Sunday, December 13, 2015

رابينو: روستائيان همدان تورک‌اند و کلمه‌اي فارسي نمي‌دانند


رابينو: روستائيان همدان تورک‌اند و کلمه‌اي فارسي نمي‌دانند.

در زير ترجمهي فارسي بخشهائي از مقالهي ه. ل. رابينو به زبان فرانسه در بارهي ايالت همدان، که در سال ١٩٢١ (٩٥ سال پيش) منتشر شده است، را آورده‌ام. وي در اين مقاله مي‌گويد که اغلب روستائيان ايالت همدان تورک‌اند و معمولا کلمه‌اي فارسي نمي‌دانند:

 Les villageois sont pour la plupart Turcs, et ne savent d’ordinaire pas un mot de Persan.

اين تثبيت از چند جنبه قابل توجه است:


١- یاسنت لویی رابينو (١٨٧٧-١٩٥٠، Hyacinth Louis Rabino) اصلا ايتاليائي، متولد فرانسه و داراي تابعيت انگليسي. پدر وي مدير بانک شاهي ايران بود. رابينوي پسر، يک تاریخ‌نگار، جغرافی‌دان، دیپلمات و کارمند رسمي دولت انگليس در وزارت امور خارجه و ادارهي مستعمرات بريتانياي کبير است. او در مناصب گوناگوني در ايران دورهي قاجاري از جمله در کنسولگريهاي بريتانيا و شعبات بانک شاهي در اين کشور خدمت کرده است. رابينو که علاقه‌مند به مطالعات آکادميک و خطاطي و سکه شناسي بود داراي تاليفات متعدد و مهمي در بارهي ايران است. با اينهمه او يکي از شرقشناسان و ايران‌شناساني است که از اوائل دورهي قاجاريه اهتمام جدي در ايجاد تصوري نادرست از ايران کرده‌اند و به مهندسي هويت ملي و قومي آن، کشوري در آن موقع با اکثريت جمعيتي تورک و تحت حاکميتي تورک، پرداخته‌اند. اين شرق‌شناسان و ايران‌شناسان با نگارش و انتشار هزاران نوشته و کتاب و مقاله و تحقيقات و ... بالاخره توانستند از دورهي مشروطيت بدين سو اين تصور غيرواقعي را که گويا ايران يک کشور فارسي با هويت و تاريخ پارسي و آريائي و .... است، به خوبي و بويژه در مراکز سياسي و آکادميک غرب جا بياندازند.

٢- رابينو مانند اغلب شرقشناسان و ايران‌شناسان انگليسي از سوئي بسيار به مطالعه و بررسي گروههاي ايرانيک (فارس، گيلک، مازندراني، تالش، لک، کورد، لر، تات،....) و بزرگنمائي آنها علاقه‌مند بود و از طرف ديگر بي‌علاقه به اکثريت تورک ساکن در ايران و تاريخ و زبان و فرهنگ تورک او و متمايل به نديدن آنها. از همينرو تثبيتهاي وي در بارهي شيوع و گسترش زبان تورکي و هويت تودهي تورک در آن دوره فارغ از بزرگنمائي و نتيجتا حائز اهميت‌اند.

٣- مقالهي رابينو نشان مي‌دهد که حتي يک صد سال پيش، يعني دو دهه پس از آغاز سياست فارس‌سازي و تورکي‌زدائي- تورکي‌ستيزي در ايران، که در دورهي مشروطيت به سياست رسمي دولت ايران تبديل شد، حافظهي تاريخي دور و نزديک خلق تورک ساکن در ناحيهي همدان زدوده نشده بود. تورکهاي اين ناحيه از تورک ائلي (آزربايجان اتنيک) هنوز نياخاک خود را ترکستان مي‌دانستند (تاريخ دور) و موسس طائفهي خود را دولت قاراقويونلو (تاريخ نزديک).

٣-رابينو در اين مقاله همانند همهي ديگر آثار خود از مردم ما با نام تورک (به فرانسه Turc) ياد مي‌کند. در مقالهي وي از ترکيبهائي مانند تورک همداني، تورک خمسه، تورک آزربايجاني، آزربايجاني، آزري و .... که در راستاي تورک‌زدائي و تورک‌ستيزي بعدها توسط پان ايرانيستها و آزربايجانگرايان پان‌ايرانيست و استالينيست اختراع و متداول شده‌اند خبري نيست. به عبارت ديگر تغيير نام تورک، انکار اصليت تورک خلق ما و تلاش براي تجزيهي تودهي تورک ساکن در ايران به دهها قوم و قومک مانند آزربايجاني و آزري .... تدابيري پيشرفته‌تر مربوط به فازهاي متاخر سياست تورک‌زدائي و تورک‌ستيزي در ايران است.

٤- در حاليکه بنا به تثبيت رابينو در سالهاي ١٩٢٠ اکثريت اهالي تورک همدان کلمه‌اي فارسي نمي‌دانستند، پس از اِعمال يک صد سال سياست دولتي تورک‌زدائي موثر، امروز اين منطقهي تورک‌نشين دگرگشت سريع و گستردهي هويت ملي خود و تغيير ترکيب دمگرافيک از تورک به فارس را تجربه کرده و در راه فارس شدن کامل است.

