Friday, April 7, 2017

سيزده بدر، گزي گونو: دوم ماه قيرآچان- آوريل (١٣ فروردين)


سيزده بدر، گزي گونو: دوم ماه قيرآچان- آوريل (١٣ فروردين)

مئهران باهارلي

نحوست و شوم بودن عدد سيزده در فرهنگ نمادهاي گوناگون شماري از اقوام و مدنتيهاي باستاني و قديم غير ايرانيک وجود داشته است. سيزده بدر در اساس منشاء بين النهريني- سومري، سامي- عبراني - بابلي (از کشور عراق فعلي) و رومي-يوناني -مسيحي دارد. شيوع و تشکل اين سنت به شکل امروزي آن، در پايتختهاي دولت تورکي- تورکماني حاکم بر ايران، بويژه در تهران قاجاري بوده است.

نبود سابقه‌ي سيزده بدر در ميان ملل ايرانيک‌زبان: مراسم روز سيزده بدر و نحوست عدد سيزده و ... ارتباطي با فارسي‌گري، زرتشتي‌گري و ايرانيت ندارد. در میان سنن فارسها (تاجيکهاي غربي سابق)، سیزده‌به‌در نسبت به ديگر اعياد اين قوم داراي موقعيت بسيار مبهم‌تري است. زيرا در کتاب‌های تاريخی و ادبی گذشته‌ي فارسي-دري از قبيل التفهيم، تاريخ بيهقی و آثار الباقيه که تمامی آيين‌های نوروزی را با جزئيات شرح داده‌اند، نشانی مستقیم در مورد سيزده بدر نيست. شاعران فارسي‌گوي-دري‌گوي آن زمان هم در اشعار خود اشاره‌ای به آن نکرده‌اند. اين سنت در ميان ملت تاجيک که داراي زباني نزديک به فارسي است و ديگر اقوام و ملل ايرانيک‌زبان مانند بلوچها و پشتونها نيز کاملاً ناشناخته است.

رابطه‌ي مصري: حدود چهار هزار سال پيش در مصر باستان جشن تولد خداي شمس  و خورشيد، مصادف با شب يلدا برگزار مي‌شد. مصريان باستان در اين هنگام از سال به مدت دوازده روز، به نشانه‌ي دوازده ماه سال خورشيدي، به جشن و پاي‌کوبي مي‌پرداختند و پيروزي نور بر تاريکي را گرامي مي‌داشتند. روز سيزدهم، پايان جشن و پايکوبي بود. مصريان باستان همچنين عقيده داشتند که براي انسان دوازده مقام و نائليت معنوي در اين دنيا وجود دارد، مقام و يا نائليت سيزدهم پس از مرگ است.

رابطه‌ي سومري،: طبق تاريخ‌نگاري سومري، در دوره‌ي دومين سلاله‌ي اور، پادشاه سومري «لوقال آنه موندو» سرزمين وسيعي از سواحل درياي مديترانه تا کوههاي زاگرس شامل سرزمين عيلام را فتح کرد. تحت حاکميت وي مردمان همه‌ي اين سرزمينها در صلح و آرامش مي‌زيستند. اما وي با ائتلافي از سيزده والي و حاکم شورشي و مخالف که همه نامهاي سامي دارند مواجه شد. اين يکي از نخستين اشاره‌ها در تاريخ به بار منفي عدد سيزده است.

سومریان همچنين در روز اول بهار (معادل نوروز) جشن‌های مفصلی به مدت دوازده روز برگزار می‌کردند. جشن سيزده‌روزه‌ي بهار در اول سال در ميان سومريان ازه‌ن آکيتوم، آکيتي شکينکو و برگرفته از آنها در ميان بابلي‌ها عيد آکيتو، آکيتوم، رش شاتتيم نام داشت.


رابطه‌ي بين النهريني - بابلي در علم نجوم بين النهريني-بابلي و اساطير نجومي آنها دوازده، از جمله در سال دوازده‌ماهه و دوره‌ي دوازده هزار ساله‌ي عمر جهان داراي معني بنيادين و اهميت ويژه‌اي است. بنا به تثبيت دکتر مهرداد بهار (نوروز، زمان مقدس) "جشن‌های دوازده‌روزه‌‌ي آغاز سال نيز با اين سال دوازده‌ماهه و دوره‌‌ي دوازده هزار ساله‌‌ي عمر جهان مربوط است‌. دوازده روز آغاز سال نماد و مظهر همه‌ي سال بود‌. انسان آنچه را در اين دوازده روز پيش می‌آمد، سرنوشت سال خود می‌انگاشت و گمان می‌کرد اگر روز‌های نوروزی به اندوه بگذرد، همه‌ي سال به اندوه خواهد گذشت".

