تصحیح «باب تورکی» تالیف «هولاکو میرزا باهادیر خان» نوه‌ی فتح‌علی ‌شاه‌ قاجار، از «تذکره‌ی خرابات»

 

تصحیح «باب تورکی» تالیف «هولاکو میرزا باهادیر خان» نوه‌ی فتح‌علی ‌شاه‌ قاجار، از «تذکره‌ی خرابات» 

مئهران باهارلی

خلاصه

شاهزاده احمد هولاگو میرزا باهادیر خان (Hulagu Mirza Bahadır Xan) فرزند حسن‌علی قاآن میرزا شجاع‌السلطنه‌ پسر ششم فتح‌علی‌ شاه قاجار، یک اديب، اهل قلم، خوش‌نویس و شاعر مسلّط بر زبان و ادبیات تورک و آشنا با زبان عربی بود. او در سال ١٨٤٠ حین سفر حج یک تذکره‌ به ‌فارسی به‌ نام «خرابات» تألیف است. او در این تذکره ١٧٢ شاعر متقدّم و ٣٣٧ شاعر معاصر دوره‌ی فتح‌علی ‌شاه – که ‌‌شرح حال بعضی از آ‌ن‌ها در هیچ منبع دیگری نیامده است - را معرّفی می‌کند. بسیاری از شعرای ذکر شده در این کتاب، ‌شامل خود هولاگو میرزا باهادیر خان، تورک هستند. او در پایان کتاب یک قسمت کوتاه با نام «باب التورکی» وجود دارد. او این قسمت را به ‌ده ‌شاعر عوثمان‌لی (پرتو پاشا، عاکف پاشا، سلیمان افندی - فهیما، راشد افندی آنتئب‌لی، عارف حکمت بیگ، کمال افندی، علی پاشا، ابراهیم افندی - حلمی، کاشف افندی خجندلی، محمود بیگ)، و یک شاعر از تورک‌ایلی (خلیفه ‌محمّد تبریزلی)، و نمونه‌ی اشعار تورکی ایشان اختصاص داده است. شاه‌زاده ‌هولاگو میرزا باهادیر خان در مقدّمه‌ی تذکره‌ی خرابات می‌گوید سلطان عبدالمجید عوثمان‌لی به او در باره‌ی اتمام کتاب امر و مساعدت کرد و امکانات و آسوده‌گی‌ لازم برای انجام این کار را به مدت یک سال برای او فراهم نمود. شاه‌زاده هولاگو میرزا بهادیر خان در حیات تبعید خود در عربستان عوثمان‌لی  و استانبول، با ادبا و شعرا و دولت‌مردان عوثمان‌لی مجالست می‌کرد و با بعضی از آن‌ها مانند «راشد افندی» صمیمی بود. تعدادی از ادیبان عوثمان‌لی هم اشعاری در باره‌ی احمد هولاگو میرزا باهادیر خان، که استانبول را اراضی سرحدی پاکیزه، مقدس و مانند بهشت نامیده و می‌ستاید، سروده و به وی اتحاف کرده‌اند. او دو نمونه‌ از این اشعار را در «باب تورکی» نقل کرده ‌است. «حسن‌علی قاآن میرزا شجاع‌السلطنه‌ قاجار»، پدر شاه‌زاده‌ احمد هولاگو میرزا باهادیر خان هم شاعری توانا بود. او مانند آقا محمّد خان قاجار واقف بر و علاقه‌مند به‌ تاریخ ملّی و اوستوره‌ها و روایت‌های قومی – تاریخی و ‌تؤره ‌– یوسون‌های تورک – موغول، مخصوصاً شرح حال چنگیز - چینگگیز خان و امیر تیمور کوره‌که‌ن - گورگان بود. او هم مانند دیگر قاجارها، نسب قاجاریان را به‌ تاتارها و موغول‌ها می‌رسانید. در نتیجه‌ی این تمایلات و دیدگاه‌های تورک‌گرایانه، حسن‌علی قاآن میرزا شجاع‌السلطنه برای خود و اغلب فرزندانش اسامی موغولی و تورکی گذاشته بود: برای خودش اسم قاآن؛ برای پسرانش اسامی هولاگو، باهادیر، آباقان، آرغون، سنجر، منگو، اوگتای، قارامان (قهرمان)؛ و برای یکی از دخترانش اسم قازاقا.

Özet

Feth Ali Şah Kacar’ın altıncı oğlu Hasan Ali Kaan Mirza Şücaü’s-Saltana’nın oğlu Prens Ahmed Hülagu Mirza Bahadır Han, Arapça konusunda bilgi sahibi, Türk dili ve edebiyatında yetkinleşmiş bir edebiyat adamı, yazar, hattat ve şairdi. Hülagu Mirza Bahadır Han 1840 yılındaki Hac yolculuğu sırasında, "Harabat" adını taşıyan Farsça bir şairler tezkiresi kaleme almıştır. Bu kitapta yazar; Feth Ali Şah dönemine ait 172 geçmiş ve 337 çağdaş şairi tanıtmaktadır. Bu şairlerden bazılarının biyografilerine başka hiçbir kaynakta rastlanmamaktadır. Bu kitapta adı geçen şairlerin pek çoğu —Hülagu Mirza Bahadır Han'ın kendisi de dâhil olmak üzere— Türktür. Kitabın sonunda "Türkçe Bölümü" adlı kısa bir bölüm vadrdır. Bu bölümde on Osmanlı şairi (Pertev Paşa, Âkif Paşa, Süleyman Efendi Fehîmâ, Antepli Reşid Efendi, Ârif Hikmet Bey, Kemal Efendi, Ali Paşa, İbrâhim Efendi Hilmi, Höcendli Kaşif Efendi, Mahmud Bey) ve Türkili’den bir şaire (Tebrizli Xelife Mehemmed), Türkçe şiirlerinden örneklerle birlikte yer verilmiştir. Prens Hülagu Mirza Bahadır Han, kitabının önsözünde; Osmanlı Sultanı Abdülmecid'in, kendisine kitabın tamamlanmasını emrettiğini ve bu süreçte bir yıl boyunca gerekli imkânları ve rahatlığı kendisine sağlayarak, yardımcı olduğunu belirtmektedir. Osmanlı Arabistanı ve İstanbul'daki sürgün yılları sırasında Prens Hülagu Mirza Bahadır Han; Osmanlı yazar, şair ve devlet adamlarıyla sosyalleşmiş ve Reşid Efendi gibi bazı isimlerle yakın arkadaşlık kurmuştur. Söz konusu Osmanlılardan birkaçı, İstanbul'u kutsal ve cennet misali bir sınır bölgesi olarak öven Ahmed Hülagü Mirza Bahadır Han hakkında şiirler yazmış ve bu şiirleri kendisine ithaf etmiştir. Bu şiirlerden iki örneğe "Türkçe Bölümü"nde yer verilmiştir. Prens Ahmed Hülagü Mirza Bahadır Han'ın babası Hasan Ali Kaan Mirza Şücaü's-Saltana Kacar da yetenekli bir şairdi. Ağa Muhammed Han Kacar gibi o da Türk-Moğol ulusal tarihi, efsaneleri ve mitleri ile folklorik masallarına — özellikle de Cengiz Han ve Emir Timur Küreken-Gürkan’ın biyografilerine — vâkıf ve bunlara ilgi uyuyordu. Diğer Kacarlar gibi o da Kacar soyunu Tatarlara ve Moğollara dayandırırdı. Türkçü eğilimleri ve inançları nedeniyle Hasan Ali Kaan Mirza Şuca al-Saltanah; kendisine ve çocuklarının çoğuna Moğol ve Türk kökenli isimler vermiştir. Kendisine Kaan; oğullarına Hülagu, Bahadır, Abakan, Arqun, Sencer, Mengü, Oktay, Karaman, ve bir kızına Kazaka.

Abstract 

Prince Ahmad Hulagu Mirza Bahador Khan, the son of Hassan Ali Qaan Mirza Shoja al-Saltaneh the sixth son of Fath Ali Shah Qajar, was a man of letters. He was a writer, calligrapher, and poet who excelled in Turkish language and literature, as well as being knowledgeable in Arabic. During his Hajj journey in 1840, he composes a Persian Biographical Anthology of Poets titled "Kharabat". In this book, the author introduces 172 past poets and 337 contemporary poets from the period of Fath Ali Shah. The biographies of some of these poets are not found in any other source. Many of the poets mentioned in this book, including Hulagu Mirza Bahador Khan himself, are Turks. At the end of the book, he dedicates a short section called "The Turkish Chapter" to ten Ottoman poets (Pertev Paşa, Âkif Paşa, Süleyman Efendi Fehîmâ, Antepli Reşid Efendi, Ârif Hikmet Bey, Kemal Efendi, Ali Paşa, İbrâhim Efendi Hilmi, Höcendli Kaşif Efendi, Mahmud Bey), and one poet from Türkili (Tebrizli Xelife Mehemmed), along with examples of their Turkish poems. Prince Hulagu Mirza Bahador Khan, in the introduction to his book, states that Ottoman Sultan Abdülmecid ordered and assisted him in completing the book, providing him with the necessary facilities and comfort for a year. During his exile in Ottoman Arabia and Istanbul, Prince Hulagu Mirza Bahador Khan met with Ottoman writers, poets, and statesmen, forming close relations with some of them, such as Reşid Efendi. Several of those Ottomans have written poems about him and dedicated them to him. Two examples of these poems are quoted in "The Turkish Chapter". Ahmad Hulagu Mirza Bahador Khan praises Istanbul as a holy and paradise-like borderland. The father of Prince Ahmad Hulagu Mirza Bahador Khan, Hasan Ali Qaan Mirza Shoja al-Saltaneh Qajar, was also a talented poet. Like Agha Mohammad Khan Qajar, he was knowledgeable and interested in Turkish national history, folklorical tales, and Turko-Mongol legends and myths, particularly the biographies of Genghis Khan and Amir Timur Küreken-Gurkan. Like other Qajars, he traced the Qajar lineage back to the Tatars and Mongols. Due to his Turkist inclinations and beliefs, Hasan Ali Qaan Mirza Shoja al-Saltanah bestowed upon himself and the majority of his children names of Mongol and Turkic origin. His name Qaan; his sons’ names Hülagu, Bahadır, Abaqan, Arqun, Sencer, Mengü, Oqtay, and Qaramanığ; His daughter’s name Qazaqa.

