Friday, December 18, 2015

مشاعره‌ي تورکي شاه تهماسب و سلطان سليمان قانوني


مشاعره‌ي تورکي شاه تهماسب و سلطان سليمان قانوني

مئهران باهارلي

در دوره‌ي شاه تهماسب بين دو دولت تورکي عثماني و صفوي مکاتبات و مراسلات بسياري رد و بدل شده است. اغلب اين نامه‌نگاريها به صورت نثر، برخي نيز در قالب نظم است. اکثر نامه‌هاي شاه تهماسب به فارسي، بعضي از آنها نيز به تورکي است. نامه‌هاي تورکي شاه تهماسب، که نوعاً در کتب تاريخي و معاصر فارسي نقل نمي‌شوند، در منابع عثماني مانند دستور الانشاء، مجموعه‌ي مکاتيب ملوک، منشات السلاطين، منشات العتيق، ... ثبت و نقل شده‌اند. اين منشات تورکي از جنبه‌هاي تاريخ رسميت زبان تورکي، نثر تورکي و نامه‌نگاري تورکي داراي اهميت‌اند. از نامه‌هاي تورکي منثور شاه تهماسب، شفاعت‌نامه‌ي تورکي و التماس‌نامه‌ي وترکي، و از نامه‌هاي منظوم وي يک غزل تورکي با رديف «اينجيدير» است که همه خطاب به سلطان سليمان قانوني نوشته شده‌اند. سلطان سليمان قانوني غزل تورکي شاه تهماسب را با يک غزل تورکي جواب داده است. اين گونه مشاعره، سنت قديمي «آييتيشما» در ادبيات تورکي اوزاني است که در ادبيات آشيقي به اشتباه به آن آتيشما گفته مي‌شود. سلطان سليمان قانوني مانند شاه تهماسب به جرگه‌ي سلاطين وترک شاعر تعلق دارد. او با مخلصهاي محبي، مفتوني و عاجزي شعر مي‌سرود و داراي يک ديوان فارسي و يک ديوان حجيم تورکي است. در زير غزلهاي مذکور اين دو حاکم تورک را نقل کرده‌ام:
غزل ترکي شاه تهماسب


شاهِ مردان دولتينده گييديييم نارنجيدير
نارا قارشى دورمازام، زيرا بنى نار اينجيدير
شاه سليمان گلدى بيزده‌ن ايل ولايت ايسته‌دى
بير يولا قويدوق بيز آنى، يول ارى زار اينجيدير
خانه‌سينده‌ن چيخيبان داغلارا دوشسه بير کيشى
باد اسه‌ر، باران ياغار، زحمت چکه‌ر، قار اينجيدير
هر نه گلميشدير جهانا يول ايله گلميش دورور

بير قدم تاشرا دوشه‌ن بيگانه‌يى خار اينجيدير

شاه تهماسب‌ا‌‌م، جهاندا شاه به شاه، نسلى على
ياريله يار اولموشام، سانما بنى يار اينجيدير

Şâh-i Merdân devletinde giydiym nârencidir
Nâra qarşı durmazam zirâ beni nâr incidir
Şah Süléymân geldi bizden il vilâyet istedi
Bir yola qoyduq biz ânı, yol eri zâr incidir
Xânesinden çıxıban daǧlara düşse bir kişi
Bâd eser, bârân yaǧar, zehmet çeker, qâr incidir
Her ne gelmişdir cahâna yol ile gelmiş dürür
Bir qedem taşra düşen bigâneyi xâr incidir
Şâh Tahmâsbam cahanda şah-be-şah nesli Eli
Yâr ile yâr olmuşam, sanma beni yâr incidir

