Wednesday, December 16, 2015

نسخه‌ي تورکي عهدنامه‌ي فينکنشتاين منعقده بين فتحعلي‌شاه قاجار و ناپلئون بناپارت


نسخه‌ي تورکي عهدنامه‌ي فينکنشتاين منعقده بين فتحعلي‌شاه قاجار و ناپلئون بناپارت

مئهران باهارلي

(منتشر شده در سؤزوموز، ٢٠١١)

معاهده‌ي فينکنشتاين (Finkenstein, Finckenstein) قراردادي دفاعي است که در چهارم مي ١٨٠٧ (١٣ ارديبهشت ١١٨٦ شمسي) بين ديپلمات تورک ميرزا رضاخان قزويني نماينده‌ي فتحعلي‌شاه قاجار (١٧٧١-١٨٣٤) و هوگ برنار ماره نماينده‌ي ناپلئون بناپارت (١٧٦٩-١٨٢١) امپراتور فرانسه در اردوي نظامي وي در فينکنشتاين (پروس شرقي، شرق لهستان امروزي) عقد شده است. طبق اين قرارداد که در ١٦ ماده تنظيم گرديده، اتحادي دفاعي بين ناپلئون و فتحعلي‌شاه ايجاد مي‌شد و دولت فرانسه مدرنسازي ارتش دولت قاجار را متعهد مي‌گشت. فتحعلي‌شاه بعد از امضاء عهدنامه‌ي فينکنشتاين، آنرا توسط هئيت ديپلماتيک دولت قاجار به رياست ديپلمات تورک عسگرخان افشار ارومي به دربار ناپلئون فرستاد. علاوه بر نسخه‌هاي فارسي و فرانسه‌ي عهدنامه فينکنشتاين، در ميان مجموعه‌هاي موزه‌ي تاريخ فرانسه نسخه‌اي از آن به زبان تورکي نيز وجود دارد.


١-نسخه‌ي تورکي معاهده فينکنشتاين از اسناد و وثيقه‌هاي بيشماري است که نشان مي‌دهند زبان وترکي هنوز در قرن ١٩ ميلادي در دوره‌ي قاجاري، مانند قرون پيشين، به عنوان زبان رسمي دولتي و زبان ديپلماسي در روابط بين‌الملل توسط دولتهاي تورکي و آزربايجاني حاکم بر ايران بکار مي‌رفت.

٢-زبان تورکي بکار رفته در متن تورکي عهدنامه‌ي فينکنشتاين، عوثمانليجا و يا تورکي عثماني است. انعکاس ويژگيهاي لهجه‌ي تورکي ما يعني تورکي قزلباشي ويا قيزيلباشجا در اسناد ديپلماتيک دولتهاي تورکي صفوي، افشار و قاجار، وابسته به زمان و متناسب با مخاطبان اين اسناد است. به عنوان نمونه مکتوبات نوشته شده خطاب به روسيه، داراي عناصر بيشتري از تورکي قزلباشي بودند. اما آن دسته از مراسلات و مکتوبات که مخطابشان اروپا بود، بيشتر به تورکي عثماني که در اروپا کاملاً شناخته شده بود نگاشته مي‌شدند.

٣-اينکه در مورد مشخص کدام دلائل تکنيکي، به عنوان مثال آشنائي ميرزاي رابط بين طرفين و يا نگارنده‌ي عهدنامه به زبان تورکي عثماني، باعث نگارش اين عهدنامه به زبان تورکي شده است، چندان مهم نيست. مهم پذيرفته شدن زبان تورکي به عنوان زبان ديپلماتيک و روابط بين‌الملل خويش از سوي دولت تورکي مربوطه است. يعني ميرزاي رابط بين طرفين تعيين‌ کننده‌ي زبان عهدنامه نمي‌توانست باشد. چنانچه در گذشته بسياري از ميرزايان و مترجمان دولتهاي تورکي حاکم بر ايران، ارمني بودند اما اين دليلي براي نگاشتن عهدنامه‌هاي آنها به زبان ارمني شمرده نمي‌شد.

