Sözümüz: اوچ وفالی کیمسه: «گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم» شعری تورکی از شاه عبّاس ثانی و نقدی بر نشر محمدزاده صدیق

اوچ وفالی کیمسه: «گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم» شعری تورکی از شاه عبّاس ثانی و نقدی بر نشر محمدزاده صدیق

مئهران باهارلی

Üç Sadık Yoldaş: 'Kâh Ayrılık, Kâh Sıkıntı, Kâh Keder' — II. Şah Abbas’a ait bir Türkçe şiir ve Muhammed-Zade Sıddık’ın yayını üzerine bir inceleme.

Three Faithful Companions: 'at Times Separation, at Times Tribulation, at Times Sorrow' — A Turkish poem by Shah Abbas II and a critique of Mohammad-Zadeh Sedigh’s publication.

Mehran Baharli

خلاصه

شاه عباس دوم هفتمین پادشاه قیزیل‌باش (صفوی)، شخصیتی بافرهنگ و اهل قلم بود، به زبان تورکی علاقه داشت و در توسعه‌ی ادبیات تورک تلاش می‌کرد. او با تخلص «ثانی» شعر تورکی هم می‌سرود و در نثر تورکی مجرب و آوانگارد بود. در این نوشته یک ترجیعِ ‌بندِ مربّع تورکی از شاه عباس دوم با نام «گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم» را آورده‌ام. این شعر را پروفسور اسماعیل حکمت ارتایلان، در مقدمه‌ی کتاب «دیوان تورکی مرتضی قلی خان شام‌لی (شاملو) ظفر» چاپ استانبول ١٩٦٥ نقل، اما منبع آن را ذکر نه‌کرده است. بنا به پروفسور اسماعیل حکمت ارتایلان، مرتضی قلی خان شام‌لی ترجیعِ ‌بندِ مربّع «گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال» را تحت تاثیر ترجیعِ ‌بندِ مربّع مذکور شاه عبّاس دوم سروده است. در زیر این دو شعر تورکی شاه عبّاس دوم و مرتضی قلی خان ظفر شام‌لی را با الفباهای عربی و لاتین تورکی نقل کرده‌ام. قسمت پایانی این نوشته، نقدی بر نشر این شعر مرتضی قلی خان ظفر شام‌لی توسط محمدزاده صدیق است.

Özet

Yedinci Kızılbaş (Safevi) hakanı Şah II. Abbas, Türk diline ilgi duyan ve Türk edebiyatını destekleyen, kültürlü bir edebiyatçıydı. "Sânî" mahlasıyla eserler veren hakan, Türkçe şiirler kaleme almış; ayrıca Türkçe nesir alanında da yetenekli ve yenilikçi bir üslup sergilemiştir. Bu makalede, Şah II. Abbas'a atfedilen ve "Kâh Furkat, Kâh Mihnet, Kâh Gam" başlığını taşıyan Türkçe bir *tercî-i bend-i murabba* (son mısraları aynı olan dört mısralı bentlerden oluşan bir şiir türü) sunulmaktadır. Söz konusu şiir, Profesör İsmail Hikmet Ertaylan tarafından *Murtaza Kulu Han Şamlı 'Zafer'in Türkçe Divanı* (İstanbul, 1965) adlı eserin giriş bölümünde alıntılanmıştır; ancak Ertaylan, şiirin hangi elyazmadan veya birincil kaynaktan alındığını belirtmemiştir. Profesör İsmail Hikmet Ertaylan’a göre Murtaza Kulu Han Şamlı, Şah Abbas II’nin benzer yapı ve temadaki *tercî-i bend-i murabba*sının etkisinde kalarak "Kâh Hicran, kâh Hirman, kâh Melâl" başlıklı *tercî-i bend-i murabba*ı kaleme almıştır. Bu çalışmada, biri Şah Abbas II’ye diğeri ise Murtaza Kulu Han Şamlı’ya ait olan bu iki Türkçe şiiri hem Arap hem de Latin harfli Türkçe yazımıyla sundum. Makalenin son bölümü, Mehemmedzâde Sedîk’in Murtaza Kulu Han Şamlı’ya âit bu şiiri yayımlamasına yönelik bir eleştiridir.