شرح غزل: در دولت شاه مردان (دولت قزلباشي صفوي)، آنچه بر تن مي‌کنم نارنجي رنگ است (رنگ آتش، اشاره به کلاه سرخ قزلباشان تورک، و يا خلعت سرخ‌رنگ خاقانهاي تورک که سمبل نيرو، جسارت و اعتماد بنفس است). من در مقابل آتش نمي‌ايستم زيرا رنجيده مي‌کند (اشاره است به عقب‌نشيني تاکتيکي و عدم مواجهه شاه تهماسب با اردوي عثماني طي سه سفر جنگي سلطان سليمان قانوني به آزربايجان که بدين ترتيب اردوي قزلباش را از خسارات و نتايج منفي جنگ حفظ نمود). سلطان سليمان آمد و از ما ايل و ولايت خواست. در عوض ما او را به راه گذاشتيم، زيرا اين راه است که مرد را مي‌آزارد (اشاره به کشاندن اردوي سلطان سليمان به درون مملکت قزلباش، اما عدم مقابله‌ي رو در روي شاه تهماسب با اردوي او که به سبب کمبود آزوقه و فصل سرما باعث تحميل هزينه‌ها و خسارات بسيار به سپاه عثماني شد). اگر انسان از خانه‌ي خود خارج شود و به کوهها بيافتد دچار باد و باران و زحمت مي‌شود و برف وي را آزرده مي‌کند (اشاره به اينکه سفر جنگي در سرزمين ديگران به نيت زياده‌خواهي و توسعه‌طلبي مشقت‌آور و هزينه‌دار است، چنانچه اردوي سلطان سليمان در مسير سلطانيه به عراق بر اثر شرايط جوي نامناسب و برف، تلفات و ضايعات بسيار داد). هرچه به جهان آمده به راه خود آمده است. يک قدم خارج از راه برداشتن، باعث رنجيده شدن فرد توسط خار در سرزميني که بيگانه‌ي آن است مي‌گردد. (هر سلطان مي‌بايد به آنچه دارد کفايت کند. چشم‌داشت به سرزمينهاي ديگران و اقدام براي اشغال آنها گمراهي است و باعث خسارت فراوان در قلمروي ناآشنا خواهد شد). من شاه تهماسب هستم، از نسل علي و پشت به پشتم شاه است. با ياران به دوستي رفتار مي‌کنم. گمان مکن که يار مرا خواهد رنجاند (اشاره به اينکه وي خواستار جنگ نبوده، طرفدار دوستي و صلح با سلطان سليمان است. اين سياست دوستانه‌ي شاه تهماسب نتيجه داد و در تاريخ ١٥٥٥ قرارداد صلح آماسيا بين دو دولت تورکي صفوي و عثماني عقد شد. و يا اشاره به اين که از عون الهي برخوردار است و سلطان سليم گمان نکند که خداوند ياري و عنايت خود را از وي دريغ کرده و در روز احتياج – از جمله در روياروئي با سلطان سليمان- او را مايوس و از خود خواهد رنجاند).

غزل تورکى سلطان سليمان در پاسخ به شاه تهماسب


آلِ عثمان دولتينده گييديييم تورونجودور
مرتدِ دين اولانى يئر ييتيرير، نار اينجيدير
قاچيبان قاندا واراسين، ترکِ ديارين ائيله‌ييپ
خائنين معراجيدير، آخر آنى دار اينجيدير
صيدِ نخجير ائتمه‌يه داغلارلا دوستسا بير کيشى

عادتيدير آوجينين دائم، آنى قار اينجيدير

گؤرمه‌دين مى سيّدى سن، يول ايله نه ائتدييين
سور ايلينده‌ن خان سليم ائتدييينى، عار اينجيدير
شاه سليمان‌يم، جهاندا آلِ عثمان نسلى‌ييم
سانجاقِ اسلام بنيمدير، کفر ايمان اينجيدير
ؘÂl-i Osman devletinde giydiym turuncudur
Mürted-i din olanı yér yitirir, nâr incidir
Qaçıban qanda varasın, terk-i diyârın éyleyip
Xâyinin mi’râcıdır, âxir anı dâr incidir
Séyd-ı naxcır étmeye daǧlarla dostsa bir kişi
Âdetidir avcının, dâyim anı qâr incidir
Görmedin mi séyyidi sen, yol ile ne étdiyin
Sor ilinden Xan Selim étdiyini, âr incidir
Şah Süléymânım cahanda âl-i Osmân nesliyim
Sancaǧ-ı İslam benimdir, küfr imân incidir

