Sunday, March 5, 2017

چين – حق، چينلار - حقوق


چين – حق، چينلار - حقوق

مئهران باهارلي

تورکجه‌ده «چين» دييه بير کؤک کليمه واردير. چين کليمه‌سي دقيقه‌ن عره‌‌بجه «حق» (حاقق) کليمه‌سينين تورکجه قارشيليغيدير. بو کليمه‌نين کؤکه‌ني چينجه  «چئن، چين، چينگ، چييئن» کليمه‌سينده‌‌ن اولوپ، بو آنلاملاردادير: اخلاق آچيسيندان دوغرو اولان، دوغرو اولماسي اويقون و گره‌کلي بير دوشونجه، دوروم، قاورام. گئرچه‌ک، حقيقت، حق، دوز، دوغرو، دوزگون، صحيح، راست، سازگار، هماهنگ با واقعيت، ضد دروغ، خالص، صدق، اؤز، قاتيقسيز، تام دوغرو، گئرچه‌کليک، دوغرولوق .... بورادان «چينلار»، حاقلار و حقوق دئمه‌کدير (معاش و ايش قارشيليغيندا آلينان حقوق تورکجه‌ده «ترگه» و بير بيليم دالي و مسلک اولان حقوق تورکجه‌ده «توزه» کليمه‌له‌ري ايله ايفاده ائديلير). يوخودا گؤروله‌ن رؤيا و «دوشون چين اولماسي»، اونون متحقق اولماسي و تحقق تاپماسيدير. ماراغا لهجه‌سينده «ايچينده‌ن» (راست مي‌گوئي؟، جدي؟)  و تورکييه‌ده «ايچده‌ن-ايچده‌نليک» (از صميم قلب، صميميت) ايشله‌ديله‌ن دريمله‌ر ده «چينده‌ن- چيندان» کؤکه‌نينده‌ن ياپيلميشدير. مونقولجادا «چينار-چانار» بيچيمينده و اصيل آنلاميندا اولان دئگي ده بو کؤکه‌نده‌ندير.



سيواسلي قاضي برهان الدين آشاغيداکي بئيتله‌رينده چين کليمه‌سيني اوزلوجا اوچ دوغرو و گئرچه‌ک، اؤلکه آدي و ساچين بوکولمه-قيريشماسي آنلاملاريندا ايشله‌تميشدير:

واريرسا يمن‌دير، دورور ايسه «چين»
يالان سؤز ياماندير و دوغروسو «چين»

«چين» آييتاليم، ساچي «چينلي» خطايا سالدي مني
سبب نه‌دير کيم عجبا جزايا سالدي مني

اسکي (اسکي تورکجه، قيپچاقجا، چاغاتايجادا، ...) و يئني تورکيک ديلله‌ر (اويغورجا، تاتارجا، تورکمه‌نجه، اؤزبه‌کجه، قاراچايجا، تورکيه تورکجه‌سي، آزه‌ربايجان رئسپوبليکاسيندا،... ) ايله چئشيتلي قايناقلاردا (ديوان لغات الترک، قوتادغو بيليک، سنگلاخ،...) چين کؤکه‌نينده‌ن تؤره‌ديلميش چوخ ساييدا کليمه و دريم واردير. بونلاري يئنيده‌ن يازيلي و قونوشما ديليميزده ايشله‌ک ‌ائتمه‌لي و يايقينلاشديرماليييق («چينليليق»: حقانيت، «چينلا»: جداّ، «چين‌سؤز»: حکمت، «چينديق‌تاي»: عدليه، دادگستري، «چيندي»: يعني، «چينتيماق»: تاويل کردن، «چينتاي»: اصيل، «چيناق»: صواب، ....).

آشاغيدا چين کؤکه‌نينده‌ن تؤره‌ديلميش بير سيرا کليمه و ترکيبله‌ر وئريلميشدير.