مقدمه

«احمد هولاگو میرزا باهادیر خان» (Hulagu Mirza Bahadır Xan) فرزند «حسن‌علی قاآن میرزا شجاع‌السلطنه»‌ پسر ششم فتح‌علی‌ شاه قاجار، یک اديب، اهل قلم، خوش‌نویس، و شاعر با تخلّص «خراب» بود. او هم‌چنین مولف یک تذکره‌ی عمومی به ‌فارسی به‌ نام «خرابات» که آن را حین سفر حج در سال ١٨٤٠ تألیف کرده و اثر دیگری به ‌اسم «گنج السياحه» که تاکنون منتشر نه‌شده، است. در «تذکره‌ی خرابات»، هولاگو میرزا باهادیر خان ١٧٢ شاعر متقدّم و ٣٣٧ شاعر معاصر دوره‌ی فتح‌علی ‌شاه را ‌– که ‌شرح حال بعضی از آن‌ها در هیچ منبع دیگری نیامده ‌- ‌معرّفی و به صنایع و بدایع شعری آن‌ها، در مواردی با آوردن نمونه‌هایی از اشعار فارسی، تورکی و عربی ایشان پرداخته ‌است. در ١٨٤٧-١٨٤٢ هولاکو میرزا باهادور خان قسمت شعرای معاصر «تذکره‌ی خرابات» ‌را به ‌صورت جداگانه ‌با نام «مصطبه‌ی خراب» گرد آورد. عبدالرسول خیام‌پور این اثر را در سال ١٩٦٥ در تبریز به‌ چاپ رسانید[1]. در این نشر «مصطبه‌ی خراب» اشتباهاتی در قرائت اشعار تورکی وجود دارد.

١-شاه‌زاده‌ «حسن‌علی قاآن میرزا شجاع‌السلطنه‌ قاجار»، پدر احمد هولاگو میرزا باهادیر خان هم شاعری توانا بود و «شکسته» ‌تخلّص می‌کرد. او مانند آقا محمّد خان قاجار واقف بر و علاقه‌مند به‌ تاریخ ملّی و اوستوره‌ها و روایت‌های قومی – تاریخی و ‌تؤره ‌– یوسون‌های تورک – موغول، مخصوصاً شرح حال چنگیز - چینگگیز خان و امیر تیمور کوره‌که‌ن - گورگان بود و مانند دیگر قاجارها، نسب قاجاریان را به‌ تاتارها و موغول‌ها می‌رسانید. فرمان‌روایان تورک حاکم بر ایران و منطقه با هدف تأمین «مشروعیت تورکی» بر ارتباطات تباریشان با خواقین قدیم و باستان تورک و موغول تاکید می‌کردند. بنا به آن‌ها حاکمیت جهانی موهبتی الاهی اعطا شده ‌از سوی خداوند صرفاً به حکام تورک-موغول، و در نتیجه اقتدار سیاسی و حاکمیت تورک‌ها و موغول‌ها بر ایران و منطقه و جهان نه تنها مشروع، بلکه یک حق طبیعی و ضرورت بود.

در نتیجه‌ی این تمایلات و دیدگاه‌های تورک‌گرایانه، شاه‌زاده‌ حسن‌علی قاآن میرزا شجاع‌السلطنه‌ برای خود و اغلب فرزندانش اسامی موغولی و تورکی گذاشته بود (البته تا تاسیس دولت پهلوی، اسامی شخصی تورکی و موغولی در خراسان به عنوان قسمت جنوب شرقی تورکستان قدیم فوق‌العاده رایج بود):  قاآن در اسم خود شجاع‌السلطنه‌ (حسن قاآن)، اسامی پسرانش هولاگو (هلاکو)، باهادیر (بهادر)، آباقان، آرغون، سنجر، منگو، اوگتای (اکتای)، قارامان (قهرمان)؛ و اسم یکی از دخترانش قازاقا (قزاقه) ‌(۱- مخفف قازاقای – قاجاقای مرکب از غاز + -اقای پسوند موغولی انتساب و شباهت: دختر سپیده، دختر بلوند. قازاقای ← قازاقا ← قزاقه ۲- مخفف قازاققای مرکب از قازاق + پسوند تورکی تصغیر -قای: قازاق و آزاده‌ی کوچک ۳- مخفف قازاقای مرکب از غاز + پسوند تورکی تصغیر -قای: غاز کوچک. قازاقا ← قزاقه ٤-مونث قزاق - قازاق به معنی آزاده و حرّ و مستقل با پسوند عربی تانیث -ة)، و اسم دامادش تیمور، و عناوین خان و خانوم در اسامی ایشان. (این نام‌گذاری و معانی اسامی موغولی - تورکی مذکور، موضوع یک مقاله‌ی جداگانه‌ی این‌جانب است[2]). به این‌ها می‌باید تخلّص «قاآنی» شاعر معروف عصر قاجار را هم اضافه کرد. او که در آغاز متخلّص به حبیب بود، تخلّص قاآنی را از انتساب به شاه‌زاده‌ حسن‌علی قاآن میرزای شجاع‌السلطنه‌ اخذ کرده است.

٢- محمّد شاه‌ غازى قاجار پسر عبّاس میرزا پس از نشستن بر تخت سلطنت، اقدام به مجازات شاه‌زاده‌ حسن‌علی قاآن میرزا شجاع‌السلطنه‌ قاجار که بر علیه او طغیان کرده بود و سودای سلطنت داشت نمود. متعاقب آن، شاه‌زاده‌ هولاگو ميرزا پسر حسن‌علی قاآن میرزا شجاع‌السلطنه‌ قاجار که پس از مرگ فتح‌علی شاه یزد را تصرف کرده، خودسرانه به اخذ مالیات از مردم پرداخته، پس از بر تخت نشستن محمّد شاه غازی به کومک افغان‌ها به سیستان حمله کرده و موجب بی ثباتی در منطقه شده بود، احساس خطر نموده ‌و به هرات متواری گشت. هفت سال بعد به دنبال تثبیت حاکمیت محمّد شاه غازی، شاه‌زاده‌ هولاگو ميرزا باز از ترس دست‌گیر و زندانی شدن از طریق کرمان و اصفهان به‌ عربستان عوثمان‌لی فرار و  بعد از زيارت حجّ به استانبول پایتخت امپراتوری عوثمان‌لی رفت. در آن جا سلطان عبدالمجید عوثمان‌لی شاه‌زاده‌‌ی تبعیدی را به عنوان مهمان پذیرفت و مورد حمایت و التفات قرار داد. پس از یک سال اقامت در استانبول، شاه‌زاده‌ هولاگو ميرزا راهی عتبات عاليات در عراق شد و تا پایان عمر خود در آن‌جا اسکان گزید. او در سال ١٨٥٥ فوت کرد و ‌در حرم امام حسین در شهر کربلا در کنار پدرش شاه‌زاده ‌حسن‌علی قاآن میرزا شجاع‌السلطنه به ‌خاک سپرده ‌شد.

٣-احمد هولاگو میرزا باهادیر خان در مقدّمه‌ی تذکره‌ی خرابات، انگیزه‌ی خود را از تالیف کتاب بیان و در این میان مساعدت و امر سلطان عبدالمجید عوثمان‌لی به مرور دوباره‌ و اتمام کتاب و فراهم شدن امکانات و آسوده‌گی‌ لازم برای انجام این مهم به مدت یک سال توسّط سلطان عوثمان‌لی را ذکر کرده است: «.... چون به عزم شرف‌یابی بیت‌الله از دارالسلام بغداد حرکت شد، و به هیچ وجه از آشنایان و دوستان هم‌زبان کسی هم‌راه‌ نه‌بود، به جهت رفع دل‌تنگی به این خیال افتادم که آن‌چه از اشعار [فارسی] متقدّمین و معاصرین که در خاطر ضبط دارم در دفتری ثبت آرم. که هم مشغولیاتی شده و هم تجربه‌ی سلیقه‌ی خود را نموده که به چه سنخ اشعار طبع را میل بوده است. به تدریج از نظم و نثر دفتری مرتب شد. تا این که بعد از تشریف به حجّ بیت‌الله و زیارت رسول‌الله به جهت مهم امورات ظاهری خود وارد مرز قسطنطین [ایستانبول]، و ادراک شرف‌یابی آستان اعلی‌حضرت قیصری [سلطان عبدالمجید عوثمان‌لی] خلدالله ملکه میسّر شد. و بعد از فضل خدا و ائمه‌ی هدی صلّ علی آله مورد نوازشات آن خسروی کیوان‌جاه آمده، بر حسب‌الامر قریب سالی را در نهایت فراغت در آن مرز منزّه آسوده، مرور ثانویه در دفتر مرتّبه شد. .... و مراد از معاصرین، معاصرین وقت حضرت صاحب‌قران فتح‌علی شاه قاجار است و هر جا نیز لفظ صاحب‌قرانی است مراد از آن، پادشاه جم‌جاه است ..... بعد از اتمام اشعار فارسی، چند نفری از ادبای معاصرین عراق عرب و غیره به لسان عربی اشعار خوب داشته و بعد از او نیز چند برگی از اشعار معاصرین تورکی لسان را نیز اشعاری کرده‌ام .... ».