شرح غزل: در دولت عثماني آنچه مي‌پوشم نارنجي است (اشاره به رنگ خلعت سرخ خاقانهاي تورک که سمبل حاکميت و قدرت است). هر کس که از دين خود برگردد مرتد مي‌شود، او را زمين پنهان مي‌کند و آتش رنجيده مي‌سازد (تلميح به آيه‌ي ٢١٧ سوره بقره که طبق آن مرتد کشته مي‌شود، اهل جهنم است و در آتش ابدي خواهد سوخت). تو مملکت خود را ترک کرده به کجا فرار خواهي کرد؟ اين خيانت است و معراج خائن در نهايت چوبه‌دار است که وي را خواهد رنجاند (يعني تو جائي براي فرار کردن نداري. در نهايت تو را گرفته و خواهم کشت. علي رغم اين تهديد، شاه تهماسب همواره موفق شد که از مواجهه با اردوي عثماني بپرهيزد). کسي که شکارچي است دوست کوههاست و عادت کرده به برف آزار دهنده است (اشاره به شيفتگي سلطان سليمان به شکار. وي در سفر جنگي ايران، ماهها ضيافت شکار ترتيب داده و حتي پس از مرگ شهزاده مصطفي براي شکار به حوالي اديرنه رفته بود. در اينجا علاوتاً سلطان سليمان با تشبيه شاه تهماسب به صيد و مملکت قزلباش به نخجيرگاه و اينکه شکار کردن شاه تهماسب براي وي يک تفريح است، او را تحقير مي‌کند). آيا نديدي که سيد با راه چه کرد؟ از مردمت بپرس که خان سليم با راه چه کرد، خجالت رنج‌آور است. (اشاره به سفرهاي جنگي ياوز سلطان سليم به قلمروي قزلباش و پيروزي‌اش و شکست شاه اسماعيل که به نظر او شرم‌آور بود). من شاه سليمانم و از نسل آل عثمان. بيرق اسلام مال من است. ايمان را کفر آزار مي‌دهد (اشاره به رقابت با صفويان براي حاکميت و رهبري جهان اسلام و اينکه سلطان سليمان عثمانيان را نماينده‌ي ايمان و صفويان را کافر مي‌داند و تا وي شاه تهماسب را جزا ندهد آرام نخواهد نشست).

چند نکته‌ي مربوطه:

١-شاه تهماسب (طهماسب) اول (١٥٢٤-١٥٧٦)، فرزند شاه اسماعيل و شاه بگيم خانيم (تاجلي خانيم، از طائفه‌ي تورکمان موصوللو)، دومين پادشاه سلسله‌ي تورکي آزربايجاني صفوي است. وي در پنجاه و سه سالگي فوت نمود. مدفن او در روضه‌ي امام رضا در مشهد است. شاه تهماسب، علي رغم موضع منفي‌اش نسبت به موسيقي و شراب، شیفته‌ي هنر و يک شخصيت شديداً هنرپرور بود. او بويژه به مينياتور تورکي- آزربايجاني و تصويرنگاري کتب علاقه داشت (مينياتور تورکي- آزربايجاني به لحاظ تاريخي داراي سه مرحله‌ي مغولي، تورکماني و قيزيلباشي است. فارسي، پرشين و يا ايراني ناميدن مينياتور تورکي- آزربايجاني در سده‌ي اخير توسط قوميتگرايان فارس و ايرانشناسان و شرقشناسان غربي، نه تنها نادرست، بلکه تحريف آشکار تاريخ هنر و تمدن، و غصب ميراث فرهنگي تورک و آزربايجان است. استفاده‌ي هنرمندان از مينياتور تورکي-آزربايجاني در کتب فارسي زبان حتي در شاهنامه، اين سبک مينياتور را فارسي نمي‌سازد). شاه تهماسب نقاشي باتجربه، تصویرسازي بااستعداد و خطاطي ماهر در خطوط ثلث و نسخ و نستعليق بود. يکي از تصویرهاي رقم‌دار بجامانده از شاه تهماسب تصوير مجلس بزمی است که در کتابخانه‌ي خزینه اوقاف موزه‌ي توپ‌قاپي سارايي (توپ قاپوسرای) ترکیه جزو مرقع بهرام‌میرزا صفوي نگهداري مي‌شود. شاه تهماسب اين تصويرسازي خود را به شکل "صوره تهماسب الحسینی" امضا کرده و در زیر تصویر و بیرون از جدول‌کشی آن به خط خود نوشته است "جهت برادر عزیزم بهرام‌میرزا ساخته شد. تم". شاه تهماسب همچنين علاقه‌مند به شهرسازي، جاده‌سازي (بين قزوين تبريز، قزوين مشهد...)، معماري، ساختن ابنيه و امکنه‌ي عمومي و تاريخي و مرمت آنها بود. باروي شهرهاي تهران و مشهد، و در آزربايجان عمارت ديواني قزوين، مسجد تبريز، رباط بين زنجان و سلطانيه و رصدخانه‌ي دوم مراغه تعدادي از آثار شاه تهماسب صفوي‌اند. نخستين خيابان آزربايجان در شهر قزوين، به دستور شاه تهماسب و به تقليد از آنچه وي در ازبکستان ديده بود ساخته شده است.

