Tuesday, December 15, 2015

اماننامه‌ي تورکي شاه عباس دوم صفوي خطاب به بيگلربيگي شيروان منوچهرخان


اماننامه‌ي تورکي شاه عباس دوم صفوي خطاب به بيگلربيگي شيروان منوچهرخان

مئهران باهارلي

محمد طاهر وحید قزويني سياستمدار و مورخ تورک در کتاب خود عباسنامه یا تاریخ جهان‌آرای عباسی متن اماننامه‌اي کوتاه به زبان تورکي صادر شده از طرف شاه عباس دوم صفوي را نقل کرده است. اين اماننامه، از منابع تاريخي وقت در کتاب قصص الخاقاني تاليف وليقلي‌خان شاملو، همچنين در کتاب روضه الصفاي ناصري (جلد ٨، صص ٤٨٠-٤٨١) تاليف رضاقلی‌خان‌ هدایت از مولفين دوره‌ي قاجار نيز آمده است. اين اماننامه به ويژه از جهت سبک‌شناسي، تاريخ تطور نثر تورکي و پژوهش در زيرگونه‌هاي نامه‌نگاري تورکي داراي اهميت است.

در زير متن اماننامه‌ي تورکي شاه عباس دوم صفوي را آورده‌ام. (کلمات و پسوندهاي تورکي به رسم الخط مدرن و فونتيک تورکي، کلمات و عبارات عربي و فارسي مطابق زبان مبدا نوشته شدند- مئهران باهارلي)


ابوالمظفّر والمنصور شاه عبّاس الموسوي الصفوي الثّاني

"اخلاص طريقينده راسخ‌ العقيده، شجاعت و مبارزت يولوندا پسنديده، حاجي منوچهرخان!

توجّه و عنايتيم.ي طرفينه نهايتسيز بيليپ، اؤزونو اکثر خاطريمده بيله‌سه‌ن! خصوص بعضي فيضلي مجلسله‌رده، انشاءالله ياخشي وجهيله حضوروموزا يئتمه‌ک ميسّر اولا!

آيينه‌يِ ضميرِي "ائمه‌يِ معصومين عليه السّلام" مهرينده‌ن مصفّيٰ درويش مصطفيٰ، يولداشي بيرله شيروان سمتينده‌ن اؤز ولايتينه گئتمه‌ک اراده‌سي وار. مهربانليق لازمه‌سين.ي يئره گتيريپ، روانه ائده‌سه‌ن!"

İxlâs teriqinde râsix ül-eqide, şecâet ve mubârizet yolunda pesendide, Hacı Menuçéhr Xan!

Teveccüh ve inâyetim[i] terefine nehâyetsiz bilip, özünü ekser xâtirimde bilesen! Xusus be'zi féyzli meclislerde inşâallah yaxşı vechile huzurumuza yétmek müyesser ola!

Âyine-yi zemîri eimme-yi me'sûmin eléyhüm es-selâm méhrinden müseffâ, Derviş Mustafa yoldaşı birle, Şirvan semtinden öz vilâyetine gétmek irâdesi var. Méhribanlıq lâzimesin[i] yére getirip revan édesen!

(بيگلربيگي: به تورکي به‌يله‌ربه‌يي، فرمانده‌ي نظامي ايالات بزرگ و يا مرزي در دولتهاي تورکي
بيرله: بيله، ايله، با هم
اکثر: اغلب
خصوص: خصوصاً)

چند نکته در باره‌ي اماننامه‌ي تورکي شاه عباس دوم صفوي:

١- شاه عباس دوم فرزند شاه صفی و آنا خانم، هفتمین پادشاه صفوی (١٦٤٢-١٦٦٦) و يکي از شاهان خوشنام و محبوب، بافرهنگ و فرزانه‌ي آن سلسله‌ي ترکي- آزربايجاني است. حکمداري وي علي‌رغم جواني‌اش (در سن ٣٤ سالگي فوت نموده است) عموماً عاقلانه و موفق، و خود وي موقع‌شناس، مدبر، عادل و صاحب اراده توصيف شده است. وي با تخفيف مالياتهاي کمرشکن خشنودي عموم مردم را بدست آورد. در زمان وي کشور از امنيت و آرامش نسبي برخوردار بود (به جز دوره‌ي بازپسگیری قندهار از تیموریان توسط اردوي شاه عباس دوم که آن هم به محبوبيت وی افزود). شاه عباس دوم با فاصله گرفتن از عثماني‌ستيزي و جنگ‌طلبي، روابط دوستانه‌ای با تورکان عثمانی و خانات اوزبک برقرار کرد. دوره‌ي شاه عباس دوم دوره‌ي تسامح و اعتدال نسبی در عرصه‌ي برخورد دولت با مذاهب و اديان و رونق دگرباره‌ي فرهنگ و اقتصاد است. شاه عباس دوم در علوم ریاضی و نجوم دست داشت و وارد در امر محاسبات دفتري بود. با زبانهاي اروپائي از جمله زبان فرانسه آشنا، دوستدار علم و اهل هنر و مشوق هنرمندان و نقاشان و معماران و صنعتکاران بود. وي به ساخت و گسترش بناهاي عمومي و تاريخي، ترميم و تعمير آنها اهمیت زیادی مي‌داد (پل خواجو، قصر چهل ستون، مسجد جامع اصفهان، باغ سعادت و عمارات و پل و درياچه و سد آن، عالي قاپو، .... در زمان وي ساخته و يا ترميم شدند). شاه عباس دوم خود هنرمند و صنعتکار بود، نقاشي مي‌کرد و دسته‌ي شمشير مرصع مي‌ساخت. او مانند اغلب شاهان تورک به تفريحات عامه‌پسند و ورزشهاي چوگان، شکار،.... علاقه‌مند بود. حيوانات را دوست مي‌داشت، بارها به تماشاى باغ وحش مى‏رفت و در کنار زاینده رود براى خود طاوس‌خانه‌اي بنا کرده بود. او شخصي خوشباش و شراب‌دوست بود. شاه عباس دوم کتابخوان بود، به زبان تورکي علاقه داشت و در توسعه‌ي ادبیات تورکي تلاش مي‌کرد. وي شعردوست و هم شاعر بود و در شعر تورکي ثاني تخلص مي‌کرد. او در نثر تورکي نيز سرآمد بود.

٢- عمادالدین میرزا محمد طاهر قزوینی متخلص به وحید از شاعران و فضلای تورک قرون ١٦ و ١٧ است. در خدمات دیوانی دستیار و مشاور سارو تقی (اعتمادالدوله میرزا تقی) وزیر شاه صفی و صدر اعظم شاه عباس دوم بود. پس از قتل سارو تقی منصب مورخ رسمی این پادشاه را به عهده گرفت. بعد از وي وزیر اعظم شاه سلیمان صفوی شد و تا جلوس شاه سلطان حسین بر این مسند باقی ماند. وحید قزوینی علاوه بر مشاغل دیوانی، شاعری خوش‌ذوق و وقایع‌نگاری توانا و در فن سیاغ و انشاء و خط ماهر بود. از وي آثار زیادی به نظم و نثر و به زبانهاي تورکی و فارسی در عرصه‌هاي شعر، ادبیات، عرفان و فلسفه برجای مانده است. بخشهایی از اشعار تورکی وي با نام دیوان وحید قزوینی (باکو، انتشارات نورلان، ٢٠٠٩) منتشر شده است.

٣-اماننامه‌ي تورکي شاه عباس دوم از منظر زبان تورکي، سبک‌شناسي، تاريخ تطور نثر تورکي و پژوهش در زيرگونه‌هاي نامه‌نگاري تورکي داراي اهميت است. نثر اين اماننامه ترکيبي از نثر محاوره، نثر خطابه‌اي و نثر مکاتيب؛ نثر شاعرانه و نيز نثر منظوم است. از نظر سبک‌شناسي واژگاني (عدم کاربرد لغات مهجور، واژگان دخيل فارسي و عربي، تکرار واژه‌ها، ..)، نحوي (ساختار جمله‌ي تورکي، کوتاهي جملات) و بلاغي (اطناب، ..) داراي نثري مستحکم و سالم، ساده و شيوا است. به لحاظ زيرگونه‌هاي نامه، مي‌توان آن را همزمان يک نامه‌ي منشيانه، دوستانه و صوفيانه به حساب آورد. شاه عباس دوم در اماننامه‌اش، بر خلاف تورکي مغلق مرسوم در منشات و مراسلات ديواني آن دوره، تمايل به تورکي سليس دارد. تو گوئي مولف آن نه ٣٥٠ سال قبل، بلکه امروز مي‌زيد. سبک نگارش اين اماننامه به عنوان نمونه با متن صلحنامه‌ي تورکي‌اي  که قزويني آن را هم در کتاب خود نقل کرده و پر است از جملات بسيار طولاني، اشباع شده از تعبيرات مهجور فارسي و عربي تکراري و دهها لقب و عنوان و نعت مسلسل، مطلقاً قابل مقايسه نيست. از اين لحاظ، شاه عباس دوم براي زمان خود يک تورکي‌نويس آوانگارد بشمار مي‌رود. تورخان گنجه‌ای نيز بدين جنبه از اماننامه‌ي تورکي شاه عباس دوم اشاره‌اي کلي کرده است: "زبان و سبک ساده و بی‌تکلف این اماننامه نمونه‌ي زبان احکام و فرامینی است که به تورکی در دوره‌ي شاه اسماعیل و شاه طهماسب صادر می‌شده است. این زبان حد وسطی است میان زبان گفتار و گفتگوی روزمره و زبان مطنطن و پرتکلفی که در مکاتبات و مراسلات رسمی بین ایران و اروپا از دوره‌ي شاه عباس اول به بعد، به تقلید از منشیان عثمانی رواج داشته است".

