Saturday, December 19, 2015

قبض تورکي علي بالي و کاربرد زبان تورکي در تجارت و معاملات خارجي دولت صفوي


قبض تورکي علي بالي و کاربرد زبان تورکي در تجارت و معاملات خارجي دولت صفوي

مئهران باهارلي

در سال ١٦٣٢ ميلادي شاه صفي پادشاه تورک دولت صفوي تاجري بنام علي بالي را به نمايندگي از سوي خود عازم ونيز کرد. علي بالي وظيفه داشت خبر جلوس شاه صفي بر تخت سلطنت را به دوژه (دوجه) و سناي آن کشور اعلان کند. با اينهمه هدف اصلي ماموريت وي، وصول پولهائي بود که ده سال پيش، از فروش ٦٩ محموله‌ي ابريشم در ونيز بدست آمده، اما به سبب بروز اختلافاتي بين فروشندگان آن توسط ميرزا علي تبريزي و بابا علي اردبيلي به ضربخانه‌ي ونيز واريز شده بود. وي همچنين ميبايست مقاديري لباسهاي پشمي که به سرکرده‌ي خاصه‌ي شريفه تعلق داشت را تحويل بگيرد.

علي بالي پس از ١٥ ماه در سال ١٦٣٤ به ونيز رسيد. وي پس از گرفتن مبلغ و محمولات مزبور دو قبض يکي به تورکي (دسامبر ١٦٣٥) و ديگري به فارسي (ژانويه ١٦٣٦) صادر کرد. قبض تورکي به لحاظ تاريخي اهميت بسيار دارد، زيرا سندي است دال بر اينکه زبان تورکي علاوه بر کاربرد در روابط سياسي خارجي و ديپلماسي دولت صفوي (نامه‌ي اعلان جلوس صفي شاه به تخت سلطنت نيز به زبان تورکي به دوژه ونديک فرستاده شده بود)، در روابط و معاملات تجارت خارجي اين دولت تورک و آزربايجاني نيز بکار مي‌‌رفته است. اين وثيقه که از سوي نماينده‌ي رسمي شخص شاه و دولت صفوي صادر شده، محصول و نشانگر رسميت دوفاکتوي زبان تورکي در دوره‌ي صفويان است. علاوه بر آن از آنجائيکه علي بالي نخست قبض تورکي و يک ماه بعد قبض فارسي را صادر کرده، مي‌توان اينگونه استنتاج نمود که کاربرد زبان تورکي در مناسبات رسمي اولويت و ارجحيت داشته و قبض فارسي در تفکر دوم و به منظور محکم‌کاري صادر شده است.


زبان تورکي اين قبض که به عجله نوشته شده، نسبتا روان و ساده و دائره‌ي لغات آن عين زبان تورکي‌اي است که در آن دوره در عثماني بکار مي‌رفت (ايشبو، آقچا، سونوپ، قوروش، توفه‌ک، دوقوز، غيري ...). همچنين علي بالي در سند-قبض خود زبان ما را صرفا "تورکي" مي‌نامد. از ديگر نکات مهم در رابطه با اين قبض؛ توانائي يک تاجر به تورکي‌نويسي و نوشتن وثيقه‌ها و اسناد تجاري و مالي به زبان تورکي است که نشان از وجود و عمومي بودن سنت تورکي‌نويسي در ايران و آزربايجان آن دوره دارد.

در زير متن هر دو قبض تورکي و فارسي علي بالي را – به همراه متن تورکي لاتيني –طبق خوانش خودم آورده‌ام. کلمات و عبارات فارسي و عربي با رسم الخط اصلي و کلمات و پسوندهاي تورکي با رسم الخط مدرن فونتيک تورکي نوشته شدند. سه مورد ناخوانا براي من را به شکل (....) نشان دادم. مئهران باهارلي

١-قبض تورکي (مئهران باهارلي):

هو

وجهِ تحريرِ اين حروف بودور کي:

ايشبو مين قيرخ اوچ تاريخينده شاه صفي حضرتله‌رينين نامهٔ شريفله‌ريله وئنئديک ديوانينا گليپ، سعادتلي و عزّتلي دوژِ حضرتله‌رينين حضورِ شريفله‌رينه [نامه‌‌ني] سونوپ؛ ضرّابخانادا ميرزا علي تبريزي و بابا علي اردبيلي[نين] امانت قويدوغو آقچا، ايگيرمي دوقوز مين دوقوز يوز ريال قوروش[و] طلب ائيله‌دييميزده، مذکور وکلايِ دوژِ مشاراليه قانونلاري و محبّت اوزه‌ره "مبلغِ ايگيرمي دوقوز مين (.…) دوقوز يوز ريال قوروش وئريلسين" ديييپ بويوردولار. ضرّابخانادا اولان به‌يله‌ري اطاعت ائديپ، بي‌قصور و بي‌کسور مبلغِ مذکورو بيزه تسليم ائيله‌ديله‌ر. بيز داخي قبض ائتديک. و بو قوروشدان غيري چوخا بهاسين[ي] عيني حسابيله آلديق. بانکودا اوچ‌ مين ايکي ‌يوز قيرخ توقات، اون آلتي سوتي، اون بير بقاتي[ن] بيزه واصل اولدو. و داخي بير صندوق مقوّا آينه و چشمک، و دوقوز توفه‌ک، و بير (.…) صندوق پوچ اينجي ايسيرقا ايله و بير گؤن صندوق خوردهٔ ناتمام بيزه واصل اولدو. و اوزه‌رينده بير آقچا و بير حبّه قالمادي.

اجيلده‌ن ايشبو تذکره تحرير قيلينيپ و يدله‌رينه تمسّک اوچون وئريلميشدير.

 تحريراً في ١٠ شهرِ رجب المرجّب سنهٔ ١٠٤٥

(….) علي

Hu

Vech-i tehrir-i in huruf budur ki: İşbu min qırx üç târixinde Şâh Sefi Hezretlerinin nâme-yi şerifleriyle Vénédik dîvânına gelip [nâmeni] saâdetli ve izzetli Dojé Hezretlerinin huzûr-i şeriflerine sunup, zerrabxanada Mirza Eli Tebrizi ve Baba Eli Erdebili[nin] emânet qoyduğu aqça, igirmi doquz min doquz yüz riyal quruş[u] teleb éylediyimizde, mezkur vükelâ-yi Dojé-yi muşârun eléyh qânunları ve muhebbet üzere mebleğ-i igirmi doquz min (….) doquz yüz riyal quruş vérilsin diyip buyurdular. Zerrabxanada olan beyleri itâet édip bîqusur ve bîküsūr mebleğ-i mezkuru bize teslim éylediler. Biz daxı qebz étdik. Ve bu quruşdan qéyri çuxa bahasın[ı] éyni hésab ile aldıq. Banko'da üç min iki yüz qırx Tuqat, on altı Suti, on bir Baqati[n] bize vâsil oldu. Ve daxı bir sandıq muqavva ayna ve çeşmek, ve doquz tüfek ve bir (….) sandıq puç inci ısırqa ile ve bir gön sandıq xurda-yi nâtamam bize vâsil oldu, ve üzerinde bir aqça ve bir hebbe qalmadı.

Ecilden işbu tezkere tehrir qılınıp ve yedlerine temessük üçün vérilmişdir.

Tehriren fi 10 şehr-i Receb ül-Mürecceb sene-yi 1045

(….) Eli

٢-قبض فارسي:

قبض دادم  و قبول نمودم. بنده‌ي درگاه علي بالي که بتاريخِ سنه‌ي ١٠٤٣ حسب الامرِ بندگانِ اشرفِ اقدسِ ارفعِ همايونِ اعلي شاه صفي محبّتنامه به بندگانِ رفعت و عزّت پناهِ شوکت و حشمت دستگاهِ دوژِ ونديک آورده، بجهتِ مبلغي که بابا علي و ميرزا علي در ضرّابخانه‌ي ونديک امانت گذاشته بودند. حسب الامرِ دوژِ مشاراليه بمعرفت وکلاءِ ضرّابخانه مبلغِ بيست و نه هزار (….) نهصد قروش ريال واصلِ اينجانب شد. و سوايِ مبلغِ مذکور بهاءِ سقرلاط که پيکها بيع نموده بودند. مبلغ سه هزار (….) دويست و چهل توقاتِ بانکو، و شانزده سوتي، و يازده بقاتي[ن] عائد شده. و جنسِ يک عدد صندوق آئينه مقوا و عينک، و يکدست صندوقِ بيست شش دستچه مرواريدِ پوچ و يک عدد صندوقچه‌ي کوچک که خانها دارد، بعض پيچ‌آويزِ گوشواره و انگشترِ برنجين و عينک، و نه قبضه تفک با تمام و کمال واصلِ اينجانب شد.

