اوخومامیش! رومانین يازاری باکی'دا بیر بیلی‌يوردو خوجاسی ایمیش (فارس دیلی اوزمانی!). منیم خوجام (آزه‌ربایجان دیلینین فرانسیزجا، درسلیک دیل‌بیلگیسینی يازان Michel Bozdemir)، يازاری بیلی‌يوردولارآراسی بیر توپلانتیيا چاغیرمیشدی پاریس'ه. ياریمچیق ال‌يازما آدلی رومانی بو توپلانتیدا الده ائتدیم. يازارلا دا قونوشدوم. دئدیيینه گؤره، گونئي'ده (ایران تورکله‌ری'نده) ده چوخ سئویله‌ن به‌یه‌‌نیله‌ن بیر رومانمیش. دوغرودان دا سئویندیم. آنجاق بو سئوینچ قورساغیمدا قالدی. اولدوقجا دوشوک بیر دیلله يازیلان بو -سؤزده- رومان تومويله بیر فلاکه‌ت سیمگه‌سی. چات پات، يوز، اويومسوز (يازار آرا سیرا گیزلیجه‌سینه! دده‌‌ قورقوت دیلینه اؤزه‌نمه‌یه ده قالخیشیر!)، بیر يیغین سؤزجوک. آغاجلارا يازیق! بیز آغاج قاتیلله‌ری سوره‌کلی کاغیذ توکه‌تمه‌کده‌يیک. يوخ اولسون آغاجا قیيانلار!

سورو ۷-چاغیمیز ایله‌تیشیم چاغی اولدوغوندان دولايی، دیلیمیز ایسته‌ر ایسته‌مه‌ز دیشاریدان دا اولوملو و اولومسوز يؤنده ائتکیله‌نمه‌کده‌دیر. بونلارین قارشیسیندا نئجه داورانمالی‌يیق؟ اولوملو ائتکیله‌رده‌ن نئجه فايدالانیپ، اولومسوزلوقلاری نئجه اؤنله‌مه‌لی‌يیک؟

يانيت-بیر تاخیم اولومسوز ائتکیله‌نمه‌له‌ر قاچینیلمازدیر. آنجاق، دیلله‌رینه تین‌سه‌ل (روحی، روحانی)، دوشون‌سه‌ل بیر کیملیک سیمگه‌سی اولاراق ده‌یه‌ر وئره‌ن کیمسه‌له‌ر تورلو تورلو اؤنله‌مله‌ر آلماقدالار. اؤرنه‌يین فيرانسیزلار، آلمانلار دیلله‌ری قونوسوندا اولدوقجا دويارلی، تیتیز. اؤزه‌للیکله، اکینیم‌سه‌ل (کولتوره‌ل) آچیدان کوره‌سه‌ل‌له‌شمه‌يه (داها دوغروسو آمئریکانلاشماغا) قارشی قوياراق يئنی تئکنیک قاورام تئریمله‌ری کندی دیلله‌رینه اويقون بیر بیچیمده اويارلاماغا چالیشیرلار. آيریجا، اؤرنه‌يین تئلئویزیيونلار'دا يئرسیز اینگیلیزجه سؤزجوکله‌ری قوللانانلارا قارشی دا جيددی اؤنله‌مله‌ر آلماق گیبی چابالار گؤسته‌ریلمه‌کده‌دیر. فيرانسیز آکادئمیسی (دیل قورومو)، فيرانسیز دیلی'نین باشدا گله‌ن قورويوجولارینداندیر. دوغال اولاراق، بو گونکو دورومدا اؤزه‌للیکله يازارلاریمیزا، چئویرمه‌نله‌ریمیزه بؤيوک بیر گؤره‌و دوشمه‌کده‌دیر. دوغرو اؤیره‌نمه‌ک، دوغرو دوزگون يازماق. بیر ده دیله سايقی، دوشونجه‌يه سايقیدان قايناقلانیر.

سورو ۸-دیل و کولتور ساحه‌‌سینده دوشون‌سه‌ل آتیلیملار گئرچه‌کله‌شدیرمه‌ک، دیلیمیزی مودئرن و بیلیم‌سه‌ل دیلله‌ر آراسیندا يئرله‌شدیرمه‌ک و اده‌بیياتیمیزی چاغداش و گلیشمیش سه‌ویيه‌يه يوکسه‌لتمه‌ک اوچون تورکجه‌میزین دوزيازی (نثر) ساحه‌‌سینده گلیشیپ، فلسه‌فه و دوشونجه دیلی اولماسی شرط میدیر ؟ بونون اوچون نه‌له‌ر ياپماق اولار؟