٤- میرزا محمد طاهر قزوینی از سلاست و ايجاز اماننامه‌ي تورکي شاه عباس دوم – که محتملاً براي زمان وي غيرمالوف و نو بوده -شگفت‌زده شده و آنرا با صفت اعجاز توصيف مي‌کند: " رقمِ اشرف به خطِّ مبارک.... در سلکِ تحریر، بل سمطِ اعجاز کشیدند". قزويني که در سرودن اشعار همواره تلاش می‌کرد از مضامین تازه استفاده نماید، آنچنان از تورکي‌نويسي نوآورانه شاه عباس دوم متاثر است که خود را موظف به نگارش بندي جداگانه در اين باره حس مي‌کند. او در اين بند خصلت "وجازت و اختصار" زبان "رسيده"ي تورکي شاه عباس دوم را بار ديگر "اعجاز" ناميده و آنرا وراي "تلفيق عبارات و استعارات"، بلکه "معني‌آفريني"، "هنر" و "هنرنمائي"اي بي‌نياز از توصيف قلمداد مي‌نمايد: "الحق از ملاحظه‌ي اين گوهرهاي اعجازِ عمّان و طايرانِ بهشتي‌نژادِ لفظ آشيان که پرورده‌ي صدفِ وجازت و اختصار و رسيدگانِ فرازِ سدرة المنتهيِ گفتارند معلوم مي‌شود که سخن‌آرايانِ سابق و لاحق از سوادِ مداد که در تلاشِ تلفيقِ عبارات و استعارات صرف نموده‌اند نيلِ رسوائي بر جبينِ خود کشيده‌اند. و درين ميدان که مضمارِ سياقِ هنرنمائيست به گردِ اين شهسوارِ معني‌آفرين نرسيده. هنر گوياست، ديگر من چه گويم. و کارِ شنيدن به ديدن تمام است، راه توصيف چه پويم". اين اماننامه همچنين نشان مي‌دهد که تورکي‌نويسي در آن دوره به درجه‌ي توليد قلمهاي مجرب و آوانگاردي که يکي از آنها شاه عباس دوم است پيشرفت کرده بود (همچو نثر رسيده و زلالي منطقاً نمي‌تواند نخستين تجربه‌ي نگارنده‌ي آن باشد).

٥- زبان تورکي در زمان شاه عباس دوم همچنان زباني رسمي و دولتي در ايران بود و در پايتخت دولت تورکي و آزربايجاني صفوي در اصفهان در مراسلات و مکاتبات رسمي از جمله توسط شخص اول مملکت بکار مي‌رفت. از ميسيونرهاي مسيحي برادران کرملیت نيز که در آن دوره در مملکت قزلباش و دربار آن بوده‌اند بيان مي‌کنند که در زمان شاه عباس دوم تورکی زبان دربار بود و در اصفهان و همچنین در شمال گسترش زیادی داشت. اماننامه‌ي تورکي شاه عباس دوم، تائيدي ديگر بر اين واقعيت است.

٦-ميراث فرهنگي و متون تورکي نوعاً در کتب مورخين فارس ثبت و نقل نمي‌شوند. ثبت اين متن تورکي در عباسنامه و ارائه‌ي تحليلي در باره‌ي سبک آن از طرف وحيد قزويني نشان از علاقه‌ي وي به زبان تورکي، نثر تورکي، مسائل تورکي‌نويسي و حس مسئوليت وي به قدرداني از شاه عباس دوم تورکي‌نويس و ثبت متن تورکي اماننامه‌ي وي براي آيندگان و تاريخ دارد.