Abstract

Shah Abbas II, the seventh Qizilbash (Safavid) monarch, was a cultivated man of letters who displayed a profound interest in the Turkish language and actively promoted Turkish literature. Writing under the pen name Thani, he composed Turkish poetry and was also skilled and avant-garde in Turkish prose. Presented here, is a Turkish * tarji-band-e morabba'* (a form of strophic poem) entitled "at Times Separation, at Times Tribulation, at Times Sorrow" attributed to Shah Abbas II. This poem was cited by Professor İsmail Hikmet Ertaylan in the introduction to The Turkish Divan of Murtaza Kulu Han Şamlı 'Zafer' (Istanbul, 1965). However, Ertaylan did not identify the manuscript or primary source which the poem was derived. According to Professor İsmail Hikmet Ertaylan, Murtaza Kulu Han Şamlı composed the tarji-band-e morabba' entitled "At Times separation, at Times deprivation, at Times melancholy" under the influence of Shah Abbas II’s earlier tarji-band-e morabba' of similar structure and theme. In the present study, I have presented these two Turkish poems—one by Shah Abbas II and the other by Murtaza Kulu Han Şamlı —in both the Arabic and Latin Turkish scripts. The final section of this article offers a critique of Mohammad-Zadeh Sedigh’s edition of Morteza Murtaza Kulu Han Şamlı’s poetry.

مقدمه

شاه عباس دوم هفتمین پادشاه قیزیل‌باش (صفوی)، شخصیتی بافرهنگ، کتاب‌خوان، ادیب و اهل قلم بود، به زبان تورکی علاقه داشت و در توسعه‌ی ادبیات تورک تلاش می‌کرد. او خود با تخلص «ثانی» شعر تورکی هم می‌سرود. یک قوْروُنتوُلوُق (امان‌نامه‌) تورکی به یادگار مانده از شاه عباس دوم خطاب به بیگلربیگی شیروان منوچهر خان، به زبانی رسیده و زلال نشان می‌دهد که او یک تورکی‌نویس مجرب و سرآمد و آوانگارد هم بوده است[1].

در زیر شعر تورکی «گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم» سروده‌ی شاه عباس دوم را آورده‌ام. این شعر را پروفسور اسماعیل حکمت ارتایلان، در مقدمه‌ی کتاب «دیوان تورکی ظفر» چاپ استانبول ١٩٦٥ نقل کرده است. (تمام صفحات این کتاب در سؤزوموز منتشر شده است[2]). او در این کتاب، دیوان تورکی مرتضی قلی خان شام‌لی (شاملو) را برای نخستین بار شناسانده و عکس‌های نسخه‌ی خطی (تا آن زمان) منحصر به فرد این دیوان تورکی را نشر کرده است. اسماعیل حکمت ارتایلان در اثر خود نام شاه عباس دوم را به صورت «شاه عباس» ثبت، و منبع این شعر تورکی منسوب به وی را ذکر نه‌کرده است. در دیوان مرتضی قلی خان شاملی یک ترجیع‌بند مربّع «گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال» وجود دارد که بنا به پروفسور اسماعیل حکمت ارتایلان، او آن را تحت تاثیر ترجیع‌بند مربّع «گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم» شاه عبّاس دوم سروده است.

در زیر نخست ترجیع‌بند مربّع «گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال» سروده‌ی شاه عبّاس دوم و پس از آن ترجیع‌بند مربّع «گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال» سروده‌ی مرتضی قلی خان ظفر شام‌لی را با الفباهای عربی و لاتین تورکی نقل کرده‌ام. قسمت پایانی این نوشته، نقدی بر نشر این شعر توسط محمدزاده صدیق است.

ایکینجی شاه عابباس‌دان تورک‌جه بیر قوشوق

شعری تورکی از شاه عباس ثانی

گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم

اوچ وفالى کیمسه اولموش هم‌دمیم

گاه فُرقت، گاه مِحنت، گاه غم

گئجه گوندوز هم انیس و محرمیم

گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم

وئردى دوران جامِ هجران ساقى ته‌ک

قالدى حسرت یوره‌ییم‌ده داغى ته‌ک

چئوره‌م آلیر گاه و بی‌گاه یاغى ته‌ک

گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم

دییه‌بیلمه‌م کیمسه‌یه دردیم تمام

یار مه‌نه سرکش‌دیر و اغیارا رام

گؤنلومه دولار مه‌نیم هر صبح و شام

گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم

İKİNCİ ŞAH ABBAS

GÂH FÜRQET, GÂH MİHNET, GÂH QEM.

Üç vefâlı kimse olmuş hemdemim

Gâh fürqet, gâh mihnet, gâh qem.

Géce gündüz hem enîs ü mehremim

Gâh fürqet, gâh mihnet, gâh qem.

Vérdi dévran câm-i hicran sâqi tek,

Qaldı hesret yüreyimde dâǧı tek,

Çévrem âlır gâh ü bîgah yâǧı tek,

Gâh fürqet, gâh mihnet, gâh qem.

Diyebilmem kimseye derdim tamâm,

Yar mene serkeşdir ü eǧyâra râm.

Gönlüme dolar menim her sübh ü şâm,

Gâh fürqet, gâh mihnet, gâh qem.

مرتضی‌قلی خان شاملو (مورتاضاقولو خان شام‌لی) - ظفر

گاه هجران، گاه حِرمان، گه ملال

اوچ بلالی کیمسه اولموش هم‌دمیم

گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال

گئجه گوندوزدور انیس و محرمیم