٥-در زير ترجمهي فارسي بخشهائي از مقالهي مزبور به زبان فرانسه را که مستقيما در ارتباط با هويت قومي و طوائف تورک بودند آورده‌ام. توالي جملات و پاراگرافها مطابق ظهورشان در مقاله نيست و توسط من چيده شده‌اند.

گلچيني از مقالهي "همدان" نوشتهي ه. ل. رابينو (از ص ١٥ و صص ٢٢٢-٢٢٧)

ترجمه از زبان فرانسه توسط مئهران باهارلي

"جمعيت [ايالت همدان] متشکل است از فارسها و تورکها (اعقاب طوائف اَشِکلو و حاجيلو). همچنين يهوديها و ارمنيان نيز هستند. .... روستائيان اغلب تورک‌اند و معمولا کلمه‌اي فارسي نمي‌دانند. اکثريت، اعقاب طوائف حاجيلو، اَشِکلو و خدابنده‌لو هستند. آنها فقيرند، زيرا محصولات کشاورزيشان را به علت گران بودن هزينهي حمل و نقل، ارزان مي‌فروشند.

درجِزين: ٥٠ روستا. در شرق و شمال شرق همدان. در شرق محدود به نوبِران [نوواران]، در جنوب به سردَرود، در غرب به کوههاي کاني داغ و در جنوب به نواحي چاررو و درجِزينِ عراق (اراک). اهالي تورک‌اند. ... اتراق شاهسوندها در تابستان در اين ناحيه است. ... شاهسوندها در اين ايالت آذوقهي خود را از جو و گندم تهيه مي‌کنند و آنها را در زمستان که از نواحي گرمتري مي‌گذرند با خود حمل مي‌کنند.

مهربان: ١٠٠ روستا. در شمال همدان، در شمال محدود به خمسه، در شمال و غرب به اسفندآباد، در شرق به سردَرود و در جنوب به دوروب و توابع. اهالي تورک هستند.

سردَرود: ٥٠ تا ٦٠ روستا. در شمال شرق همدان، در شمال محدود به خمسه، در غرب به مهربان، در شرق به خرقان [قاراقان] و در جنوب به درجِزين. اهالي تورک و از اعقاب طائفهي اَشِکلو هستند.

دوروب و توابع: ٦٠ روستا در همسايگي نزديک شهر همدان. اهالي به سمت جنوب و شرق فارس، به سمت شرق تورک و به سمت شمال مخلوطي از اين دو نژاد‌اند. .... ناحيهي بين سورخ اباد و بوبوک آباد برگرفته از نام طائفه‌اي که در آنجا ساکن است، اغلب حاجيلو ناميده مي‌شود.

همچنان اين نواحي بايد ذکر شوند:
وفس، زيرناحيهي مهربان، همسايهي ايالت عراق [اراک].
پيشخور، زيرناحيهي درجِزين، و يا به طور دقيقتر بين درجِزين و نوبِران [نوواران].
تاسِران، زيرناحيهي درجِزين محدود به مهربان، خمسه، خرقان [قاراقان] و سردَرود.
ازنارد، زيرناحيهي کوچکي که به جوراقان، ٦ کيلومتري شمال شرق همدان تا زتگاه [لتگا؟] امتداد دارد.

طائفهي قاراگؤزلو به دو شاخه تقسيم شده است: اَشِکلو و حاجيلو. اَشِکلوها در ناحيهي درجِزين ساکن‌اند و تا نوبِران [نوواران] گسترده مي‌شوند. شناخته‌شده‌ترين روستايشان روستاي شاوارين است. ريش‌سفيد و يا رئيس طائفهي عاليجناب ابوالقاسم‌خان ناصرالملوک مي‌باشد. حاجيلوها ساکن ناحيهي مهربان‌اند. مهمترين روستاهاي آنها کبود راهنگ [کوره‌نگ] و بوبوک آباد مي‌باشد. خدابنده‌لوها که ساکن همان ناحيه‌اند تابع آنها هستند.

قاراگؤزلوها کاملا يکجانشين شده‌اند و به سختي مي‌توان صفت طائفه را در بارهي آنها بکار برد، زيرا آنها همهي خصوصيات [طائفه‌گي] را از دست داده‌اند. تعداد آنها بالغ بر ٢٠٠٠ تا ٣٠٠٠ خانوار است. بنا به سنن طائفه، قاراگؤزلوها اصل خود را از ترکستان و موسس طائفه‌شان را قارا محمد، برادر قارا يوسف، يکي از حاکمان سلسلهي قاراقويونلو مي‌دانند.

در نواحي همدان فرشهاي بسياري اعمال مي‌شود، اما نه در همسايگي نزديک شهر همدان. بهترين فرشها از آن قاراگؤزلوهاست  که بيشتر در بوبوک آباد بافته مي‌شوند. آنها محکم‌اند و در هر زر مربع داراي ١٢٠ گره [تورکي] اند. فرشهاي نواحي درجِزين، مهربان و سردَرود کيفيت پائينتري دارند. اکثر فرشها از طريق تبريز به استانبول و اروپا صادر مي‌شود.

ه. ل. رابينو"

منبع:
H. L. Rabino, “Hamadan”, Revue du Monde Musulman , 43 (1921): 15, 222-227, Paris.
لينک دانلود نشريه:

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.