رابطه‌ي يهودي –موسوي:

عدد سيزده اهميت فوق العاده‌اي در دين موسوي و تاريخ يهود دارد.

طبق تورات، سفر خروج باب ١١ و ١٢؛ روز سيزده‌ی فروردين ويا سيزدهم سال نوي مصری، روز برخورد سهمگين يک ستاره‌ي‌ دنباله‌دار با زمين و فلاکتها و خرابيها و تلفات انساني سنگين متعاقب آن است.
در ميثاق ابراهيم با خدا کلمه‌ي ميثاق سيزده بار تکرار شده است. خدا در اين ميثاق به ابراهيم وعده مي‌دهد که فرزند وي اسماعیل‌ را برکت‌ داده‌ او را بسیار کثیر گرداند‌ و ۱۲ رئیس‌ از وی‌ پدید آیند.
عدد سيزده تعداد اصول ايمان و دين موسوي بنا به تفسير مايمونيد (موسي ابن ميمون) است.
طبق تفسير خاخامها بر تورات، شماره‌ي صفات رحماني خدا سيزده است.
معبد مقدس در اورشليم داراي سيزده شوفار (مخزن به شکل شيپور)، سيزده ميز و سيزده سجده‌گاه بود.
در عهد مسيح، سرزمين اسرائيل به جاي دوازده بخش قبيله‌اي اوليه به سيزده بخش قبيله‌اي تقسيم خواهد شد.
در دين موسوي، عدد سيزده سني است که با قدم گذاردن در آن يک پسر بالغ و عضو کامل جامعه‌ي موسوي (بار ميتزواه -بَرميصوا) مي‌گردد (ريشه‌ي نوجوان شمردن کودکان سيزده سال و به بعد در فرهنگ اروپائي و غرب، ظاهراً از همينجاست).
از اول تا سيزدهم ماه نيسان در تفيلاي (نماز) صبح، بخشهايي از تورات که مراسم گشايش «ميشکان» را بيان مي‌کنند، خوانده مي‌شود. تا پيش از فرا رسيدن شب چهاردهم نيسان، لازم است که همه‌ي نقاط خانه را از وجود مواد حامص (ورآمده و خمیرمایه)  پاک کرد. زيرا استفاده يا نگاهداري مواد حامص در ايام پسح به هر مقدار ناچيز هم که باشد، گناه به شمار مي‌آيد...

محتملاً نحسي عدد سيزده از طريق موسويت به پديده‌اي جهان‌شمول تبديل و سیزده به در در ايران هم، مانند هفت سين و چهارشنبه سوري و ... از جشن یهودی پوریم نشات گرفته است.  براساس تقویم یهود، واقعه‌ي پوریم در ۱۳ اَدار سال ۳۴۰۵ عبری (معادل با ۲۵ فوریه سال ۳۵۵  قبل از میلاد) اتفاق افتاده است. "هامان وزير خشايارشاه به دليل عدم اطاعت قوم يهود از وي، پادشاه را مجاب به قتل آنان مي‌کند و بر اساس قرعه، روز ١٣ آدار را براي اين کار تعيين مي‌کند. ملکه‌ي يهودي وي استر (اشتار) به قوم يهود مي‌گويد که بايد به درگاه خدا توبه و استغفار کنند و مراسم تعنيت به جاي آورند. بر اثر اجرای مراسم تعنیت، خدا از گناهان قوم یهود مي‌گذرد و این بلا را از آنان دور مي‌سازد. سپس استر نزد پادشاه مي‌رود و او را از بي‌گناهي و مظلوميت قوم يهود مطلع مي‌کند و در نتيجه طرح هامان خنثي شده و قوم يهود نجات مي‌يابد. بدين مناسبت يهوديان عدد ١٣ را نحس مي‌شمارند و در روزهاي ١٤ و ١٥ آدار (مارس) عيد "پوريم" را جشن مي‌گيرند" (کلمه‌ي پوريم به عبري به معناي قرعه است).