٤-بسیاری از شعرایی که‌ هولاگو میرزا باهادیر خان در تذکره‌ی خرابات به ‌ذکر حالشان پرداخته و اشخاصی که ذکری از آن‌ها کرده، ‌شامل خود مولف، اصلاً تورک هستند: میرزه اولوغ بیگ، عبدالرحیم خان خانان بهارلو، حسن‌اوغلو (پور حسن) اسفراینی، سلطان بابر، سلطان سلیم خان خوانده‌گار روم، فضولی، نوائی امیر علیشیر، .... اما به‌ سبب آن که تذکره‌ی خرابات کتابی در شعر فارسی است، وی نمونه‌ای از اشعار تورکی شعرای مذکور را نه‌داده ‌است. با این‌همه‌ او در پایان کتاب چهار صفحه ‌را تحت عنوان «باب التورکی» به ‌ده ‌شاعر عوثمان‌لی (پرتو پاشا، عاکف پاشا، فهیما، راشد افندی، عارف حکمت بیگ، کمال افندی، علی پاشا، ابراهیم حلمی افندی، کاشف خجندی افندی، محمود بیگ)، به‌ علاوه‌ی یک شاعر از تورک‌ایلی (خلیفه ‌محمّد تبریزی)، و نمونه‌ی اشعار تورکی ایشان اختصاص داده ‌است.

٥-شاه‌زاده ‌هولاگو میرزا باهادیر خان اهل قلم، شاعر و ادیبی مسلّط بر زبان و ادبیات تورک و هم‌چنین آشنا با زبان عربی بود. او در حیات تبعید خود در استانبول که وی آن را با اوصافی چون «مرزِ منزّه»، «مرزِ بهشت آیین» می‌ستاید و در عربستان عوثمان‌لی (عتبات عالیات)، به‌ مجالست با ادبا و شعرا و دولت‌مردان عوثمان‌لی می‌پرداخت و با بعضی از آن‌ها مخالصت داشت. به‌ عنوان نمونه‌ در ذکر حال «راشد افندی» می‌گوید وی در استانبول «با مَنَش نیز رایگانی هست»، یعنی «راشد افندی» با من صمیمی و خودمانی و بی تعارف است.

٦-بعضی از ادبای تورک عوثمان‌لی اشعاری برای شاه‌زاده هولاگو میرزا بهادیر خان سروده و اتحاف کرده‌اند. او دو نمونه‌ از این گونه اشعار تورکی را در «باب تورکی» نقل کرده ‌است: یک غزل تورکی از «کمال افندی، یکی از نجبایِ طائفه‌یِ عوثمان‌لی و از اهالی خواجه‌گان دیوانِ همایون قیصری که دو بار سفیر عوثمان‌لی در قاجار بود و این غزل را به ‌جهت حقیر (احمد هولاگو میرزا باهادیر خان) گفته‌ بود». دیگری «سلیمان افندی – فهیما، از خواجه‌گان و از اربابِ فهم دارالخلافه‌یِ قسطنطنیه ‌... که‌ در هنگامِ توقّف در آن مرزِ بهشت آیین، این غزل را به‌ جهت ما گفته».

در زیر قسمت باب التورکی از تذکره‌ی خرابات تالیف هولاگو میرزا باهادیر خان قاجار را به ‌تصحیح خودم آورده‌ام.

ابیاتی که با فونت‌های بولد (ضخیم) نوشته‌ام ابیات موجود در باب التورکی هستند. ابیاتی که با فونت‌های معمولی نوشته‌ام، ابیات دیگر همان شعر هستند که از منابع دیگر به دست آورده و برای تکمیل شعر مذکور به آن اضافه کردم.

-حروف و کلمات داخل در [ ] از طرف من اضافه شده‌اند.

-کلمات و عبارات داخل در () کلمات و عباراتی هستند که هولاگو میرزا باهادیر خان قاجار در نسخه‌ی خطی بر روی آن‌ها خط کشیده است.

-تمام زیرنویس‌ها از طرف من نوشته شده‌اند.

المعاصر - باب التورکی از تذکره‌ی خرابات[3]

تالیف هولاکو میرزا باهادیر خان قاجار

تصحیح:  مئهران باهارلی

در ذکرِ برخی از شعرایِ عوثمان‌لی و غیره‌ که ‌‌تورکی را فصیح مو زنی کرده‌اند.

۱- پرتو پاشا[4]

یکی از کبرایِ وزرای دولتِ علّیه‌یِ ‌عثمانی و به ‌‌لطافتِ کلام در دارالخلافه‌یِ اسلامبول مقبولِ خاص و عام. ایشان راست:  

وله

نهالِ گُل‌بُنِ[5] حُسنِ ازل‌سین

آچێلمێش غنچه‌یِ باغِ اَمل‌سین

گُلِ نازکْ‌بدن‌سین، بی‌بدل‌سین

گۆزه‌ل‌سین گُل‌عذارێم، په‌ک گۆزه‌ل‌سین!

گؤنۆل مُلکۆنده سه‌ن‌سین پادشاهێم

اۆمیدِ رحم و لطفۆن‌دۆر پناهێم

سه‌نی اینجیتمه‌سین خارِ نگاهێم

گۆزه‌ل‌سین گُل‌عذارێم، په‌ک گۆزه‌ل‌سین!

جگردیر لاله‌زارِ داغِ عشقین

بهارِ شوقِ دِل‌دیر چاغِ عشقین

گؤنۆل‌دۆر عندلیبِ باغِ عشقین

گۆزه‌ل‌سین گُل‌عذارێم، په‌ک گۆزه‌ل‌سین!

فلکْ آشفته‌یِ [6]مِهرِ جمالێن

شفقْ شرمنده‌یِ رُخسارِ آلێن

دلِ[7] «پرتو»دادێر دایم خیالێن

گۆزه‌ل‌سین گُل‌عذارێم، په‌ک گۆزه‌ل‌سین!

PERTEV PAŞA

Nihâl-i gülbün-i hüsn-i ezelsin

Açılmış gonça-y-ı bâğ-ı emelsin

Gül-i nâzik bedensin, bî-bedelsin

Güzelsin gülizârım, pek güzelsin!

Gönül mülkünde sensin pâdişâhım

Ümîd-i rahm ü lütfündür penâhım

Seni incitmesin hâr-ı nigâhım

Güzelsin gülizârım, pek güzelsin!

Cigerdir lâlezâr-ı dâğ-ı aşkın

Bahâr-ı şevk-ı dildir çâğ-ı aşkın

Gönüldür andelîb-ı bâğ-ı aşkın

Güzelsin gülizârım, pek güzelsin!

Felek âşüfte-y-i mihr-i cemâlın

Şafak şermende-y-i ruhsâr-ı âlın

Dil-i Pertev’dedir dâim hayâlin

Güzelsin gülizârım, pek güzelsin!

۲ -  عاکف پاشا[8]

در دولتِ علّیه‌یِ ‌عثمانی مشیر و مشارِ اموراتِ خارجه‌ و بسیار صاحبِ طبعِ متین. و این شعر ایشان راست:  

و له

مومکون ایسه ‌جهان، نه ‌بو مطلب‌ده‌کی محال؟

بو مبحثِ غریب‌ده ‌اولدو زبان لال

دل‌خواهیم اوزره‌ آها داخی قالمادی مجال

عاکف! اوزاتما قصّه‌یِ غیری، بو سؤزده‌ قال!

عالَم‌ده ‌‌آدم اوْلمادێغێن شیندی[9] آنلادێم

عالَم اوْ عالَم اوْلمادێغێن شیندی آنلادێم

ÂKIF PAŞA

Mümkün ise cihan, ne bu matlabdaki mahâl?

Bu mebhas-i garîbde oldu zebân lâl

Dilhâhım üzre âhâ dahi kalmadı mecâl

Âkif, uzatma kıssa-y-ı gayri, bu sözde kal!

Âlemde âdem olmadığın şindi anladım

Âlem o âlem olmadığın şindi anladım

۳ - فهیما[10]

اسمش سلیمان افندی و از خواجه‌گانِ (از اربابِ فهم) دارالخلافه‌یِ قسطنطنیه ‌‌است و به ‌‌مقتضایِ علوِّ طبع از اموراتِ دولتی دست کشید و به ‌‌درس دادن اربابِ فهم مشغول (اطفال اوقات را گذراند). در هنگامِ توقّف [در] آن مرزِ بهشت آیین، این غزل را به‌‌ جهت ما گفته. اوراست:  

و له

فروغِ حُسنِ جانان ائیله‌دی شمعِ دِلی اِشعال

چراغ ائیله‌ر اه‌مه‌ک‌دارێن جهان‌دا صاحبِ اقبال

زوالێن ایسته‌مه‌ز می بی هنرْ اهلِ کمالاتێن؟

وفاتِ خواجه‌یه ‌ائیله‌ر تمنّا دائما اطفال

هیولایِ خیالێم‌دا[ن] گیده‌ر می صورتِ جانان؟

نیجه ‌‌منفکّ اولوُر آیینه‌یِ رخشان‌دا[ن] تمثال؟

وجودِ جوهرِ فرده ‌دهانِ یار برهان‌دێر

ناسێل تسلیم ائتمه‌ز بوُ دلیلی اهلِ استدلال؟

«فهیما» حالِ عالَم استحاله ‌اۆزره ‌‌اوْلماز مێ؟

قبول ائتمه‌ک‌ده‌دیر کون و فسادا عنصرِ اَشکال

مبانیّ‌یِ هنر معمور اوْلوُر، اوْلماز خراب، امّا

اگر شه‌زاده‌یِ ‌کانِ کمالا ائیله‌سه‌‌ استکمال

 

FEHÎMÂ

Furuğ-i hüsn-i cânan eyledi şem’-i dili iş’âl

Çırağ eyler emekdârın cihanda sâhib-i ikbâl

Zavâlın istemez mi bî-hüner ehl-i kemâlâtın?

Vefât-i hâceye eyler temennâ dâima etfâl

Heyülâ-yı hayâlımda[n] gider mi sûret-i cânân?

Nice münfekk olur âyîne-y-i rahşânda[n] timsâl?

Vucûd-i cevher-i ferde dehân-ı yâr burhandır

Nasıl teslîm etmez bu delîli ehl-i istidlâl?

Fehîmâ hâl-i âlem istihâle üzre olmaz mı?