ياينيت-بو چوخ گؤزه‌ل، اوسته‌لیک قوتسال بیر اولکو. آنجاق، کندی دوروموموزو گؤز اؤنونده بولوندورارساق، گئرچه‌کله‌شدیریلمه‌سی اولمازین اولماسا بیله، چوخ زور. منیم آنلامادیغیم هانسی دیلیمیزده‌ن قونوشورسونوز (دانیشیرسینیز). آزه‌ربایجانجا دئيیله‌ن دیل، آچیق سؤيله‌مه‌ک گره‌کیرسه (بیز شاهي‌سئوه‌نله‌ر آچیق سؤزلويوک بیلدیيینیز اوزه‌ره)، اؤلومجول بیر دیل(جیک). ایران'داکی تورکجه ایسه، تین‌ياشار (رحمه‌تلیک) خوجامیز حمید نطقی دئمیشکه‌ن: تومويله تورکجه‌له‌شمه‌لی (چاغداش تورکیيه تورکجه‌سینی ائره‌کله‌مه‌کده‌دیر- قصد ائتمه کده‌دیر)، تورکجه اولمالی. بیر دیلین دوشون‌سه‌ل، بوگوش‌سه‌ل، يازین‌سال، اکینیم‌سه‌ل، بیلیم‌سه‌ل بیر دیله دؤنوشمه‌سی اوچون اوزون بیر سوره‌ج ایله سوره‌يه گره‌کسینیم وار. اؤزه‌للیکله، بیزیم دوروموموز، ياشادیغیمیز اورتام، گؤز اؤنونه آلینارسا، دئدیيیم گیبی، بو اولکونون گئرچه‌کله‌شمه‌سی اولمازین اولماسا بیله، اولدوقجا زور. من کندیمده‌ن بیر اؤرنه‌ک وئره‌ییم. ۱۹۸۵'ده‌ن ۲۰۰۰'ه ده‌یین ایران'داکی تورکجه ایله يازدیم. آنجاق، «قوتادغو-قوشوق»ا باشلادیغیمدا آرتیق چاغداش تورکجه ایله يازدیم. نیته ‌کیم، تاسارلادیغیم بو قوشوق تورونو (ایچه‌ریک ایله بیچیم آچیسیندان)، ایران'داکی تورکجه ایله يازامازدیم. داها دوغروسو «قوتادغو-قوشوق» اؤنجه‌سی قوشوقلاریم، بیر تورلو دیلی بیلمه‌ک چاباسی، توم اولوملو اولومسوز يانلارینا قارشین. بیر ده آرتیق، کیمسه‌يه شؤيله ياز، بؤيله بوز دئيه‌مه‌م (اسکیده‌ن قوشوق بؤيله يازیلیر آزو (ويا) شؤيله يازیلمالیدیر...! دئدیيیم اولموشدور: باغیشلايینیز!). بوندان باشقا، آرا سیرا دئریم کندی کندیمه، بیر پیشیکله اوغراشماق، بیر پیشیيین گؤزله‌رینده پارلايان تاسانی اوزونتونو گؤرمه‌ک، يازدیغیم توم قوشوقلاردان مین قات داها اوستون، داها ده‌یه‌رلی، داها دوشوندوروجو، داها دا دوغما، ایچده‌ن ...  

سورو ۹-چئویرمه‌نین بوگونکو دورومدا، دیلیمیزین گلیشیمینده ائتکیسی و ياراری نه‌دیر؟

ي-گئرچه‌ک بیر چئویرمه‌ن، اؤزه‌للیکله يازین‌سال ياپیتلار سؤز قونوسو اولونجا، چئویرمه‌ک ایسته‌دیيی ياپیتا ائگه‌مه‌ن اولما دیشیندا، ان آزیندان بیر قاچ (نئچه) دیلی، آنا دیلی گیبی بیلمه‌لیدیر. گئرچه‌ک بیر چئویری، بیر تورلو يئنیده‌ن ياراتما چاباسیدیر. بونا بیر ایکی اؤرنه‌ک وئرمه‌ک گره‌کیرسه هومئروس'ون ایليادا ایله اوديسسئیا'نین اسکی يونانجا'دان چاغداش تورکجه‌يه چئویریسیدیر (آزرا ارهات، آ. قادیر، باشقا يئنی چئویریله‌ر ده وار). منجه تورکجه چئویری، فيرانسیزجا'سیندان داها آخیجی، داها قوشوق‌سال، داها اويوملودور. باشقا بیر اؤرنه‌ک ایسه، چاغداش يازیندان J. Joyceون Ulysses [ج.جويس، اوليسئس] آدلی باش‌ياپیتی‌نین تورکجه چئویریسیدیر. بو رومانین باشقا بیر دیله چئویریلمه‌ز اولدوغو سؤيله‌نیلیر کیمی اله‌شتیرمه‌نله‌رجه! تورکیيه‌لی تورک چئویرمه‌ن (نئوزات اکر‌م) بو سؤيله‌نتیله‌ره آلدیرمادان، ياپیتی تورکجه‌يه قازاندیرماق ایچین ایلله‌رینی وئرمیشدیر. سونوج ایسه اورتادا: ایشته تورکجه بیر باش‌ياپیت! (بو ياپیتدان يئنی بیر گؤزه‌ل چئویری داها دا بولونماقدادیر).  