٤-همانگونه که اين سند نشان مي‌دهد، زبان تورکي در گذشته زباني رسمي و دولتي در ايران بوده است. با اين وصف خواست اساسي خلق تورک ساکن در ايران مبتني بر رسمي شدن زبان وترکي، مطالبه‌ي حق و وضعيتي نو و تجربه نشده نيست، بلکه طلب براي احياء يک سنت ديرين و عرف سياسي قبلاً موجود در تاريخ اين کشور است که در سده‌ي اخير در آن انقطاع و گسست بوجود آمده است. از همين رو انتشار اسنادي از اين دست که تاريخ رسميت زبان تورکي در ايران را روشنتر و تثبيت مي‌سازند فوق‌العاده داراي اهميت است.

در زير متن نسخه‌ي تورکي مزبور را داده‌ام. در بازنويسي متن، کلمات و پسوندهاي تورکي همچنين کلمات اروپائي با املا مدرن فونتيک تورکي، کلمات و عبارات فارسي و عربي با رسم الخط رايج در اين زبانها نوشته شدند. پسوندهاي تورکي که از طرف من به برخي کلمات اضافه شده‌اند را پس از يک . (نقطه) آورده‌ام. به عنوان نمونه پادشاه.ي، که پسوند .ي در آن از طرف من اضافه شده است. مئهران باهارلي

[فينکئنيشتاين آنلاشماسي] 

فيرانسا ايمپاراتور.و و ايتاليا پادشاه.ي جنابلاري و ايران شاهِ سعادتگاه جنابلا‌ري اتّحاد عهدنامه.سي ايله محبّتين بنالاري.ني مثبوت ائتمه‌سينه خواهش ائديپ، بناءً عليه رخصتِ کامله ايله رخصتگزارلار تعين ائديپ. يعني فيرانسا ايمپاراتور.و و ايتاليا پادشاه.ي طرفينده‌ن دولتين وزيري و سرکاتبِ اعظم، چلنگِ همايون ايله و باوير و باد دولتله‌ري نشانلار.ي ايله مشر‌ّف اولان موسيو هوگ بئرنار مارئ نام مامور؛ و ايران شاه.ي صاحبِ دستگاه و سعادتگاه طر‌فله‌رينده‌ن سفيرِ بي‌نظيرِ عالي‌جاه و رفعتگاه ميرزا محمّدرضاخان قزوين شهرينين ناظري و محمّدعلي ميرزا حضر‌تله‌رينين وزيري و مشاراليها رخصتنامه‌له‌رينين تبديلي ائيله‌ديکده‌ن سونرا ادنا.دا مشروح اولان ماده‌‌له‌ري ربط ائتميشله‌ر:

ماده ١- فيرانسا ايمپاراتور.و و ايتاليا پادشاه.ي جنابلاري و ايران شاهِ سعاد‌تله‌ري مابينينده صلح و محبّت و اتّحاد انشاءالله تعاليٰ مستدام اولسون.

ماده ٢- فيرانسا ايمپاراتور.و و ايتاليا پادشاه.ي جنابلاري ايران شاه.ي جنابلارين دولتينده اولان مُلکله‌رين حراستينه کفيلدير.

ماده ٣- گورجوستان اقليمي.نين حلالاً ايران شاهين.ين مُلکو اولدوغونو فيرانسا ايمپاراتورو و ايتاليا پادشاه.ينا مشخص و معلومدور.

ماده ٤- فيرانسا ايمپراتور.و و ايتاليا پادشاه.ي روسيا دولتي.ني گورجوستاندان اخراجا و بوتون ايران خاکيندان اخراج و ترکينه مجبور ائيله‌مه‌له‌ري اوچون و مستقبل عهدنامه‌ده ايشبو شرطين مخصوص تضميني اوچون تماماً و کاملاً جهد ائده‌ره‌م دييه، تعهّد ائيله‌يير، چونکو بو ماده دايماً ايمپاراتورِ مشاراليه جنابلارينين دولت ايشله‌رينده و عالي همّتينده‌دير.

ماده ٥- فيرانسا ايمپاراتور.و و ايتاليا پادشاه.ي طرفله‌رينده‌ن بير سفيرِ رخصتگزارِ متعيّن، ايران شاهين.ين درِ سعاد‌تينده مقيم اولسون.

مادده ٦- ايران پادشاه.ي جنابلاري پياده عساکريني و توپلاريني و قالالاريني فر‌نگ معرفتي اوزه‌ره تعليم و ترتيبينه اشتياقي.ني بيلديريپ، فيرانسا ايمپاراتور.و و ايتاليا پادشاه.ي جنابلاري بونا بناءً توپِ سفريّه و حربلي توفه‌نگ شاه طرفينده لازم اولان نه قد‌ر مطلوب اولورسا ارسالينا تعهّد ائيله‌يير؛ و بو سلاحلارين قيمتي فرنگستان قيمتيله مدفوع اولونا.