Kabûl etmektedir kûn u fesâda unsur-i eşkâl

Mebânî-y-i hüner ma’mûr olur, olmaz harap amma

Eger şehzâde-y-i kân-ı kemâla eylese istikmâl

٤ - راشد افندی[11]

اصلش عنطابی[12]، لیکن متوقّفِ دارالخلافه‌یِ قسطنطنیه‌. طبعِ شَلایینی دارد. در فارسی نیز بی ربط نیست. با مَنَش نیز رایگانی هست. غزلی گفته ‌بود، این شعر از او مرا بسیار خوش آمد. این است:

وله‌

گرچه ‌گه‌لدیک‌ده ‌نهاری بیزه‌ شام ائیله‌دی خطّ

لیک اوْل سرکشی عشّاقی‌نا رام ائیله‌دی خطّ

مرغِ وحشی ایسه‌ ده، صید ائده‌ریز اوْل شوخو

دانه‌یِ خالی‌نا که‌ندی‌سی‌نی دام ائیله‌دی خطّ

باغِ حُسنۆن گۆلۆ وار، بۆلبۆلۆ وار، سۆنبۆلۆ وار

چه‌مه‌نی یوْخ‌دوُ، فقط گه‌لدی تمام ائیله‌دی خطّ

چارابرولار ایله‌ الفتی تحصیل ائده‌ره‌ک

نیچه‌ بیچاره‌یی دل‌شاد و به ‌کام ائیله‌دی خطّ

راشد! ارزانی‌یِ کالایِ وصالا دائر

مژده ‌اوْلسون! بیزه ارسالِ پیام ائیله‌دی خطّ [13]

RÂŞİD EFENDİ

Gerçi geldikte nehârı bize şâm eyledi hatt

Lîk ol serkeşi uşşâkına râm eyledi hatt

Mürğ-i vahşî ise de, sayd ederiz ol şûhu

Dâne-y-i hâlına kendîsini dâm eyledi hatt

Bâğ-ı hüsnün gülü var, bülbülü var, sünbülü var

Çemeni yoktu, fakat geldi tamâm eyledi hatt

Çârebrûlar ile ülfeti tahsîl ederek

Nice bîçâre-y-i dilşâd u be kâm eyledi hatt

Râşid, erzâni-y-i kâlâ-y-i visâlâ dâir

Müjde olsun, bize irsâl-i peyâm eyledi hatt

٥ -  عارف حکمت بیگ[14]

عوثمان‌لی‌ست و از جمله‌یِ ‌اصحابِ علمِ اسلام‌بوْل‌ست. در دولت علّیه‌یِ عثمانی به ‌‌منصبِ قاضی عسکری سربلند است، و طبعش نیز بلند، و در فارسی و عربی اشعارش دل‌پسند. ایشان راست:

وله[15]

بوس ائدیپ دِل دهنین جامِ صفا نیّتی‌نه

لعلی‌نی اه‌مدی مِیِ‌ نشئه‌فزا نیّتی‌نه

صد ندامت‌له تاسّف ائده‌ره‌ک آه ائده‌ریم

 گئچه‌ن اوقاتِ مسرّاتی قضا نیّتی‌نه

خالْق[ێ] دیوانه‌‌گؤرۆپ، قیدِ علایق‌له ‌‌گؤزۆم

سیر ائدیر خانه‌له‌ری دارِ شفا نیّتی‌نه

اکتحال ائیله‌مه‌یه خاکِ رهین قصد ائده‌ریم

چشمِ حسرت‌کِشه تحصیلِ جلا نیّتی‌نه

قیلمامیش موی قه‌ده‌ر رأیِ دقیقی‌نده خطا

شمّ ائده‌ن کاکولونو مشکِ خاتا نیّتی‌نه

گوش ائدیپ آهِ هَزاری سَحَر[ی] اهلِ درون

گشتِ گلشن ائده می کسبِ صفا نیّتی‌نه؟

چون «سلام» ائیله‌دی «حکمت» بو مقالی اهداء

بیر معالی شیمه‌ [سوُن][16] عرضِ دعا نیّتی‌نه [17]

ÂRİF HİKMET BEY

Bûs edip dil dehenin câm-ı safâ niyyetine

Lâ'lını emdi mey-i neş'e-fezâ niyyetine

Sed nedâmetle teessüf ederek âh ederim

Geçen evkât-ı meserrâtı kazâ niyyetine

Halk[ı] dîvâne görüp, kayd-ı alâyıkla gözüm

Seyr eder hâneleri dâr-ı şefâ niyyetine

İktihâl eylemeye hâk-ı rehin kasd ederim

Çeşm-i hasretkeşe tahsîl-i celâ niyyetine

Kılmamış mûy kadar re'y-i dakîkinde hata

Şemm eden kâkülünü müşk-i Hata niyyetine

Gûş edip âh-ı hezârı seher[i] ehl-i derûn

Geşt-i gülşen ede mi kesb-i sefâ niyyetine?

Çün “Selâm” eyledi “Hikmet” bu makâlı ihdâ

Bir maâli şime [sun] arz-i dua niyyetine

٦- خلیفه ‌‌محمد[18]

مفتی‌یِ تبریز است. روزی والی‌یِ تبریز به ‌‌جهتِ اختلافِ روزِ اوّلِ ماه ‌‌صیام که ‌‌در بینِ علماء مشکوک فیه ‌بود که ‌‌آیا امروز اوّلِ ماه ‌است یا خیر، طفلکِ صاحب ملاحتی [را]  که ‌‌مسمّی بر «رمضان» نام بود به ‌‌جهتِ استفسارِ این مطلب نزدِ خلیفه ‌محمّد می‌فرستد. او در جواب این شعر را گفته‌، می‌نویسد:

وله

والی‌یِ[19] شهره‌‌ گیده‌سین، دییه‌سین:  

بوُ رمضان‌ێ توُتاسێن، یییه‌سین!

HALÎFE MEHMED

Vâli-yi şehre gidesin, diyesin:

Bu Ramazan’ı tutasın, yiyesin!

٧- کمال افندی[20]

از نجبایِ طائفه‌یِ عثمان‌لی‌ست که‌ در ردیفِ کاف شرحِ حالش را مفصّل ذکر کرده ‌‌شد[21]. از خواجه‌گانِ دیوانِ همیونِ قیصری‌ست. این غزل را [که]  به ‌جهتِ ما گفته،‌ نوشته‌‌ می‌شود:

و له

آلدێم دهانێما لبِ دِل‌دارێ خواب‌دا

سیرابْ ائیله‌دیم دلِ تشنه‌م[ی] سرآب‌دا

بیر لعلِ شیشه‌ده‌‌ گُلِ رعنایا به‌نزه‌یۆر

عکسِ رُخوُن سَجَنجَلِ جامِ شراب‌دا

درسِ وقایه[22] ‌آرتێق اوُنوُتدوُن بۆتۆن بۆتۆن

ائی نامه‌خوانِ عشق، بوُ یوْخ‌دوُر کتاب‌دا

به‌ن‌ده[ن] تبرّکاً بوُ غزل یادگار اوْلا

درگاهِ‌ شاه‌زاده‌یِ عالی‌جناب‌دا

شه‌زاده‌یِ معظّمِ معمورْطبع کیم

یوْخ‌دوُر اوْنوُن نظیر[ی][23] جهانِ خراب‌دا

KEMÂL EFENDİ

Aldım dehânıma leb-i dildârı hâbda

Sîrâb eyledim dil-i teşnem[i] serâbda

Bir la’l-i şîşede gül-i ra’nâya benzeyor

Aks-i ruhun secencel-i câm-ı şarâbda

Ders-i vekâye artık unuttun bütün bütün

Ey nâmehân-ı aşk, bu yoktur kitâbda

Bende[n] teberrüken bu gazel yâdigâr ola

Dergâh-ı şâhzâde-y-i âlicenâbda

Şehzâde-y-i muazzam-ı ma’mûr tab’ kim

Yoktur onun nazîr[i] cihân-ı harâbda

٨ - علی پاشا[24]

از جانبِ دولتِ علّیه‌یِ ‌عثمانی والی‌یِ بغداد و عراقِ عرب است. و امیری با عدل و داد، امیری درویش‌منش و وزیری با داد و دهش است. در معماء استاد است. ایشان راست:

وله

فکرِ تارِ زُلف‌له ‌‌دِلْ پیچ و تاب ائتمه‌ک عبث

لیلِ مُضلِم‌ده ‌اۆمیدِ آفتاب ائتمه‌ک عبث

ALİ PAŞA

Fikr-i târ-i zǖlfle dil pîç u tâb etmek abes

Leyl-i müzlemde ümîd-i âftâb etmek abes

وله

اوْلوُنجا برقِ حُسنِ یاردان شعله‌فشان، آتش

خجالت‌ده‌ن درونِ سینه‌‌ده[25]‌ اوْلدوُ نهان، آتش

Olunca bark-ı hüsn-i yârdan şǖle fişân, âteş

Hacâletten derûn-i sînede oldu nihan, âteş

وله

ملاحت اۆزره‌ گؤردۆ سؤیله‌دی خالێن زَنَخْدانا

نمک‌دانِ سِماطِ حُسنْ سه‌ن‌سین، فلفل‌یم به‌ن ده

Melâhet üzre gördü, söyledi hâlın zenehdâna

Nemekdân-ı semât-ı hüsn sensin, filfilim ben de

وله‌

پریشان ائیله‌دی اسلام ائلی‌نی کافرِ زلفۆن

داغێتدێ فتنه‌له‌ر اطرافا دجّال اوْلدوُ، خالّ اوْلدوُ

 

Perîşân eyledi İslâmelîni kâfir-i zülfün

Dağıttı fitneler etrâfa deccâl oldu, hâll oldu

٩ - ابراهیم افندی

از جانب دولتِ علّیه‌یِ عثمانی دفترداری‌یِ بغداد موروثاً با اوست. تخلّصِ خود را «حلمی» می‌گذارد [26]و این چند شعر اوراست:

وله

زیورِ دستارِ یار اوْلماق‌لیغا‌ شایسته‌ گۆل

دستِ رغبت‌له ‌‌اه‌فه‌ندیم چیده‌له‌نمیش دسته‌ گۆل

İBRÂHİM EFENDİ

Zîver-i destâr-ı yâr olmaklığa şâyeste gül

Dest-i rağbetle efendim çîdelenmiş deste gül

و له

سجده ‌ائیله‌ر خَمِ ابروسوُنوُ گؤرسه‌‌ آدم

حَرَمِ کعبه‌یِ عشقی‌نده‌‌ ائده‌ر قدّی‌نی خَم

ذوقِ وصلین نوْلا گر محو ائده‌ عشّاق‌لارێن

آفتابێ نیجه‌‌ کیم گؤرسه ‌‌قوُروُر مِه[27]، شبنم

خامه‌یِ کاتبِ تقدیرْ ازل‌ده‌ن چه‌کمیش

لوحِ عالم‌ده‌‌ سه‌نی عشق ایله‌ «حلمی» اقدم

Secde eyler ham-i ebrûsunu görse âdem

Harem-i ka’be-y-i aşkında eder kaddini ham

Zevk-i vaslın nola ger mahv ede uşşâkların

Âftâbı nice kim görse kurur meh, şebnem

Hâme-y-i kâtib-i takdîr ezelden çekmiş

Levh-i âlemde seni aşk ile “Hilmi” akdem

وله

ده‌یه‌ر پیکانِ غمزه‌ن سینه‌‌یِ صد پارا یۆز یئرده‌ن

طبیبِ باهنر یئتسین گر اوْلسا ‌یارا ‌یۆز یئرده‌ن

شبستانِ حَریمِ وصله ‌‌مَحْرَم قێلدێن اغیارێ[28]

بوُ عادت‌دیر اه‌فه‌ندیم، گۆل سارێلێر خارا یۆز یئرده‌ن

Deyer peykân-ı gamzen sine-y-i sed pâra yüz yerden

Tabîb-i bâhüner yetsin ger olsa yara yüz yerden

Şebistân-ı herîm-i vasla mahram kıldın ağyârı

Bu âdettir efendim, gül sârılır hâra yüz yerden 

۱٠ - کاشف افندی

اصلش از خجند است. لیکن سی سال متجاوز است که ‌‌در مصر در پیشِ والی‌یِ مصر به ‌منصبِ مکتب‌داری اطفالِ او مشغول است[29]. والی‌یِ مصر در سنه‌یِ هزار و دویست و سی و نه ‌دفترخانه ‌‌بنا کرده‌ بود. کاشف افندی تاریخی گفته ‌‌است و لفظِ دفترخانه ‌‌هزار و سیصد و سی و نه ‌‌است. صد را به‌ این عذر کم کرده ‌‌است:

یۆز سوُیوُ[ن] تؤکدۆ، قلم یازدێ که ‌«دفترخانه»[30]

KÂŞİF EFENDİ

Yüz suyu[n] döktü, kalem yazdı ki:  defterhâne

۱۱ - محمود بیگ[31]

پسرِ اکبرِ نجیب پاشا والی‌یِ بغداد[32]، الحق جوانی خوش سیَرِ نیکو نهاد است. طبعِ خوش دارد. وی‌راست:

سرده‌‌ سودایِ هوا، سینه‌م‌ده ‌‌داغِ هجرِ یار

نئیله‌ییم، بیلمه‌م بوُ حالت‌ده ‌‌دلِ ناکام[ا] به‌ن

MAHMUD BEY

Serde sevdâ-y-ı hava, sînemde dâğ-ı hicr-i yâr

Neyleyim bilmem bu hâletde dil-i nâkâm[a] ben

[سوْن]

تورک‌جه‌ سؤزله‌ر

هولاگو-Hulagu: نام «هۇلاگۇ» به تورکی و «خۆله‌گۆ» به موغولی (Hulagu, Hülegü Hulegu Qülegü ‎, Hulâgu; Mongolian:  Хүлэгү/ᠬᠦᠯᠡᠭᠦ, Chinese:  旭烈兀). این نام معادل اسم «آرتوق» (آرتیقArtıq ) تورکی به معنی مازاد، زیادتی، بیش از حد نصاب، ... ؛ و هم‌ریشه با مصدر تورکی «اۇلاماقUlamaq » به معنی بستن، بند کردن، اضافه کردن، افزودن و تعبیه کردن چیزی است. از همین ریشه است کلمات تورکی اۇلاشماقUlaşmaq ، اۇلامUlam  (مقوله)، اوُلام اوُلامUlam ulam  (دسته دسته، گروه گروه)، اۇلاچUlaç  (ادات)، اۇلاقUlaq  (پیک)، اۇلاتێUlatı  (در تورکی مودرن به معنی ای‌مئیل)، اۇلایێUlayı  (و، هم‌چنین، نیز)، وس[33].

خرابات – خارابات - قاراوات:  عشرت‌کده، محل فُسّاق اعم از قحبه‌خانه و قمارخانه و می‌خانه، جائی که خوش‌باش‌ها و اراذل و اوباش برای خوش‌گذرانی و خوش‌باشی و طرب در آن وقت می‌گذرانند. خرابات تلفظ عربی کلمه‌ی تورکی قاراواتQaravat  است که خود کلمه‌ای با منشاء اسلاوی قاروات - قوروات به معنی فاحشه‌خانه، احتمالاً از ریشه‌ی «قوروا» به معنی زن فاحشه و خودفروش است. بن قوروا - قوربا به معنی فاحشه در بسیاری از زبان‌های اسلاوی و بالکانی معاصر (سربی، کوروواتی، بولغاری، لهستانی، روسی، رومانی، چکی، آلبانیایی، ...) موجود است. کلمه‌ی تورکی قاراواشQaravaş  - قره‌باش به معنی جاریه، خدمت‌کار زن، زنی که در جنگ به اسارت در آید نیز شاید ریشه در همین کلمه‌ی قاروا - قوروا داشته باشد. ریشه‌شناسی کلمه‌ی خرابات بر اساس خراب عربی و ... نادرست است.

جام:  پیاله‌ی شراب، پیاله‌ی شراب‌خوری، ساغر، گیلاس، کاسه، قدح، ساتگین، ساتگن، ساتگی، سایگی، ایاغ، کأس، پیمانه، طاس، صراحی، ظرف، کوزه‌ و کدوی شراب، آوندی مانند کوزه ‌که ‌در آن شراب کنند. جام و گونه‌های دیگر آن جامه، چمان، چمانه در زبان فارسی، محرف کلمه‌ی چینی «چان» (Zhân, Chán) به معنی پیاله‌ی کوچک شراب هستند که از طریق زبان تورکی یا مستقیما به زبان‌های تاجیکی – دری - فارسی و یا نخست به زبان سوغدی و سپس از آن طریق به زبان‌های تاجیکی – دری - فارسی وارد شده‌، و بنابراین تورکیسم هستند. (جامه:  صراحی، جام، پیاله، ظرف، کوزه‌ و کدوی شراب، آوندی مانند کوزه ‌که ‌در وی شراب کنند، آب‌جامه:  جام آب‌خوری، شیرجامه:  پستان زنان. بدین معنی جامه‌ مرکب از جام و های نسبت، و مزید علیه ‌جام است). هم‌ریشه ‌با چاناغ – چاناقÇanaq  تورکی (چان + اق پسوند تورکی تضغیر) به‌ معنی کاسه، ظرف کوچک، طبق، ظرف گلی، کاسه‌ی چوبین ته ‌گود و مقعر، قابلمه که به صورت چناق به زبان فارسی وارد شده است.

شالایێنŞalayın  (شلائین، شلایین، شلاین):  کلمه‌ای تورکی به‌ معنی ١-مسخره، شوخ، هرزه‌گو؛ ٢- گؤزه‌ل، باخیم‌لی، ٣-شخصی که ‌در تقاضا و اصرار و پافشاری در حد به ‌ستوه‌ در آوردن افراط کند، مبرم و سخت درگیرنده، بسیار گرفتار کننده، ابرام به طور افراط؛ ٣-مجازاً عاشق؛ معشوق شوخ و شنگ و بی تکلّف و بی آرایش؛ ٤-لایق، سزاوار، ... در اصطلاح «شاد -شالایین» هم دیده ‌می‌شود. شاید محرف کلمه‌ی شالاقین (غدار، دشمن، ستیزنده، خودسر، حیله‌گر، فریب‌کار، اصرار کننده، ابرام کننده ‌در کاری)، و هم‌ریشه با شالاتماق (تزیین، تجمیل، زینت، آرایش)، شالاقین خاتون (زن بی حیا، زن هرزه)، شاللاقی (بی حیا، لاف‌زن، زن هرزه، اهل هیاهو)، شیلقین (بی ناموس، آدم بی عار، مزاحم، فرد کم‌عقل، شخص تنفرانگیز) در تورکی جغتایی؛ شالاق (احمق، جار و جنجال کننده، بی عار، حرّاف، بی ارزش، شخص نابالغ، پسر بچه، شکمو، پرخور)، شالاق (وارفته)، شالاققا (شیطنت کننده)، شالاق‌قوز (چاخان، کسی که‌ کارها را بدون جدیت و به ‌صورت فورمالیته‌ انجام می‌دهد)، شالان‌قوز (گنده، ناشی)، شالقا (مجنون، بی شعور، ابله)، شالتاق (بی حیا، داد و فریاد کننده)، شالاقتا – شلخته (وار رفته، بی انضباط)، .... 

