Saturday, January 9, 2016

تسليت‌نامه‌ي تورکي سفير دولت صفوي در فرانسه، محمت ريضا بيگ


تسليت‌نامه‌ي تورکي سفير دولت صفوي در فرانسه، محمت ريضا بيگ

مئهران باهارلي

محمدرضا بیگ (محمه‌ت ريضا به‌ي) در ۱۹ فوریه ۱۷۱۳ به دستور شاه سلطان حسین به عنوان سفير دولت صفوي به دربار لویی چهاردهم در فرانسه فرستاده شد. او از نخستین سفیران دولت تورکي صفوي در اروپا و فرانسه بود. محمدرضا بيگ در طول ماموريت سفارت خود، در مسير فرانسه در قلمروي امپراتوري عثماني، در حين اقامت در فرانسه و به هنگام بازگشت از طريق روسيه، مکاتباتي به زبان تورکي با دولت و مقامات رسمي فرانسه داشت. اين مکاتبات و نامه‌نگاريهاي تورکي که در آرشيو وزارت امور خارجه‌ي فرانسه نگهداري مي‌شوند، علاوه بر اهميت در تاريخ روابط سياسي و بازرگاني و فرهنگي بين آزربايجان، ايران و فرانسه، از جهت تاريخ تورک، زبان تورکي، منشات تورکي، نثر تورکي، تاريخ رسميت زبان تورکي در ايران و تثبيت هويت تورکي دولت صفوي نيز حائز اهميت‌اند.


در زير يکي از نامه‌هاي کوتاه محمدرضا بيگ به زبان تورکي خطاب به صدراعظم فرانسه ژان باپتيست کولبر را آورده و پس از آن توضيحات مختصري در اين باره داده‌ام. اين مکتوب تورکي، تسليت‌نامه‌اي به سبب فوت لويي چهاردهم پادشاه فرانسه است که محمدرضا بيگ از آن در راه بازگشت از فرانسه در روسيه خبردار شد (کلمات و پسوندهاي تورکي با الفباي مدرن فونتيک تورکي، کلمات و عبارات فارسي و عربي با رسم الخط اين دو زبان نگاشته شدند. مئهران باهارلي): 




متن تسليت‌نامه‌ي تورکي محمدرضا بيگ سفير دولت صفوي در فرانسه:


وزيرِ اعظم


موسيو مارکيز دي تورسي وکيلِ سلطنتِ عليّۀ پادشاه



عزّتلي محبّتلي حقيقتلي دوستوموز



حضورلارينا درون اوزه‌ره خير دعالار ائديپ. باشينيز ساغ اولسون. و يئني مسندِ حکومتده متمکّن اولان پادشاهِ خورشيد کلاهي الله تعالي مزيدِ عمر ايله معمّر ائديپ، دوشمنله‌رين.ي مقهور ائده.



حقّا که بو خبرِ جانکاهدان بير مرتبه‌ده بي‌دماغام که گويا بابام مرحوم اولموشدور. امّا نه چاره، هر دوغان اؤله‌جه‌کدير. الحکم لله. صبرده‌ن غيري چاره يوخدور.



همان سيزله‌ر ساغ اولوپ، يئني پادشاهِ والاجاه گؤزونده شيرين اولوپ، قديمده‌ن اولان دوستلوق و عهدي فراموش ائتمه‌ييپ، هر گونه رجوعونوز اولسا اشاره ائده‌سينيز، که اتمامينا سعي اولونا.



باقي ايّام بکام باد



محبّ



محمدرضا‌ بیگ ايلچي فرانسه


Vezir-i e’zem

Mösyö Marquis de Torcy, vekil-i seltenet-i eliyye-yi pâdşâh



İzzetli, mehebbetli, heqiqetli dostumuz



Huzûrlarına derûn üzere xéyr duâlar édip. Başınız saǧ olsun. Ve yéni mesned-i hükümetde mütemekkin olan pâdşah-i xurşîd külâhı Allah teâla mezîd-i ömr ile müemmer édip, düşmenlerini meqhûr éde.



Heqqâ ki bu xeber-i cankâhdan bir mertebede bîdamâǧam ki gûya babam merhum olmuşdur. Amma ne çâre, her doǧan ölecekdir. El hükm lillâh. Sebirden qéyri çâre yoxdur.