مادده ٧- ايران دولتينين قالالاري.ني فر‌نگ عاد‌تي اوزه‌ره تحصين و توپخانالاري.ني ترتيب و پياده عسکري.ني تعليم ائتمه‌ک اوچون توپچو و مهندس و تعليمچي معتبر اوفيسياللاريندان ايران پادشاهي جنابلارينا نه مقدار مناسب گؤره‌رله‌رسه ارسال ائتمه‌سينه فيرانسا ايمپاراتور.و و ايتاليا پادشاهي تعهّد ائده‌ر.

ماده ٨- ايران پادشاهي کندي طر‌فينده‌‌ن اينگيلتره‌ ايله هر وجهيله مکاتبه و مراسله.ني قطع ائيله‌مه‌سينه؛ و حالاً مذکور طايفه‌يه سفر آچماسينا و دشمنليک اوزه‌ره حرکت ائتمه‌سينه تعهّد ائيله‌ييپ. بناءً عليه بريتاني‌يا (؟) مرسول اولان شاهين سفيري رجوعونا امر اولونا. اينگيليز کونپانيا.سي طر‌فينده‌ن ايراندا و بند‌رله‌رينده مقيم اولان باليوسلاري و ساير وکلاسي اقامتله‌رينده‌ن في‌الحال مردود اولا. و اينگيليز ماللاري و متاعلاري.ني ضبط ائتمه‌سينه و تجار‌تله‌ري برّاً و بحراً قطع ائتمه‌سينه پادشاهانه فرمان اولونا. و بو سفرين وقتينده اينگيلته‌ره طرفينده‌ن سفارت اوچون و ياخود ديگر بهانه‌سيله گله‌ني مردود اولا.

ماده ٩- في‌المستقبل اگر روسيا و اينگيليز دولتله‌ري ايران و فيرانسا دولتله‌ري اوزه‌رينه اتّفاق ائده‌رله‌ر ايسه، فيرانسا و ايران دولتله‌ري داخي اتّفاق و اتّحاد اوزه‌ره اولسونلار. ايشبو ايکي دولتله‌رين بيريسينين طر‌فينده‌ن عداوت ظهور ائده‌رسه، اول بيرينه رسماً خبر و دئندييي گيبي دوشمن اوزه‌رينه حرکت اولونا. و او اثنادا اعلاً مادّه‌ده شرح اولونان وجهيله عمل اولونا.

ماده ١٠- ايران پادشاه.ي اغوان (افغان) طايفه‌سيله و ساير قندهار طايفه‌له‌ر.ي ايله اتّفاق ائديپ و مملکتله‌رينده‌ن عبورو مشخّص اولدوغوندا هينديستاندا اينگيليزين يدينده اولان مملکتله‌ري تسخير ائتمه‌ک اوچون اينگيليز اوزه‌رينه تمشيةٔ عساکر اولونا.

ماده ١١- اگر فيرانسيزلارين بير دونانماسي ايران درياسيندا و ايران بند‌رله‌رينده ظهور ائده‌رسه، اقتضا اوزه‌ره اولان تسهيلات و معاونة و محبّتِ کامله ايله مقبول اولسون.

ماده ١٢- هينديستانداکي اينگيليز مملکتله‌رينه هجوم ائتمه‌ک اوچون قارادان بير لشکر ارسال ائتمه‌سي فيرانسا ايمپاراتورون.ون نيّتله‌رينده ايسه، اتّحاد اوزه‌ره ايران پادشاه.ي لشکرِ مذکورو کندي توپراغيندان عبوري وئرسين. ولاکين اؤيله اثنادا مقدّماً ايکي دولتله‌ر مابينينده مخصوص عهدنامه مربوط اولونوپ و مذکور عهدنامه‌ده نه راهيني متو‌جّه اولاجاقلاري و نه وجه ايله ذخاير و مراحلات اوچون تدارک گؤرونه‌جه‌کله‌ري و نه مقدار ايران عسکرينده‌ن برابر ارسال.ين ايران دولتينه مناسب اولاجاقلاري بو مذکور عهدنامه‌ده تفصيلاً مشروح اولسون.