بیزده بؤيله يئته‌نه‌کلی، بئجه‌ریکلی چئویرمه‌نله‌رین اولوپ اولمادیغینی بیلمه‌م. بیلدیيیم، چئویری‌نین ده‌يمه (هر) بؤيوک يازی‌نین واز گئچیلمه‌ز بیر پارچاسی اولدوغودور. بیلیندیيی اوزه‌ره، موسه‌لمانلار اسکی يونان بوگوله‌ری‌نین (فیلوسوفلاری‌نین) ياپیتلارینی عره‌بجه‌یه چئویرمه‌سه‌ ايدیله‌ر، ایسلام بوگوشو (فلسه‌فه‌سی) دیيه بیر بوگوش تورو اورتايا چیخامازدی.

سورو ۱۰-ییرمینجی يوزایل و گونوموزده ایران'داکی تورک اده‌بیياتینی گره‌ک شئعير، گره‌کسه ده دوزيازی آلانیندا نئجه ده‌یه‌رله‌ندیریرسینیز؟

يانيت-بو سورونو يانیتلاماق منیم اوچون اولاناقسیز. نیته‌ کیم، ياشادیغیم اورتام-قوشوللارا گؤره، سون ایلله‌رده ایران تورکله‌رینجه يايینلانان ياپیتلاری گؤرمه‌ک اولاناغیم اولمامیشدیر. دوزيازی (نثر) آلانیندا بیر گلیشمه‌ده‌ن سؤز ائتمه‌ک زور. اويسا، سیياسال توپلوم‌سال قوشوق منجه ایله‌رله‌مه‌کده‌دیر. قاچ (نئچه) ایل بوندان اؤنجه، اولوسلارآراسی يازارلار توپلولوغو (PEN Club) اوچون چئویردیيیم «توتساق ایران تورکله‌ری قوشارلاری، ۱۲ قوشار'دان ۳۵ قوشوق» قوشوقلارا باخینجا، سیياسال توپلوم‌سال قوشوغون نه دنلی گلیشمه‌ده اولدوغونو آچیقجاسینا گؤرمه‌ک اولور.

سورو ۱۱-ان سون اولاراق گنج اده‌بیياتچیلاریمیزا باشاریلی اولمالاری يؤنونده نه‌له‌ری اؤنه‌ریرسینیز؟

يانيت-داها دوغروسو اؤیوت وئرمه‌يی سئومه‌م (-آرتیق!-). منیم بیلدیيیم -کندی دئنه‌يیمله‌ریمده‌ن يولا چیخاراق- بیر ایرانلی تورک، ایلک اؤنجه هانسی دیلده يازاجاغی قونوسوندا کسین بیر وارقی‌يا (قرار) وارمالیدیر. آزه‌ربایجان‌جايی سئچه‌نله‌ر اوچون منیم بیر سؤزوم يوخ. يوللاری آچیق اولسون! دئمه‌ک دوشه‌ر منه يالنیزجا. چاغداش تورکجه‌نی سئچه‌نله‌ر ایسه، تورکجه دیشیندا آلمانجا، فيرانسیزجا'نی ان آزیندان اوخويوپ آنلاماق دنلی بیلمه‌لیدیرله‌ر (چاغداش قوشوق ایله بوگوشون منجه آنا قايناقلاری بو ایکی دیلده‌دیر). آنجاق (نه موتلو تورکجه يازانلارا!) چاغداش تورکجه‌میز، يالنیزجا اؤزگون ياپیتلار آچیسیندان دئییل، چئویری آلانیندا دا آجونون (دونيانین) ان باي، زنگین دیلله‌رینده‌ن بیریدیر. دئمه‌ک ایسته‌دیيیم، اسکی، چاغداش قوشوق، بوگوشون (فلسه‌فه‌نین) اؤنه‌ملی، اوخوماغا ده‌یه‌ر ياپیتلاری آرتیق دیلیمیزه چئویریلمیشدیر. بیزه دوشه‌ن ایش، بو اولاناغی ياخشی‌جاسینا ده‌یه‌رله‌ندیرمه‌کدیر.

سولئيمان‌اوغلو’نون قوشوقلاريندان بير اؤرنه‌ک:

من وارام!
گئچمیشیمی داندی
ایندیلیيیمی دانیر
گله‌جه‌يیمی ده داناجاق!
منی آنجاق
                            دانا بیلمه‌ز
باخین!
من وارام
              اولموشام
                         اولاجاغام.

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.