Heman sizler saǧ olup, yéni pâdşâh-i vâlacâh gözünde şirin olup, qedimden olan dostluq ve ehdi ferâmuş étmeyip, her gûne rucûunuz olsa işâre édesiniz, ki itmâmına sey oluna.



Bâqi eyyâm bé kâm bâd



Mühibb



Mehmetriza Bey Élçi-yi Fıransa


توضيحات:


١- محمدرضا بيگ (به تورکي محمه‌ت ريضا به‌ي، به فرانسه Méhémet Riza Beg)، از مقامات عاليرتبه‌ي دولت تورکي صفوي بود. منابع فارسي براي فارس‌سازي اين شخصيت تاريخي و ديپلمات تورک نام وي را در زبان انگليسي با تلفظ فارسي و به صورت نادرست Mohammad Reza Beg مي‌نگارند. اما نام صحيح وي همان است که در منابع فرانسه‌ي آن دوره، مطابق تلفظ تورکي و بدون تشديد آورده مي‌شود Méhémet Riza Beg. محمدرضا بيگ، خان ولايت ايروان در ايالت آزربايجان بود. اين شهر آزربايجاني با اکثريت جمعيتي تورک در آن موقع، امروز پايتخت دولت ارمنستان است.



٢- محمدرضا بيگ توسط شاه سلطان حسين براي مقام سفارت در فرانسه انتخاب و بدان کشور فرستاده شد. وي در تاريخ ٢٥ مارس ١٧١٤ سفر خود به فرانسه را از طريق خاک عثماني با يک گروه بيست نفره شروع کرد، در تاريخ ٢٣ اکتبر ١٧١٤ به بندر مارسي و در تاريخ ٧ فوريه سال ١٧١٥ با همراهاني شامل سواره‌ها، خدمتگذاران، علمداران و ... که تعدادشان اکنون به چهل نفر رسيده بود وارد پاريس شد. ماموريت محمدرضا بيگ در ظاهر مذاکره در مورد اجرائي کردن قرارداد منعقده با فرانسه در سال ١٧٠٨؛ اما به واقع وي جلب همکاري فرانسه در سرکوب اعراب متمرد مسقط و ترغيب فرانسه به اتحاد در جنگ بر عليه آنها بود. محمدرضا بيگ در طول چند ماه اقامت در کاخ ورساي، مذاکراتي در باره‌ي انجام عمليات جنگي مشترک بر عليه عثمانيان انجام داد. لويي چهاردهم و وزيرش کولبر که علاقه‌مند به توسعه‌ي تجارت فرانسه با شرق بودند اما اشتياقي به جنگ در مشرق نداشتند، در عوض گسترش بازرگانی بین دو کشور را پیشنهاد کردند.

٣-ژان باپتيست کولبر دو تورسي و يا مارکيز دو تورسي (
Jean-Baptiste Colbert, Marquis de Sable et de Torcy)، از برجسته‌ترين دولت‌شخصها و ديپلماتهاي تاريخ فرانسه است. لويي چهاردهم پادشاه فرانسه وي را به مقام حسابرس کل مالي کشور منسوب کرد. کولبر در اين مقام قروض عامه را کاهش داد، در جهت ايجاد موازنه بين هزينه‌ها و درآمدهاي دولت و عادلانه‌سازي نظام مالياتي حرکت نمود. او که هدف خودکفا کردن اقتصاد فرانسه را دنبال مي‌کرد، موفق به توسعه‌ي تجارت از طريق سوبسيدها و هزينه‌هاي گمرکي و کنترل دقيق کيفيت و قيمت محصولات توليدي و کشاورزي شد. کولبر براي تسهيل تجارت داخلي فرانسه اقدام به ايجاد سيستم گسترده‌ي راهسازي در کشور کرد و استفاده از منابع طبيعي را محدود ساخت. پس از آن در مسند وزير امور دريائي موفق به ايجاد کارخانه‌هاي کشتي‌سازي، بنادر متعدد و نيروي دريائي بزرگي شد که منجر به توسعه‌ي بازرگاني و توان استعماري فرانسه گرديد. کولبر که مشوق جدي هنرها و علوم بود، آکادمي علوم فرانسه و رصدخانه‌ي پاريس را تاسيس کرد. او مسئول عقد مهمترين قراردادهاي اواخر دوره‌ي سلطنت لويي چهاردهم، از جمله قرارداد ١٧٠٠ با اسپانيا بود که منجر به ايجاد سلسله‌ي بوربونها در اسپانيا شد. اما سياستهاي اقتصادي کولبر با ولخرجيهاي لوئي چهاردهم مواجه شد و در نهايت قدرت سياسي او با آغاز يک سري جنگها توسط لويي چهاردهم به افول گذارد. کولبر براي پرداخت اين هزينه‌ها ناچاراً به افزايش مالياتها و گرفتن وام و فروش مايملک دولتي دست زد که باعث ايجاد ناآراميهاي جدي در کشور شد.