مادده ١٣- بوندان اعلاکي مادّه‌له‌رين موجبينجه، ياخود دونانمالارا و ياخود عسکرله‌ره هر شئي کي وئره‌رله‌رسه، ايران اهلينه گيبي قيمتي و بهاسي ايله وئريلسين.

ماده ١٤- بوندان اعلا اونونجو مادّه‌سينده مذکور اولان شرطله‌ري فيرانسا دولتينه مشخّص اولسون. بناءً عليه نه اينگيلته‌ره و نه روسيا دولتله‌رينه ايشبو شرطله‌ر هئچ بير يئرده مربوط اولماسين.

ماده ١٥- تجّار.ين امورلاري اوچون و دولتين انتفاعي اوچون تجار‌ته متعلّق بير عهدنامه تئهراندا مربوط اولسون.

ماده ١٦- انشاءالله تعاليٰ ايشبو عهدنامهٔ همايونون رضانامه‌له‌ري ايشبو تاريخ دؤرت آيدان سونرا تئهراندا تبديل اولونا.

محرراً ايمپاراتورِ اعظ‌مين اوردوسوندا فنکستن نام في صفر ١٢٢٢

[Finkenstein Anlaşması]

Fıransa imparatoru ve İtalya pâdşâhı cenabları ve İran şâh-i saadetgah cenabları ittihad ehdnâmesi ile mehebbetin benalarını mesbut étmesine xâhiş édip, benaen eléyh rüxset-i kâmile ile rüxsetgüzarlar te’yin édip, ye’ni Fıransa imparatoru ve İtalya pâdşâhı terefinden dévletin veziri ve serkâtib-i e’zem, çelenk-i humâyun ile ve Bavir ve Bad dévletleri nişanları ile müşerref olan Mösyö Hüg Bérnar Maré nâm me’mur;  ve İran şâh-i sahib-i destgah ve saadetgah tereflerinden sefir-i binezir-i âlicah ve ref’etgah Mirza Mehemmed Riza Xan Qezvin şehrinin nâziri ve Mehemmedeli Mirza hezretlerin veziri ve muşar ileyha ruxsetnâmelerini tebdil éyledikden sonra ednada meşruh olan maddeleri rebt étmişler:

Madde 1- Fıransa imparatoru ve İtalya pâdşahı cenabları ve İran şâh-i saadetleri mâbéyninde sülh ve mehebbet ve ittihad inşallah taala müstedam olsun

Madde 2- Fıransa imparatpru ve İtalya pâdşahı cenabları ve İran şâhı cenablarının dévletinde olan mülklerin herâsetine kefildir

Madde 3- Gürcüstan iqliminin helalen İran şâhının mülkü olduğunu Fıransa imparatoru ve İtalya pâdşahına müşexxes ve me’lumdur

Madde 4- Fıransa imparatoru ve İtalya pâdşahı Rusya dévletini Gürcüstandan ixraca ve bütün İran xâkından ixrac ve terkine mecbur éylemeleri üçün ve müsteqbel ehdnâmede işbu şertin mexsus tezmini üçün temâmen ve küllen cehd éderem diye, teehhüd éyleyir çünkü bu madde dâiymen imparator-i muşariléyh cenablarının dévlet işlerinde ve âli himmetindedir.

Madde 5- Fıransa imparatoru ve İtalya pâdşahı tereflerinden bir sefir-i rüxsetgüzar-i müteeyyin İran şâhının der-i saadetinde müqim olsun.

Madde 6- İran pâdşahı cenablarının piyâde esâkirini ve toplarını ve qalalarını Fireng me’rifeti üzre te’lim ve tertibine iştiyâqını bildirip, Fıransa imparatoru ve İtalya pâdşah cenabları buna benaen top-i seferiyye ve herbli tüfeng şah terefinde lâzim olan ne qeder metlub olursa irsalına teehhüd éyleyir ve bu silahların qiymeti Firengistan qiymetile medfu oluna.

Madde 7- İran dévletinin qalaları Fireng âdeti üzre tehsin ve topxanaları tertib ve piyâde eskerini te’lim étmek üçün topçu ve mühendis ve te’limçi mö’teber ofisiyallarından İran pâdşahı cenablarına ne miqdar munâsib görerlerse irsâl étmesine Fıransa imparatoru ve İtalya pâdşahı teehhüd éder.