آرتیقArtıq : بعد از این

آلAl :  سرخ

آنلادیمAnladım : درک کردم

اسلام ائلیİslam éli : مسلمانان، اهل اسلام

اسلام‌ایلی : سرزمین‌های مسلمان

اه‌فه‌ندیEfendi : حضرت، سرکار، جناب

اه‌مه‌ک‌دارEmekdar : شخصی که در جایی و مقامی صادقانه و سال‌های طولانی خدمت کرده است، خانه‌زاد

‌اؤته‌کی: آن یکی، دیگری

اولونجاOlunca : با شدن، به ‌هنگام وقوع

اومیدÜmid : امید

اونوتدونUnutdun : فراموش کردی

ایل: سرزمین، کشور، قلمروی حاکمیت یک خاقان تورک

ائلÉl : مردم، اهالی

ایلهİle : با

اینجیتمه‌کİncitmek : آزردن

ائیله‌دیÉyledi : کرد

ائی‌هاتÉyhat : هئیهات

به‌نBen : من

به‌نزه‌یورBenzeyor : شبیه ‌است

بوتون بوتونBütün bütün : بوسبوتون، تماًماً، کاملاً

بیرده‌نBirden : ناگهان

بیلمه‌مBilmem : بیلمه‌ره‌م، بیلمه‌زه‌م، نه‌می‌دانم

په‌کPek :  به‌ک،  به‌رکBerk ، خیلی

چاغÇağ : وقت، زمان، هنگام

چه‌کمیشÇekmiş : کشیده

چه‌مه‌نÇemen : چیمه‌ن، چیمگه‌ن، چمن

خاتا: خطا، چین، شمال چین، تورکستان چین

درگاه: تیرگه - ده‌رگهDerge ، کلمه‌ای تورکی به ‌معنی محل تجمع و حضور در کاخ سلاطین، از مصدر تیرمه‌ک – ده‌رمه‌کDermek

ده‌یه‌رDeyer  : می‌خورد

ساریلیرSarılır : می‌پیچد

سه‌نSen : تو

سه‌نیSeni : تو را

سینSin : تو

شیندیŞindi : شیمدی، ایندی، ایمدی، اکنون

قورورKurumuş : خشک می‌شود

قیلدیغیQıldığı : آن چه‌ انجام داده

گوزه‌لGüzel : زیبا

گؤنولGönül : کونول، گؤیول، دل، قلب

گیده‌رGider : می‌رود

می؟Mi : آیا

ناسیلNasıl : چگونه، چه‌گونه، چه‌طور

نولاNola : نه اولا؟ چه ‌می‌شود

نیجهNice : نئجه، چطور، چه‌طور

نیجه‌کیمNice kim : نیته‌کیم، همان‌گونه‌ که، چنان‌چه

نئیله‌ییمNéyleyim : چه‌ کنم

یاراYara : زخم

یوز سویوYüzsuyu : آبرو

یوزYüz : صورت، عدد صد

یئتسینYétsin : به‌رسد

یابانجی سؤزجوک‌له‌ر

اسلامبول، اسلامبل، اسلام‌بول:  ایستانبول، استانبول

اکتحال: سورمه به چشم کشیدن.

پار: پاره، تكه، قطعه، دریده. پار ویا بر به معنی پارچه‌ی روپوش، روانداز، پیراهن، پارچه‌ی کتان و از این ریشه پارچا - پارچه کلمه‌ای تورکی و هم‌ریشه با بئز است (پدیده‌ی تبدیل حرف « ر» به حرف « ز » در زبان‌های متاخر و از جمله تورکی عمومی، قدیم و میانه، روتاسیسم Rhotacism)

تار: در «تار زلف» به دو معنی به کار رفته است: ۱- سیاه، مشکی. در این معنی ممکن است مربوط به قارا در تورکی باشد (پدیده‌ی تبدیل حروف ت و ق به یک‌دیگر در زبان‌های آلتاییک) ۲- رشته‌ی مو

چارابرو: نوخط که پشت لب او به حد موی ابرو برآمده است، آن که خط پشت لب او دمیده است، شاهدی که خط بر پشت لب دارد، کنایه از معشوق نوخط، امردی که تازه بروت وی سبز شده باشد.

خالّ: پریشان، متفرق

خواجه‌گان: یک رتبه که در بوروکراسی امپراتوری عوثمان‌لی به مدیران مجرب داده می‌شد[34]

دفترخانه (Defterhâne): نام اداره‌ای در بروکراسی امپراتوری عوثمان‌لی که وظیفه‌ی آن نگه‌داری دفترهای ثبت اراضی و تیمار بود[35]

رایگانی: یگانه‌ و صمیمی و گستاخ و بودن افراد با یک‌دیگر، چیزی دریغ نه‌داشتن، فرقی میان خواسته ‌و مال و منال خود و دیگری نه‌نهادن

زنخدان: چانه، ریشه‌ی کلمه‌ی چانه در فارسی و چه‌نه در تورکی هم زَنَخ است: زَنَخ ← چَنَخ ← چَنَه ← چانه

سحری: اندکی پیش از صبح، ُبَیل الصبح

سِماط: رسته، صف، دسته، قطار

سیَر: جمع سیرت، عادت‌ها، خصلت‌ها.

شیمه: شیمة، شئمة، عادت و طبیعت و خوی، دأب، خصلت، خوی نیک

عنطاب: آنتپ، شهر غازی آنتئپ در آناتولی – تورکیه

قاضی عسکر: مفتی نظامی، فقیهی با مقامی معادل صدر در تشکیلات نظامی عوثمان‌لی که در میان اوردو قضاوت می‌کند.

قسطنطین، قسطنطنیه: ایستانبول، استانبول

کون و فساد: نابود شدن جزئی از موجود جوهری و پدید آمدن جزء دیگری برای آن، تعاقب اضداد

گلبن: گل سرخ، درخت گل سرخ

گلشن: جای گل، گلزار، گلستان

مصطبه، مَصْطَبَة، مُصْطَبه، «مُضْطَبه: ۱-میخانه و میکده، مکانی برای باده‌نوشی و خرابات‌نشینی ۲-دکان، سکو، یا تخت و چبوتره‌ای که برای نشستن از سطح زمین بلندتر می‌سازند

مظلم: بسیار شر، تیره، تاریک، بسیار تاریک، تار

معالی: جمعِ  مَعلاة، بلندی‌ها، مقامات بلند، بزرگواری‌ها، شرف‌ها، منزلت‌های عالی

مقال: قول، قیل، گفتگو، سخنگویی، سخن، گفتار.

مه: مَهْ، بخاری که گاهی در هوای بارانی و مرطوب تولید می‌شود و فضا را تیره می‌کند؛ بخار آب پراکنده در هوای نزدیک زمین، میغ، نزم (شِه: رطوبت، نم، در مازنی شبنم، ژاله، باران نرم)

مهر جمال: عشق ورزیدن به زیباییِ معشوق، چه معشوق حقیقی، خداوند و چه معشوق مجازی

مو زنی کردن: در نهایت استقامت و راستی بودن، اندک کجی نه‌داشتن، در نهایت حساسیت بودن و جزئی اختلاف را نشان دادن

هَمیون: همایون

وقایه: به ‌قول خود وفا کردن، تعهد دادن، قول

برای مطالعه‌ی بیشتر در حیات احمد هولاگو میرزا باهادیر خان و پدرش حسن‌علی قاآن شجاع السلطنه:  

نواب حسن‌علی میرزای شجاع السلطنه، تالیف روزبه ‌قهرمان

قسمت اول:  وضعیت جسمانی شاهزاده‌ حسن‌علی میرزای شجاع السلطنه

https: //www.facebook.com/groups/602684319834522/posts/604158156353805/

قسمت دوم:  زنان و فرزندان شازده ‌حسن‌علی میرزای شجاع السلطنه

https: //www.facebook.com/groups/602684319834522/posts/604166119686342/

قسمت سوم:  معرفى دو شير زن مشهور به‌ بركت وجودى شاهزاده‌ حسن‌على ميرزاى شجاع السلطنه

https: //www.facebook.com/groups/602684319834522/posts/604185026351118/

قسمت چهارم:  پسر ارشد شاهزاده ‌حسن‌علی میرزای شجاع السلطنه ‌به ‌نام شاهزاده‌ هلاکو میرزا ملقب به ‌بهادر خان

https: //www.facebook.com/groups/602684319834522/posts/604509749651979

توضیحاتی که «هولاگو میرزا باهادیر خان» در دیگر قسمت‌های «تذکره‌ی خرابات» در شرح حال «کمال افندی» داده است:

کمال افندی از دوستان صدیق هولاگو میرزا باهادیر خان بود. او به خاطر کمال افندی اشعار معاصران در کتاب «تذکره‌ی خرابات» خود را جداگانه و با نام «مصطبه‌ی خراب» ثبت کرده است.

۱-مصطبه‌ی خراب، ص ٤-٥

چون گاهی به مطالعه‌ی خرابات می‌پرداختم و خود را مشغول به خواندن اشعار می‌ساختم، روزی در حین مطالعه، آن رفیق شفیق و دوست صدیق و برادر طریق، سرآمد ارباب کمال اعنی جناب سید احمد کمال

لمولفه

بسی دیدستم اوراق کمالات – اگر چه ز اصفهان یا از خجند است

چو سنجیدم به میزان تعقّل – کمال رومیانم دل‌پسند است

به تفقد احوالم از در درآمد و شام ظلام غم را سحر و از شمیم خلق دماغ جان را معطر ساخت و از پرتوی رای کلبه‌ی احزان دل را منور. چون دید پرسید که این کتاب را چه نامند؟ گفتم خرابات. گفت اسم را مسمی باید، کتاب را خرابات نه‌شاید. گفتم درین کتاب اسامی ارباب وجد درج گردیده که هر یک به جز طریق و طریقه‌ی اهل خرابات را نه‌پیموده و نه‌گزیده و به غیر از باده‌ی دیرینه و خرقه‌ی پشمینه نه‌نوشیده و نه‌پوشیده

لمولفه

....

چون این شنید پسندید و چون تصدیق نمود فرمود کیفیت سخنان پیش را نشاه‌ی باده‌ی کهن است و این نه سازگار با مزاج من.

لمولفه

....