چين آخشام: تام آخشام
چين ‌اوق: شبهه‌سيز، محقق، گئرچه‌کده‌ن، کسين‌ کس
چين آياز: آچيق، چوخ سويوق هاوا
چين آيتماق: حقيت را گفتن
چين ائتمه‌ک: دوغرولاماق، دوزه‌لتمه‌ک، گئرچه‌کله‌شديرمه‌ک
چين ائرته: صبح صادق
چين آيماق: دوغرو سؤيله‌مه‌ک
چين آييتماق: دوغرو سؤيله‌مه‌ک
چين بوتون: گئرچه‌ک، صميمي، دوغرو، دوزگون
چين بيتيک: گئرچه‌ک صنعت و سؤزله‌شمه
چين توتماق: دوغرو اولدوغونو سؤيله‌مه‌ک، دوغرولاماق
چين چيخماق: دوغرو اولماق، دوزگون اولماق
چين چين: تماماً
چين دوش: آخرت
چين ساو: گئرچه‌ک، دوغرو سؤز، حقيقت
چين سؤز: دوغرو سؤز، حکمت
چين قيلماق: دوغرولاماق، دوزه‌لتمه‌ک، گئرچه‌کله‌شديرمه‌ک، گئرچه‌ک ياپماق، اورتايا قويماق
چين قيليج: ساغلام و داياناقلي قيليج
چين کرتو: حقيقت (اسم ترکي کرتوچين براي زنان معکوس اين اصطلاح است)
چين کؤنگيلده‌ن: از صميم قلب، بدون غرض يا مقصد
چين کؤنول: اخلاص
چين کؤنولده‌ن: از صميم قلب
چين کؤني: دوغرو سؤيله‌يه‌ن، دوغرو
چين کيشي: صديق، امانتدار، قابل اعتماد
چيناپ: تصميم و گمان کردن
چينارماق: راستي آزمائي، تفحص کردن، تحقيق کردن، ايرده‌مه‌ک
چيناري: ساغلام بدن
چيناق: صواب، خير، صادق، معتمد، قابل اعتماد
چين‌آلقي: دستگاه دروغ‌سنج
چيناماق: تصميم گرفتن براي متحقق کردن چيزي، سبک سنگين کردن، قياس نمودن
چيناملاي: قياس کنم، ظن کنم
چين‌اؤز: ناب، خالص
چين‌اوق: حقيقتاً
چينبارماق: دوغرو، گئرچه‌ک، کسين اولاراق، تام
چينتارماق: دقتله ياپماق
چينتاي: اصيل در مقابل تقلبي، با اصالت
چينتمه‌ک: قابيغيني چيخاريپ ايچيني آلماق (آفشار آغيزلاريندا)
چينتي: يعني، سانکي، دئمه‌ک
چينتيماق: تاويل کردن، معني کردن، پوسته‌ي مطلبي را شکافتن و معني و باطن آن را بيرون آوردن
چينتيمه‌ک: قابيغيني چيخاريپ ايچيني آلماق (آفشار آغيزلاريندا)
چينچي: دوغروچو
چيندان: مخلصانه، صميمانه، صادقانه
چينده‌ن: براستي، از روي راستي، با صداقت، بدون شوخي
چيندي: يعني، اؤزجه، اؤزجه‌سي
چينديرماق: ظن ائتمه‌ک
چينديق: عدالت
چينديقتاي: عدليه، دادگستري
چينديقلي: عدالتلي، عادل
چينراماق: تصديق کردن، تائيد کردن، ظن ائتمه‌ک
چين‌ساو: ادعاي درست
چين‌سؤز: حکمت
چينسيز: ناحق
چين‌سئوه‌ر: حق‌پرست
چينقار: دوس دوغرو
چينقار(ت)ماق: آراشديرماق، اينجه‌له‌مه‌ک، بير ايشين اصليني آراشديرماق، تدقيق و تحقيق ائتمه‌ک، تصديق ائتمه‌ک، دوغرولاماق، گئرچه‌کله‌شمه‌ک، ايييجه آراماق، معاينه ائتمه‌ک
چينقارو: تام، شبهه‌سيز، آزرولاما، اؤزله‌م، حسرت
چينقاي: صادق، مخلص، قابل اعتماد
چينقراماق: گئرچه‌کليييني آراشديرماق، دوغرولاماق
چينگ: دوغرو، گئرچه‌ک، تام، کسين اولاراق
چينلا: چين ايله، براستي، جداّ، بدون شوخي
چينلاتماق: گئرچه‌کله‌شديرمه‌ک
چينلار: حقوق، حقها
چينلاقاي: جداّ، اوره‌کده‌ن
چينلاماق: گئرچه‌ييني آراشديرماق، بير شئيي دوغرولاماق، گئرچه‌کليييني اورتايا قويماق، اثبات کردن
چينلي: حقدار، محق
چينليق: گئرچه‌ک، حق، حقيقت، ايده آل
چينليليق: حقانيت
چينه: صادق، قابل اعتماد، اصل، تبار، اصالت
چيني بيله‌ن: بدون شوخي، براستي
چينيرقا(ت)ماق: گئرچه‌کله‌شمه‌ک
چينيق: دئنه‌نميش اولماق، دوغرو چيخماق
چينيقماق: گئرچه‌کله‌شديرمه‌ک، بير شئيين گئرچه‌کله‌شمه‌سي، تحقق ائديلمه‌ک، متحقق شدن، تحقق پيدا کردن، به واقعيت پيوستن
يالينيق چينلاري: حقوق بشر

ايلگيلي نئچه دئگي:

اؤکوم (قازاق): تصميم
اؤکومله‌مه‌ک: تصميم گرفتن
اويقولاماق: تطبيق کردن
ايرده‌مه‌ک: تفحص کردن، تحقيق کردن
باييق: حقيقت، سخن راست و اصيل، قطعي و بيگمان، آشکار و روشن
ترگه: حقوق (معاش)
توزه: حقوق (سيستم، دانش، حرفه، ...)
توزه‌بيلگه‌ن: حقوقدان
توزه‌‌بيليم: حقوق (علم)
توزه‌ل: حقوقي
قامو توزه: حقوق عامه
کرتي (قاراچاي): حقيقت
گرچئه‌ک: حقيقت


çın 
doğru, gerçek, sahih, I, 86. 339; III, 138 § çın bütün kişi; kendine güvenilebilen, doğru dürüst kişi, I, 398 
çıñarmak 
araştırmak, tahkik etmek· II, 182 
çınıkmak 
gerçekleşmek· II, 117 
çınlamak 
tahkik etmek, gerçekliğini araştırmak· III, 296 
çınlatmak 
gerçekleştirmek, tasdik ettirmek· II, 345 
çıñ étmek 
çınlamak· III, 357 
çıñramak 
çınlamak III, 402 
çıñratmak 
çınlatmak· II, 358 
çiñ 
iyice, büsbütün. III, 357 § çiñ tolu; iyice dolu, büsbütün dolu· III, 357 

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.