٢-دوره‌ي شاه تهماسب-شاه اسماعيل (به همراه سلطان سليمان)، عصر درخشش زبان و ادبيات تورکي تورکماني - قيزيلباشي (در مقابل تورکي عثماني) در ايران، آزربايجان، عراق و آسياي صغير است. در اين دوره ادبيات تورکي در همه‌ي شاخه‌هاي ديواني، آشيقي، ديني، تذکره‌نويسي، ادبيات عامه (بياتي)، داستاني (کوراوغلو، اصلي و کرم، آشيق غريب، شاه اسماعيل ....) و غيره رشد چشمگيري يافت و تبادل فرهنگي بين سه شاخه‌ي اصلي زبان تورکي (عثماني، قزلباشي، جغتائي) در ايران و آزربايجان به اوج خود رسيد. شماري از بزرگان ادب تورکي مانند فضولي بغدادي، اماني، صادقي افشار، قرباني، ... در اين دوره ظهور کردند؛ صادقي بيگ افشار کتاب خود با عنوان مجمع الخواص را که همزمان به آثار شعرا و مولفين هر سه‌ي قلمروي ادبي قزلباشي، عثماني و جغتائي تورکي مي‌پردازد، به لهجه‌ي جغتائي تورکي نوشت ...

٣-شاه تهماسب نويسنده و شاعري توانا در هر دو زبان تورکي و فارس بود. او روزنامه‌ي سي سال از سلطنت خود را به قلم آورده است. شاه تهماسب بويژه در نثر و نظم تورکي سرآمد بود. منشات تورکي وي در زمره‌ي بهترين نمونه‌هاي نثر تورکماني- قزلباشي عصر او شمرده مي‌شوند. غزل اينجيدير شاه تهماسب، روان، رسا و زيبا است (نمونه: باد اسه‌ر، باران ياغار، زحمت چکه‌ر، قار اينجيدير). اين غزل حد وسط شعر تورکي هجائي توده‌اي - آشيقي و شعر کلاسيک – ديواني تورکي است. استفاده از کلمات تورکي مصطلح در ادبيات کلاسيک تورکي و لهجه‌ها (ار به معني مرد، تاشرا، چيخيبان، دورمازام، دورور ...)، به همراه کلمات و تعبيرات رايج در زبان تورکي زنده‌ي عصر (يولا قويدوق، داغلارا دوشسه، ...)، نشان از تسلط وي بر ادبيات قديم تورک و همچنين تلاش موفقيت‌آميز او براي ايجاد يک زبان شعري تورکي جامع و شامل اوغوزي که در عين حال پلي بين گذشته و آينده است دارد.