۲-در پدف تذکره‌ی خرابات، صفحه ۱٩٠

کمال افندی: یکی از اهالی (کتّاب) خواجه‌گان دفترخانه‌ی اعلی‌حضرت قیصر روم و از نجبای طایفه‌ی عوثمان‌لی با وجود این که تورک‌زبان است از اکثر علوم و کتب عربیه و فارسیه آگاه. (یک‌باری) دو مرتبه از جانب خواندگار روم به سفارت به ایران رفته و حال علاوه بر خواجه‌گان بودن دیوان همیون اعلی، مترجم لسان فارسی نیز هستند در دولت علیه‌ی عثمانی. در هنگامی که در ایران بودند جناب استاد گرام میرزا تقی صاحب تخلص در حق ایشان این دو بیت را گفته:

کمال ار نآمدی در مُلک ایران – کمال رومیان رازی نهان بود

ز استنبول به‌دیدیم و شنیدیم – که خلّاق المعانی ز اصفهان بود[36]

اکنون که در مرز قسطنطین متوقفم با ما نیز کمال رایگانی را دارند. چنانچه ما نیز در حق ایشان این دو بیت را گفته‌ا[ی]م. اگر چه در مقابل دو شعر استادی صاحب کمال، بی ادبی است. لیکن چون مناسب مقام افتاد، نوشت:

بسی دیدستم اوراق کمالات – اگر چه ز اصفهان یا از خجند[37] است

چو سنجیدم به میزان تعقّل – کمال رومیانم دل‌پسند است

خلاصه آدمیت از شخصش نه‌گذشته، آن چه لازمه‌ی انسانیت است دارند و در تورکی صاحب دیوانند در فارسی شیرین‌زبان، و این چند شعر از اشعار فارسی ایشان:

ترسم آرد خطر آن ماه کمان ابرو را

تیر آهی که غم از سینه جهانید مرا

منم آن مرغ که ناورده سر از بیضه برون

کآرزوی قفس از لانه پرانید مرا

جذبه‌ی عشق نه‌دانم به چه حد است کمال

که به سرحد ری از روم کشانید مرا

وله (غلط)

با خیال سر زلفت همه شب بیدارم

سر عقرب زده کی بر سر بالین باشد

و له

گر بر نه‌دارد از رخ خود پرده ماه من

گردد سیاه چهره‌ی خورشید ز آه من

کردم هوای مسجد و کعبه ز سر برون

روزی که اوفتاد به می‌خانه راه من

عمری است ک‌آرزوی تو دارم چه می‌شود

گر یک دمی به روی تو افتد نگاه من

گه‌گه به چشم لطف نگاهم نه‌می‌کنی

مولای من، افندی من، پادشاه من

کردم فدا اگرچه به راهش کمال جان

اما نه‌شد قبول ز بخت سیاه من

و له رباعی

ای روی تو رشک مه تابان آمد

لعلت به دل لعل بدخشان آمد

یک لحظه نیامدی چرا پیش کمال

کو بهر تو از روم به ایران آمد

۳-مصطبه‌ی خراب، ص ٨٩ پدف

[از شاعری به اسم ساغر یک قصیده‌ی طولانی ۲٩ بیتی در مدح کمال وجود دارد]

این قصیده را در مدح مجموعه‌ی سید احمد کمال افندی که یکی از اعیان ملک روم است گفته ....

---

[1]لینک دانلود کتاب مصطبه خراب

https://dl.eliteraturebook.com/storage/img/%D9%85%D8%B5%D8%B7%D8%A8%D9%87_%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%A8.PDF

[2] اسامی موغولی – تورکی قاآن میرزا شجاع‌السلطنه‌ قاجار و فرزندان او آباقا خان، آرغون خان، اوگتای خان، هولاگو خان، قارامان خان، و قازاقا خانیم

[3] لینک دانلود نسخه‌ی خطی تذکره‌ی خرابات که در تالیف این مقاله استفاده شده است: خرابات از شاهزاده ‌احمد هلاکو میرزا بن شجاع السلطنه‌ حسن علی میرزا بن فتح‌علی شاه ‌قاجار متخلص به‌ خراب قرن 13ق، شماره‌ی بازیابی: 15989، شماره‌ی مدرک کتاب‌خانه‌ی ‌مجلس: ‏‫10-13666

https://ketabpedia.com/%D8%AA%D8%AD%D9%85%D9%8A%D9%84/%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%87%D9%84%D8%A7%DA%A9%D9%88-%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7-%D8%A8%D9%86/

[4] PERTEV MEHMED SAİD PAŞA (1785-1837) Osmanlı devlet adamı.

https://islamansiklopedisi.org.tr/pertev-mehmed-said-pasa

[5] در ترانه‌ای که در تورکیه از این شعر ساخته شده به جای «گلبن» (به معنی گل سرخ)، کلمه‌ی «گلشن» (به معنی گلستان) آمده است

Şarkı IV, Makam: Sûz-i Nâk, Beste: Emin Ongan, Usulü: Yürük Semâî, Vezin: Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

SEVDİ GÖNLÜM EY MELEK-SÎMÂ SENİ: PERTEV MEHMED SA’ÎD PAŞA’NIN ŞARKI GÜFTELERİ. ALİ YÖRÜR*

https://www.academia.edu/44843775/SEVD%C4%B0_G%C3%96NL%C3%9CM_EY_MELEK_S%C3%8EM%C3%82_SEN%C4%B0_PERTEV_MEHMED_SA_%C3%8ED_PA%C5%9EA_NIN_%C5%9EARKI_G%C3%9CFTELER%C4%B0

[6] در ترانه‌ای که در تورکیه از این شعر ساخته شده به جای «آشفته» (به معنی پریشان)، کلمه‌ی «افکنده» (به معنی خوار و ذلیل) آمده است.

[7] ظاهرا «دل» در اینجا اشتباه و صحیح آن «سر» است. زیرا مکان خیال در سر است نه دل.

[8] ÂKİF PAŞA (1787-1845) Türk devlet adamı, şair ve münşî.

https://islamansiklopedisi.org.tr/akif-pasa

Âkif Paşa

https://tr.wikipedia.org/wiki/%C3%82kif_Pa%C5%9Fa

ÂKİF PAŞA (d. 1202/1787 - ö. 1261/1845) divan şairi

https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/akif-pasa

[9] در مصطبه‌ی خراب: شیمدی

[10] قاموس الاعلام، جلد پنجم، ص ۳٤٥٦

Süleyman Fehim Efendi (1789–1846)

https://en.wikipedia.org/wiki/S%C3%BCleyman_Fehim

SÜLEYMAN FEHÎM سلیمان فهیم (ö. 1847) Divan şairi.

https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-fehim

[11] Mehmed Râşid Efendi

https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/rasid-mehmed-ali-rasid-efendi-antepli

[12] عنطاب: آنتپ، شهر غازی آنتئپ در آناتولی - تورکیه

[13]Fatin Efendi Tezkiresi, sayfa 157

https://archive.org/details/FatinEfendiTezkiresi/page/n157/mode/2up

[14] قاموس الاعلام، جلد چهارم، ص ۳٠٤۱

Osmanlı Müellifleri: 2. Cild -sayfa 327-328

Ahmed Arif Hikmet Bey Efendi (d. 1786, İstanbul - ö. 1859, İstanbul) 1846 - 1854 döneminde Osmanlı Şeyhülislamı.

https://tr.wikipedia.org/wiki/Arif_Hikmet_Bey

[15] شیخ الاسلام عارف حکمت بیگ، این شعر را به عنوان نظیره‌ای بر شاعر عوثمان‌لی «سلام» که نام او را بیت آخر همین شعر هم آورده، سروده است:

Selâm, şiir sanatını ve üstünlüğünü ispatlamaya çalışmakta ve bir bakıma çağdaşı şairleri nazireler söylemeleri konusunda kışkırtmaktadır: Ḥażret-i Ḥikmeti ṭanẓīre mi teşvīḳ eyler / Ġazel ʿarżıyla Selāmın ʿacebā niyyeti ne (G.103/7)

Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey de Selâm’ın bu isteğine kulak verir ve ona aşağıdaki matla beytiyle yazılmış gazeliyle cevap verir: Bûs edip dil dehenin câm-ı safâ niyyetine / La’lini emdi mey-i neş’e -fezâ niyyeti ne (Hikmet, [Kemikli, 2003:130])

Şeyhülislam Ârif Hikmet Bey söz konusu gazelinin makta beytinde “Selâm” kelimesini tevriyeli olarak kullanır:  Çün Selâm eyledi Hikmet bu mekâli ihdâ  / Bir me‘âlî-şiyeme arz-ı du‘â niyetine (Hikmet, [Kemikli, 2003:130])

SON DEVİR DİVAN ŞAİRLERİNDEN BİR BEYEFENDİ:  TÂHİR SELÂM BEY. Şevkiye KAZAN NAS

https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/659383

[16] مصرع دوم فعل نه‌دارد و یک هجای آن کم است. با تصحیح قیاسی سوُن (تقدیم و عرضه کن) اضافه شد.

[17] Divan-ı Arif Hikmet Beyefendi

https://archive.org/details/divanarifhikmetb008800/page/n177/mode/2up

[18] «خلیفه محمد» مفتی تبریز شاید همان شخصی است که در جستجوی گوگول اطلاعات آتی در مورد او به دست می‌آید: «میرزا محمد مفتی تبریزی (متوفی حدود ۱۲۶۰ ق / ۱۸۴۴ م) معروف به مفتی تبریز، فقیه، مجتهد و از علمای برجسته‌ی تبریز در دوران محمد شاه غازی قاجار، از خانواده‌ای سرشناس و متدین، از شاگردان نام‌دار میرزا احمد مجتهد تبریزی (مشهور به ملا احمد تاهباز)، و از چهره‌های تاثیرگذار در فقه و علمای عصر خود بود و در کنار نقش‌های فقهی، گاه در امور اجتماعی و حکومتی نیز دخالت داشت». در همان دوره شخصی به اسم «قیرخ‌بولاق‌لی خلیفه مَحْمَدْ»، متخلّص به عاجز هم وجود داشت که از شعرای دربار عباس میرزا قاجار، متولد روستایی در منطقه‌ی گه‌رمه – ساراب، و فوت کرده در ٧٢ ساله‌گی است.