٧- شاه عباس دوم فردي آزادانديش و داراي تساهل به اعتقادات و عقايد متفاوت بود. وي از مصاحبت با دانشمندان و فلاسفه و بزرگان اديان و مذاهب مختلف و بويژه درويشان قزلباش لذت می‌برد و از آنها حمايت مي‌نمود. در دربار شاه عباس دوم همواره جلسات مباحثه‌ي فلسفي و علمی برقرار بود. وي درويش مصطفي و درويش مجنون دو تن از دده‌‌هاي (پيران) علوي قزلباش تورک از آناتولي که به ايران سفر کرده بودند را نيز در اين متن به حضور خود پذيرفته بود. تاثرات شاه عباس دوم از ملاقات و مراودت با اين دو درويش تورک آنچنان مثبت بود که هنگام مراجعت آنها به آناتولي اماننامه‌اي تورکي را خطاب به بيگلربيگي شيروان براي معاونت و تسهيل سفر آنها به خط خود نگاشت. قزويني جريان مزبور را ضمن وقایع سال ١٦٥٩- ١٦٦٠ چنين بازگو مي‌کند : ... درويش مجنون و درويش مصطفي که از اجله‌ي ره‌نوردانِ مسالکِ تحقيق‌اند و از الکاء روم آمده و در منزل مقربي الخاقاني حکيم محمدحسين و حکيم محمدسعيد و به نسبت درويشي و خداآگاهي نزول داشتند ...... و چون درویش مصطفی اراده‌ي مراجعت به وطنِ مالوف داشت، رقمِ اشرف به خطِّ مبارک به اسمِ حاجی منوچهرخان بیگلربیگیِ شیروان که در حقيقت يکي از اهل الله و راه‌يافتگانِ آگاه است بدين طريق، در سلکِ تحریر بل سمطِ اعجاز کشیدند...

٨-شاه عباس دوم متمايل به مذهب تورکي غلات قزلباش (علوي بعدي) بود. درويش مصطفي و درويش مجنون نيز دو تن از دده‌هاي (پير) علوي قزلباش تورک از آناتولي بودند که به سياحت مملکت قزلباش دست زده‌ بودند. ميرزا محمد طاهر قزويني و منوچهرخان بيگلربيگي شيروان نيز داراي وضعيت مشابهي‌اند. کاربرد تعبيراتي چون "رهنوردان مسالک تحقيق" و "خداآگاه" از طرف وحيد قزويني در معرفي دو درويش تورک مزبور و "راه‌يافته آگاه در طريق (طريقت)" و "اهل الله در حقيقت" در مورد منوچهرخان، اظهار اميدواري شاه عباس دوم به شرفيابي منوچهرخان به حضورش در "مجالس فيضدار" و توصيف وي به صورت راسخ العقيده در "طريق اخلاص" و پسنديده در "راه مبارزت"، اشاره به اين واقعيت دارد. اين اماننامه يک مراسله‌ي و نمايش همبستگي بين متصوفان تورک قزلباش است. 

منابع:

١-قزويني، محمد ظاهر وحید. عباسنامه، ب‍ه‌ ت‍ص‍ح‍ی‍ح‌ و ت‍ح‍ش‍ی‍ه‌ي اب‍راه‍ی‍م‌ ده‍گ‍ان‌، کتابفروشی داودی اراک ‏، ۱۳۲۹ ص ٢٥٥
2-Aydoğmuşoğlu, Cihat. Safevî çağina ait üç türkçe mektup ve değerlendirilmesi  
3-Layoş, Fekete İran Şahlarının İki Türkçe Mektubu
٤-قاراقانلی، حسین. عمادالدین میرزا محمد طاهر وحید قزوینی شاعر تورکی‌سرای عصر صفوی
٥-تورخان گنجه‌اي، زبان تورکي در دربار صفويه در اصفهان، تريبون، ٤جي سايي، قيش، دفتر چهارم، زمستان ١٩٩٩
٦-هئيت، دکتر جواد. سيري در تاريخ زبان و لهجه‌هاي تورکي، ص ٢١٨
٧-تربیت، محمدعلی. دانشمندان آزربایجان. ماده‌ي ثاني (شاه عباس دوم)
٨- دانشنامه‌ي جهان اسلام. ماده‌ي ملا رجبعلي تبريزي
٩-نصیری، محمد ابراهیم بن زین العابدین. دستور شهریاران، ص۱۴۲
10-II Şah Abbas, Vikipediya, Açıq Ensiklopediya https://az.wikipedia.org/wiki/II_%C5%9Eah_Abbas
١١- دانشنامه رشد، شاه عباس دوم

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.