رابطه‌ي يوناني: در تاريخ يونان، فيليپ پدر اسکندر مقدوني به سبب نگذاشتن مجمسه‌ي سيزدهم در معبدي که داراي مجسمه‌ي دوازده خداي ديگر بود و گذاشتن مجسمه‌ي خود به جاي آن کشته شده است، ....

رابطه‌ي مسيحي: در تاريخ‌نگاري مسيحيت، خيانت یهودای اسخریوطی، سیزدهمین فردی که به جرگه‌ي مسیح و یازده حواري دیگرش درآمده و به همراه آنان بر سر سفره‌ي آخرين غذای عيسي و يا شام آخر حاضر بود، موجب مصلوب شدن حضرت عيسي گرديد. بنا به اين روايت، يهودا که قصد داشت عيسي را به مخالفانش تسلیم کند، با قرار قبلي هنگامی که وارد محفل مسیح شد، او را بوسيد تا دشمنان او از این راه وي را شناسایی کنند. بدین ترتيب مسیح دستگیر، محاکمه و روز جمعه فرداي ۱۳ نيسان مصلوب شد. عیسویان از اين رو عدد سیزده را - يهودا نفر سيزدهم بود که بر سر ميز نشست- شوم و بدشگون می‌دانند. همچنين در تاريخ جنگهاي صليبي، قسطنطنيه پايتخت امپراوري بيزانس براي اولين بار در تاريخ ۱۳ آوريل ۱۲۰۴ توسط نيروهاي صليبي اشغال شده است.

رابطه‌ي عربي، اسلامي: بنا به تثبيت مصرشناس آلماني هینریش کارل بروگش در کتاب خود بنام سفرنامه به ایران، اعراب روز سيزده بدر و نحوست آن را مي‌شناختند و مي‌شناسند و به آن شمّ النسيم و يا شمّ الهوا مي‌گويند. در اين روز، همه‌ي مردم براي فرار از نحوست سيزده، به اطراف روستاها و شهرها مي‌رفتند و تا غروب به خانه‌هاي خود باز نمي‌گشتند. رنگ کردن و تزئين تخم مرغها از طرف اعراب از ديگر سنن اين روز و يادآور سنت مشابه در عيد پاک مسيحيان است.

طبق روايات اسلامي امام علي در روز سيزده ماه رجب متولد شده است. در مذهب شيعه‌ي دوازده‌امامي سيزده مجموع تعداد پيغامبر و دوازده امام است. احتمالاً اين امر در رواج سيزده بدر در ميان شيعيان موثر بوده است.

رابطه‌ي چيني- تورکيک: سنت سيزده بدر به شکل امروزين آن در تهران پايتخت دولت تورکي قاجاري فرم گرفته و شايع شده است. نخستين اشارات مستقيم به اين سنت در آثار عبدالله مستوفي (شرح زندگانی من: تاریخ اجتماعی و اداری دوره‌ي قاجاریه) و ادوارد پولاک (سفرنامه: ایران و ایرانیان) مربوط به دوره‌ي قاجار و تهران پايتخت اين دولت تورکي است. لازم به يادآوري است که در نيمه‌ي اول حاکميت قاجاريه، تهران شهري با اکثريت مطلق جمعيت تورک با صبغه‌اي تورکي بود.  

علاوه بر اين امر، فرهنگ تورک از منظر رايج ساختن مفهوم دوازده در گاه‌شماري نيز، من غير مستقيم در سنت سيزده بدر دخيل است. کاربرد مفهوم دوازده در ميان ملل مختلف جهان بويژه در آسيا جايگاه مهمي در گاه‌شماريها داشت. يکي از قديمي‌ترين تقويمهاي دنيا، تقويم تورکي دوازده حيواني است. اين گاه‌‍شماري متاثر از گاه‌‍شماري چيني، در ميان دانشمندان اسلامي به نام‌هاي تاريخ تورک، تاريخ تورکستان، تاريخ ختن، تاريخ اويغور و يا تاريخ تورکان مشهور است. تقويم تورکي دوازده حيواني که توسط همه‌ي دولتهاي تورکي حاکم بر ايران در اسناد و مناسبات رسمي بکار برده مي‌شد، با تاسيس رژيم پهلوي و در راستاي سياست تورکي‌زدائي، ممنوع و برچيده شد.

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.