[19] در نسخه‌ی خطی «مفتی» آمده که ظاهرا اشتباه است. چرا که این شعر را خلیفه محمد که بنا به تذکره‌ی خرابات خود مفتی تبریز بود خطاب به والی شهر و در جواب او نوشته است. شاید هم این شعر دارای دو بیت بوده است. بیت اول از زبان والی خطاب به مفتی که مصرع دوم آن افتاده، و بیت دوم از مفتی خطاب به والی که مصرع اول آن افتاده است. در نتیجه این بیت در نسخه‌ی خطی در واقع مرکب از مصرع اول بیت اول از زبان والی و مصرع دوم بیت دوم از زبان مفتی است.

[20] قاموس الاعلام، جلد پنجم، ص ۳٨٨٥. سید احمد کمال پاشا

[21] شرح حال مذکور را به آخر این مقاله ضمیمه کرده‌ام.

[22] در مصطبه‌ی خراب: درس وفایی

[23] در مصطبه‌ی خراب: یوخ‌دور اگا نظیر

[24] در میان دولت‌مردان عوثمان‌لی و در عربستان عوثمان‌لی مقامات متعددی با نام علی پاشا وجود دارند. معلوم نه‌شد که این علی پاشا کدام یک است. شاید او همان «علی رضا پاشا» والی بغداد (سال‌های ۱٨۲٩ – ۱٨٤٦) است که شاعر هم بود. دسترسی به اشعار این علی رضا پاشا والی بغداد ممکن نه‌شد. در قاموس الاعلام جلد ۳، صفحه ۲۲٨٧ اطلاعات مختصر زیر در باره‌ی او داده شده است:

87. Laz Ali Rıza Paşa (1831-1841): Bu valinin hizmetine 6 bin kişi ve bir tabur asker verilerek Bağdad’a gönderilmiştir. Musul ve Halep hariç bütün eyaletlerin yönetimiyle görevlendirildi. 105 Zamanında kıtlık ve veba hastalığı Irak bölgesine yayılmıştır. 16 sene hüküm sürmüştür. Bu vali tarafından bir paşa konağı ile iki kışla,1837’de Nazmı askerler içeri 1846’da iki kışla yaptırmıştır. Pars Tuğlacı, Osmanlı Şehirleri, s.320

RİZA ALİ PAŞA. Bursalı Mehmed Tahir (1333). Osmanlı Müellifleri. C. II. İstanbul. Sayfa 317-318

Ali Rıza Paşa (şair)

https://tr.wikipedia.org/wiki/Ali_R%C4%B1za_Pa%C5%9Fa_(%C5%9Fair)#:~:text=Ali%20R%C4%B1za%20Pa%C5%9Fa%20(%C5%9Fair)%20%2D%20Vikipedi

RIZÂ, Ali Rızâ Paşa, Trabzonlu (d. ?/? - ö. 1262/1846) divan şairi

https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/riza-ali-riza-pasa-trabzonlu#:~:text=RIZ%C3%82%2C%20Ali%20R%C4%B1z%C3%A2%20Pa%C5%9Fa%2C%20Trabzonlu

[25] در مصطبه‌ی خراب: درون سنگده نهان اولدو آتش. اما صحیح سینه‌ده است. «آتش نهان سینه» مفهومی بسیار رایج در شعر کلاسیک است:

«سینه از آتشِ دل در غم جانانه به‌سوخت، آتشی بود در این خانه که کاشانه به‌سوخت». حافظ

«الهی سینه‌ای ده آتش‌افروز، در آن سینه دلی و آن دل همه سوز». وحشی بافقی

«می‌کُنم در سینه پنهان آهِ دَردآلود را، آتشِ ما در گره چون لاله دارد دود را». صائب تبریزی

«گویند که در سینه غمِ عشق نهان کَن، در پنبه چه‌سان آتشِ سوزنده به‌پوشم؟». فروغی بسطامی

«آتشِ مِهر تو در سینه نهان است هنوز، خونِ دل از گذرِ دیده روان است هنوز». ابن حسام خوسفی

«به‌مسوز جز دلم را که زِ آتشت به داغم، به‌نگر به سینه‌یِ من اثر سنانِ آتش» مولانا

«سینه پُر آتش مرا چون منقل است، کشت کامل گشت، وقتِ منجل است» مثنوی

[26] معلوماتی در باره‌ی شخصی به اسم ابراهیم که با تخلص حلمی شعر تورکی هم می‌سروده و دفترداری دولت عوثمان‌لی در بغداد موروثاً با خاندان او بوده، به دست نیامد. بنا به اطلاعات به دست آمده از جستجوی اینترنتی خانواده‌های آلوسی - عائلة الآلوسي (Alusi)، عائلة الپاچه چي - الباجة جي - پاچاچی (Paçacı)، عائلة آل جميل - جمیل (Cemil)، و عائلة الخضيري - خودیری‌زاده (Hüdeyrizade) به طور سنتی دارای مناصب و مقامات به نماینده‌گی از عوثمان‌لی در بغداد بوده‌اند. شاید ابراهیم افندی دفتردار بغداد متخلص به حلمی، منسوب به یکی از این خاندان‌ها بود.

[27] در نسخه‌ی خطی «طورر می» نوشته شده که بی معنی است. با تصحیح قیاسی به صورت «قورر مه» نوشته شد. قورور: خشک می‌شود، مه: بخار در هوای بارانی. آفتاب‌ێ نیجه‌ کیم گؤرسه قوُروُر مِه، شبنم: به محض آن که مه و شبنم آفتاب را می‌بینند خشک می‌شوند. به احتمال بسیار کمتری شاید تبدیل قورور به تورور نمونه‌ای از تبدیل حروف ق و ت در بعضی از کلمات تورکی به هم‌دیگر است: تایماق ← قایماق، تایماز ← قایماز، .... اگر چه در هیچ منبعی ذکری از کاربرد توروماق به معنی قوروماق وجود نه‌دارد، اما در زبان تورکی چوواشی، بن کیپته به معنی خشک در بعضی از زبان‌های تورکیک هم‌سایه، با تغییر حرف ق به ت، به تیپسه مبدل شده است:

Çuvaş: Типсе, Типӗ ← Tatar: Киптерергә; Başkır: Киптереү; Kazak: Кептіру.

[28] در نسخه‌ی خطی: شبستانِ حَریمِ وصله ‌مَحْرَم قێلدێغێ اغیار

[29] معلوماتی در باره‌ی شخصی به اسم کاشف دارای اشعار تورکی، اصلا از خجند در تورکستان قدیم که بیش از سی سال مکتب‌دار فرزندان والی مصر بوده، به دست نیامد.

[30] یوزسویو به‌ تورکی به‌ معنی آبرو است. اما یوز هم‌چنین در تورکی به‌ معنی عدد ١٠٠ است. شاعر با گفتن یوزسویو تؤکولدو، یعنی آبرو ریخته‌ شد، عدد ١٠٠ را از سال هزار و سیصد و سی و نه‌ که ‌به‌ حساب ابجد معادل کلمه‌ی دفترخانه ‌است کم کرده ‌و به‌ عدد  هزار و دویست و سی و نه، که‌ سال تاسیس دفترخانه  ‌است می‌رسد.

[31] Mahmud Nedim Paşa

Mahmud Nedim Paşa (Osmanlıca: محمود ندیم پاشا, romanize: Maḥmûd Nedîm Pâşâ, 1818 - 14 Mayıs 1883), Abdülaziz saltanatında 2 değişik dönemde toplam bir yıl yedi ay on bir gün sadrazamlık yapmış bir Osmanlı devlet adamıdır.

https://tr.wikipedia.org/wiki/Mahmud_Nedim_Pa%C5%9Fa

MAHMUD NEDİM PAŞA (1818-1883) Osmanlı sadrazamı.

https://islamansiklopedisi.org.tr/mahmud-nedim-pasa

[32]  ظاهرا این شخص همان محمود ندیم پاشا صدراعظم بعدی عوثمان‌لی و پسر گورجو محمت نجیب پاشا والی شام و بعدها بغداد است.

Gürcü Necip Paşa

https://tr.wikipedia.org/wiki/G%C3%BCrc%C3%BC_Necip_Pa%C5%9Fa

[33] شعر نصیر باکویی به تورکی شرقی در مدح سلطان اوْلجای‌تۇ خۇربان اۇۇدا (خدابنده) ایلخان‌لی

https://sozumuz1.blogspot.com/2020/06/xurban-uuda.html

[34] Hâcegân: Hâcegân, Osmanlı devlet teşkîlâtında alanında tecrübe sahibi olmuş yönetici memurlara verilen rütbe. (Bunlar: memûriyet, emin 'lik, müdürlükler)[1] Hâcegân'ların sorumlu olarak bulunmuş olduğu görevlereden bazıları nişancılık, yazı işleri, defterdarlık mevkileri. II. Mahmud’dan sonra Hâcegân'lık rütbesi padişah tarafından verilmeye başlanmıştır.

https://tr.wikipedia.org/wiki/H%C3%A2ceg%C3%A2n

[35] Defterhâne: Osmanlılar’da arazi ve timar kayıtlarıyla ilgili defterlerin saklandığı devlet dairesinin adı.

https://islamansiklopedisi.org.tr/defterhane

[36] اشاره دارد به شاعر کمال‌الدین اسماعیل بن محمد اصفهانی (تولد ۵۶۸ قمری، فوت ۶۳۵ قمری) فرزند جمال الدین عبدالرزاق اصفهانی، معروف به خلاق‌المعانی، و آخرین قصیده‌سرای بزرگ فارسی در ایران دوران موغول.

[37] اشاره دارد به  کمال‌الدینْ مسعودِ خُجَندی معروف به شیخ کمال و کمال خجندی از عارفان و شاعران فارسی‌گوی قرن ۸ قمری به دوره‌ی جلایریان. او متولد خجند در تورکستان قدیم بود، اما پس از سفر حج در تبریز در تورکستان جدید (تورک‌ایلی) ساکن شد.