٤- شاه تهماسب در کل خواستار همزيستي مسالمت‌آميز با عثمانيان بود. او در روزنامه‌هاي خود جنگهاي بين دولتين صفوي و عثماني را ناروا دانسته محکوم مي‌کند و آنها را خونريزي بين مسلمانان و برادرکشي مي‌نامد. بدين سبب همواره در مکاتبات و نوشته‌هايش از سلطان سليمان قانوني با زباني محترمانه و کلماتي نيکو ياد کرده است. در اين راستا وي شاهنامه‌ي مشهور به شاهنامه‌ي شاه تهماسب که حاوي نفیس‌ترین نمونه‌هاي مينياتور ترکي-آزربايجاني است و به دستور او در کارگاه هنری‌اش در مدت ٢٠ سال گردآوری شده بود را، با نیت دستیابی به صلح پایدار، به سلطان عثمانی اهدا کرد. لحن شاه تهماسب در غزل تورکي‌ اينجيدير نيز مثبت، از سر پختگي، انديشمندانه، سازنده، مصلحت‌گرايانه و پندآميز است. بر عکس لحن سلطان سليمان قانوني در غزل تورکي‌اش خطاب به شاه تهماسب تحقيرآميز، تهديدآميز و تحريک کننده است. او در جوابيه‌ي خود از موضع دگماتيزم ديني و با استفاده از ترمينولوژي بنيادگرايانه اسلامي-سني، خود را بيرقدار اسلام و نماينده ايمان، و شاه تهماسب را مرتد دين، کافر، خائن و مايل به فرار .... مي‌خواند.  

٥-در دوره‌ي شاه تهماسب، دولت صفوي هنوز خصلت تورکي و آزربايجاني داشت. به لحاظ اعتقادي خاندان صفوي، علي رغم آغاز به استحاله در مذهب شيعه‌ي دوازده‌امامي متشرعه و نفوذ روحانيان شيعه‌ي امامي فارس در دربار و دولت صفوي، هنوز بر مذهب تورکي علوي قزلباشي (غلات علي اللهي تورک، شيعه‌ي دوازده‌امامي متصوفه) بود و خود وي نيز مرشد کامل طريقت علوي صفوي بشمار مي‌رفت. دوران وي همچنين دوره‌ي بروز جنگ داخلي بين سران تورکان قزلباش بود که در درازمدت باعث تضعيف دولت قزلباشي صفوي و نيز تورکان در ايران شد. يکي از عواقب جنگ داخلي بين تورکها، قتل ديو سولطان روملو به سعايت چوخا سولطان تکه‌لو است. ديو سولطان روملو شخصيتي داراي شعور قومي تورک و مخالف قدرت گرفتن تاجيکها-فارسها در دولت تورکي –آزربايجاني صفوي بود (هنگامي که شاه تهماسب به سلطنت رسيد ده ساله و ديو سولطان روملو مقام اتابکي وي را داشت). از ديگر وقايع مهم دوره‌ي شاه تهماسب در رابطه با آزربايجان، انتقال پايتخت دولت صفوي از تبريز به قزوين در سال ١٥٥٤ و تشکيل قشون دايم آزربايجان، هر دو به فرمان شاه تهماسب است.

منابع:

-Mecmû’a-i Eş’âr, Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 06 Mil Yz A 3291
-Beyhan KESİK, Kanûnî’nin Şah Tahmasb’ın Gazeline Cevabı, Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 2, Sayı: 2, Mart 2015, s. 203-210
-Şevik, İsa (2008). Şah Tahmasb (1524-1576) ile Osmanlı Sarayı Arasında Teati Edilen Mektupları İçeren “Münşe’at-ı ‘Atik”in Edisyon Kritiği ve Değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi.
I Təhmasib, Vikipediya, açıq ensiklopediya
-مرقع - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
-شاه تهماسب یکم - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
-Kanuni Sultan Süleyman
-Ali FUAT, Sultanların Şiiri / Şiirlerin Sultanı, ŞÂİR OSMANLI SULTANLARI
-Ak, Coşkun, Muhibbî Divânı, Kültür ve Turizm Bak. Yay., Ank. 1987

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.