و يک قبضِ ديگر بزبانِ تورکي نوشته شده هر دو به يک مضمون است و اين دو کلمه بجهه قبض قلمي شد.

تحريراً في شهرِ شعبان المعظّم سنهٔ ١٠٤٥

لغتنامه:

آقچاAqça : پول
اجيلده‌نEcilden : به سبب
ايسيرقا Isırqa: سيرقا، گوشواره

ايشبوİşbu : اين، همين
بانکوBanko : بانک
بقاتي[ن]Baqatin : (باقاتينوBagattino ، باقاتينBagatin ، باقروBaghero ). سکه‌اي خرد و کم ارزش در ونيز.
توفه‌کTüfek : تفنگ
توقات Tuqat - Ducat سکه‌ي طلا و نقره‌اي ونيز
چوخاÇuxa : لباس پشمين
خوردهXurda : سکه‌ي فلزي کهنه، تکه پارچه شده
دوژِDojé : کلمه‌اي ايتاليائي، دوژه، دوجه، حاکم انتخابي شهر-کشورهاي ايتاليا در قرون وسطي و دوره رنسانس
سقرلاتSeqérlat : نوعي جامه‌ي پشمین بافت عثماني و فرنگ
سوتيSuti : اسکودوScudo  (اسکوديScudi ) نام سکه‌اي نقره در ونيز. بنا به توغرول آتاباي سوتي در اين قبض احتمالاً محرف اسکودي مذکور است.
سوتي Soti : (سوتSot ، صوت، صوتي Soti). کلمهاي روسي به معني درصد ناتمام که توسط طلافروشان براي خرده گرم بکار مي‌رود. مثلاً اگر طلا ٢،٤٥٦ گرم باشد مي‌گويند ٢ گرم و ٤٥٦ سوت. هر گرم هزار سوت و هر قيراط ٢٠٠ سوت است.
سونوپSunup : تقديم کرده
قوروشQuruş : مبلغ
گؤنGön : پوست حيوان، پوست دباغت، چرم، به معني نشانه هم بکار رفته است. گٶن Gön، گۆنو (Kun, Kuni, Günü): واحد پولي چرمي قديم تورکي ساخته شده از خز حيوانات.

.منابع:

-Venice - Asnad.org Digital Persian Archives, 'Ali Bali's receipt as agent of Shah Safi I :
لينک اينترنتي سند
-Fekete, Lajos, and György Hazai, eds. Einführung in die persische Paläographie: 101 Dokumente. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1977. 499­503, 505-507, 509-11; Tafel 216
-Iran and the World in the Safavid Age edited by Willem Floor, Edmund Herzig page 154
-Safevî İranı İle Venedik Cumhuriyeti Arasındaki Diplomatik İlişkilere Genel Bir Bakış / Giorgio Rota
-Toğrul Atabay, Qızılbaş Şah Sefi döneminden Türkce bir pitik: 1635 https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10151371603244105&set=a.10150209735504105.325447.565444104&type=3&theater
-Rota, Giorgio, A bilingual Persian Italian Safavid document (1627) and its historical background
-ASV, Senato, Deliberanzioi Constantinopoli, fliza 26  june and 10 july 1634
-Berchet, "Venezia e la Persia. Nuovi documenti", ss. 31-34;
-Zülfiyye Veliyeva (Xezer Universitesi), Safevilerin Menşei Ve Kızılbaşça,  Journal of Azerbaijani Studies 332-344 
-Recueil de voyages et de documents pour servir a l'histoire de la géographie depuis le XIIIe jusqu'á la fin du XVIe siècle"

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.