٣- هر چند مذاکرات محمدرضا بيگ به دلائل چندي، از جمله بيماري لويي چهاردم و برخي از رفتارهاي خود وي، با مشکلاتي مواجه شد، با اينهمه وي موفق به امضاء قرارداد دوستي و بازرگاني با فرانسه در تاريخ ١٣ آگوست، همچنين امضاء توافقنامه‌اي براي تاسيس متقابل کنسولگريها در دو کشور گرديد. پس از آن محمدرضا بيگ در پائيز سال ١٧١٥ فرانسه را ترک و از طريق روسيه به سوي آزربايجان رهسپار شد. او در حين سفر بازگشت از فرانسه در شهر روئن خبر فوت لويي چهاردم را دريافت کرد و تسليت‌نامه‌ي تورکي موضوع اين نوشته را به کنت کولبر دو تورسي صدراعظم فرانسه فرستاد.


٤- نثر تورکي محمدرضا بيگ روان و سليس است (باشينيز ساغ اولسون، ...). اين نثر در مواردي به تورکي محاوره بسيار نزديک مي‌شود (بير مرتبه‌ده بي‌دماغام، امّا نه چاره، همان سيزله‌ر ساغ اولوپ، گؤزونده شيرين اولوپ، ...). در مکتوبات تورکي وي همواره ضرب المثلهاي تورکي نيز گنجانده مي‌شوند (هر دوغان اؤله‌جه‌کدير، صبيرده‌ن غيري چاره يوخدور،...).



٥-دولت تورکي صفوي زبان تورکي را هم‌عرض زبانهاي فارسي و عربي به عنوان يک زبان رسمي و ديواني بکار مي‌برد. محمدرضا بيگ سفير دولت صفوي در فرانسه هم نامه‌هاي تورکي خود به صدراعظم فرانسه را همواره به عنوان سفير رسمي امضاء کرده است. اين مکتوبات تورکي، در زمره‌ي اسناد متعددي هستند که نشان مي‌دهند زبان تورکي به موازات زبان فارسي و عربي از سوي مقامات رسمي و ديپلماتهاي صفوي در روابط بين المللي و ديپلماسي اين دولت نيز بکار مي‌رفت. دول اروپائي هم، علي رغم پرسان ناميدن دولت صفوي به اشتباه، بر ماهيت تباري تورکي اين دولت واقف بودند.


برخي از منابع:



١-محل نگهداري مکتوبات تورکي و مدارک مربوط به محمدرضا بيگ ائلچي. بايگاني وزارت خارجه‌ي فرانسه، ايران، پرونده‌ي ١ (و نيز ٣، ٤، ٥، ٢)  
Affaires Étrangeres, Perse, t. 1 (et t. 3, t. 4, t. 5, t. 2)

2-Maurice Herbette, Une ambassade persane sous Louis XIV, d'après des documents inédits. Paris, Perrin, 1907

٣-لينک آنلاين کتاب موريس هربرت:


٤-بررسيهاي تاريخي، شماره‌ي ٢، سال نهم، خرداد – تير ١٣٥٣ (شماره‌ي مسلسل ٥١). مطالبي چند در باره‌ي سفارت محمدرضا بيگ، احمد تاج بخش. ص ٤٦-١٣
5-Mehmet Rıza Beğ


6-Mohammad Reza Beg


7-Persian embassy to Louis XIV


8-Jean-Baptiste Colbert, Marquess of Torcy



No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.