Madde 8- İran pâdşahı kendi terefinden İngiltere ile her vechile mukâtibe ve murâsileni qet` éylemesine ve hâlen mezkur tâyifeye sefer açmasına ve düşmenlik üzere hereket étmesine tehehhüd éyleyip. Benanen eléyh butbiya? mersul olan şâhın sefiri rucuuna emr oluna. İngiliz konpanyası terefinden İranda ve benderlerinde muqim olan balyosları ve sâyir vukelâsı iqametlerinden filhal merdud ola. Ve İngiliz malları ve metalarını zebt étmesine ve ticaretleri berren ve behren qet` étmesine pâdşahane ferman oluna ve bu seferin veqtinde İngiltere terefinden sefâret üçün veyâxud diger behânasıyla geleni merdud ola.

Madde 9- Filmüsteqbel eger Rusya ve İngiliz dévletleri İran ve Fıransa dévletleri üzerine ittifaq éderler ise Fıransa ve İran dévletleri daxı ittifaq ve ittihâd üzere olsunlar. İşbu iki dévletlerin birisinin terefinden edâvet zuhur éderse ol birine resmen xeber ve déndiyi gibi düşmen üzerine hereket oluna, o esnada e’la maddede şerh olunan vechile emel oluna.

Madde 10- İran pâdşahı Efqan tâyifesile ve sâyir Qendhar tâyifeleri ile ittifaq édip ve memleketlerinden ubur ve muşexxes olduğunda Hindistanda İngilizlerin yedinde olan memleketleri tesxir étmek üçün İngiliz üzerine temşiye-yi esakir oluna.

Madde 11- Eger Fıransızların bir donanması İran deryasında ve İran benderlerinde zuhur éderse iqtiza üzere olan teshilat ve muavinet ve mehebbet-i kâmile ile meqbul olsun

Madde 12- Hindistandakı İngiliz memleketlerine hucum étmek üçün qaradan bir leşker irsâl étmesi Fıransa imparatorunun niyyetlerinde ise, ittihâd üzere İran pâdşahı leşker-i mezkuru kendi toprağından uburi vérsin. Velâkin öyle esnâde muqeddemen iki dévletler mâbéyninde mexsus ehdnâme merbut olunup ve mezkur ehdnâmede ne râhini müteveccih olacaqları ve ne vech ile zexâyir ve merahilat üçün tedarük görünecekleri ve ne miqdar İran eskerinden berâber irsâlın İran dévletine munâsib olacaqları bu mezkur ehdnâmede tefsilen meşruh olsun.

Madde 13- Bundan e’lakı maddelerin movcibince yâxud donanmalara veyâxud eskerlere her şéy ki vérerlerse İran ehline gibi qiymeti ve bahası ile vérilsin

Madde 14- Bundan e’la onuncu maddesinde mezkur olan şertleri Fıransa dévletine muşexxes olsun. Benaen eléyh ne İngiltere ve ne Rusya dévletlerine işbu şertler héç bir yérde merbut olmasın

Madde 15- Tüccarın umurları üçün ve dévletin intifaı üçün ticârete müteelliq bir ehdnâme Téhranda merbut olsun.

Madde 16- İnşallah taala işbu ehdnâme-yi humâyunun rizanâmeleri işbu târix dört aydan sonra Téhranda tebdil oluna.

Muherriren İmparator-i e’zemin ordusunda Finkésten nâm fi sefer 1222 

ايشبو: اين
باليوز: شه‌بندر، کارگزار، قونسول
باوير و باد: ايالتهاي باواريا و بادن آلمان
تَمشية: حرکت سريع
در سعادت: پايتخت
دونانما: نيروي دريائي
دئندييي گيبي: ديييلدييي کيمي، همانگونه که گفته شد
قارا: زميني (در مقابل دريائي)
کندي: اؤز، خود
گيبي: کيمي، مانند
مراحلات: مرحله‌ها

لينک و مشخصات آرشيو منبع:


Dossier: Grands documents de l'histoire de France ; Florilège
N° notice: 03700
Fonds: Musée
Série: armoire de fer et Musée; musée des documents étrangers
Cote: AE/III/54/a
Cote origine: AF/IV/ 1702/1er dossier/ pièces 1 et 2
Dates document:  1807/05/04

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.