Thursday, January 7, 2016

تورکي" و "تورکجه" آدلاريندان هانسيني ايشله‌تمه‌ليييک

تورکي" و "تورکجه" آدلاريندان هانسيني ايشله‌تمه‌ليييک 

مئهران باهارلي

"تورکجه" و "تورکي"ده‌ن باشقا، ديليميزي آدلانديرماق اوچون اورتادا دولاشان آدلارين چوخو (مسلمانجا، عجم تورکوسو، آذربایجان تورکجه‌سی، تاتار دیلی، قافقاز تاتارلارینین دیلی، آذری، ترکی قفقازی، آذربایجانجا، آذری تورکجه‌سی، آذریجه، آذري .... )، خالقين اؤزونون اؤزو و ديليني آدلانديرماسي دئييلدير، بير سيرا سئچگينله‌ر و يا رسمي مقاملارين، اؤزه‌لليکله تورک اولمايانلارين، بللي ايدئولوژي و سيياسي دوکترينله‌ر دوغرولتوسوندا بيزي و ديليميزي آدلانديرمالاريدير. اويسا خالقيميز ايران`ين هر يئرينده تاريخه‌ن اؤزونو يالنيز "تورک"، ديليني "تورکجه"- سونرا "تورکي" و سون دؤنه‌مده يئني قوشاق "تورکجه" آدلانديرير. دوغرو اولان دا بودور.


آنجاق باتي اوغوزجانين دوغو لهجه قوروپو اولان بيزيم لهجه قوروپوموزون، باتي اوغوزجانين باتي لهجه قوروپوندان آييرت اتديلمه‌سي آماجييلا، اونا قيزيلباش-عوثمانلي دؤنه‌مينده‌ن قاباق "تورکي عجمي" ("تورکي رومي" قارشيليغيندا)، سونرا "تورکي قيزيلباشي" ("تورکي عوثماني" قارشيليغيندا)، "تورکي تورکماني" (ساراي ديلي اولان "ايستانبول  تورکجه‌سي" قارشيليغيندا)، هابئله "تورکي قفقازي" ("تورکي آنادولو" قارشيليغيندا) آدلاري، گينه ده خالقيميز دئييل، داها چوخ باشقالاري طره‌فينده‌ن وئريلميشدير.

دولاييسي ايله تورکييه لهجه‌له‌ري ايله قارشيلاشديرما سؤز قونوسو دئييلسه، ديليميزي تکجه "تورکجه" آدلانديرماق يئته‌رلي و گره‌کلي اولوپ، بو آدا کسينليکله هئچ بير شئي آرتيريلماماليدير. اؤرنه‌يين آچيلماسي ايسته‌نيله‌ن "فرهنگستان زبان ترکي" اولماليدير؛ فرهنگستان زبان آزري، آزربايجاني، ترکي آزري، ترکي آزربايجاني و ... دئييلدير.

ايرانداکي لهجه‌له‌ر سؤز قونوسو ايسه تورکجه‌نين آزه‌ربايجان، خوراسان، سونقور و يا قاشقاي لهجه‌له‌ري ديييله‌بيله‌ر؛ آنجاق گينه ده ديل يالنيز "تورکجه" دير و "آزه‌ربايجان تورکجه‌سي" يا دا "سونقور تورکجه‌سي" کيمي ديلله‌ر يوخدور. نئجه کي فارسجا قونوسوندا دا "فارسي اصفهاني" و يا "فارسي مشهدي" دييه ديلله‌ر ده يوخدور، فارسجانين ايصفاهان و يا مشهه‌د لهجه‌له‌ري واردير).

"آزه‌ربايجانجا"يا گلينجه بو آد چار روسياسي و داها سونرا سوويئتله‌رين بير پارچاسي اولان و ايستالينيست روسيانين باشلاتديغي بللي بير تاريخي- کولونييال سوره‌جي ياشايان ١٩٣٠لاردان سونراکي آزه‌ربايجان رئسپوبليکاسي اوچون ايشله‌ديله‌بيله‌ر. آمما ايران، تورکييه‌نين اورتاسي و دوغوسو ايله عراق - سورييه سينيرلاري ايچينده وار اولان تورکجه‌نين نه اؤزو و نه ده هئچ بير لهجه‌سي اوچون آزه‌ربايجانجا آدي ايشله‌ديله‌بيلمه‌ز. چونکو بورالاردا سؤزو گئده‌ن تاريخي سوره‌ج و ايستالينيست روسيا قايناقلي کولونييال ميلله‌ت ياراتما سوره‌جي ياشانماميش، سونوجدا نه آزه‌ربايجان آديندا بير ديل و نه ده آزه‌بايجان آديندا بير ائتنيک قوروپ-ميلله‌ت وار اولماميشدير. بوگون ايراندا ياشايان تورک خالقي آراسيندا آزره‌بايجانجا و آزه‌ربايجان ميلله‌تي کيمليکله‌ريني منيمسه‌يه‌ن و يا گله‌جه‌کده منيمسه‌يه‌جه‌ک هئچ بير کيتله يوخدور. اساسه‌ن تورک خالقينين آدي و کيمليييني ده‌ييشديرمه کيمي بير دردي ده يوخدور. ميللي آد و کيمليک؛ ميلله‌تله‌شمه، دئموکراسي و لاييکليک کيمي اوزون تاريخي سوره‌جله‌ر سونوجوندا اورتايا چيخان و يئره‌ل کؤکو اولماسي گره‌که‌ن اولقولاردير. بير ميللي آد و ميللي کيملييي، بللي بير سوره‌جي ياشايان بير توپلوم و اؤلکه‌ده‌ن (آزه‌ربايجانجا و آزه‌ربايجان ميلله‌تيني سوويئت آزه‌ربايجانيندان) آلينتي ياپيپ، ياپاي (صونعي) بير شکيلده او سوره‌جي ياشايامايان توپلوم و اؤلکه‌يه (ايراندا ياشايان تورک خالقينا) ياماماق و داياتماق اولماز. ميلله‌تين اولماديغي و منيمسه‌‌مه‌دييي ميللي آد و ميللي کيمليکله‌ري اونا داياتماق و ياماق وورماغا قالخيشماق باشاريسيز اولماغا، تپگي دوغورماغا محکومدور.

تورکي و تورکجه آدلاريندان هانسيني ايشله‌تمه‌لي قونوسونا گلينجه؛ منجه بيز بللي بير سوره، بلکه بير ايکي قوشاق اوچون بو آدلارين هر ايکيسيني بيرليکده ايشله‌تمه‌ليييک. بوگون هر يئرده؛ ايسته‌ر زنگان، همه‌دان، کوردوستان، قزوين، کيرمانشاه، مرکه‌زي، قوم، تئهران، البورز، گيلان، ايصفاهان، خوراسان، کيرمان، ... اوستانلاريندا؛ ايسته‌ر تبريز، اورمو، ارده‌بيل کيمي شهه‌رله‌رده تورک خالقيميز ديليميزي "تورکي" آدلانديرير. بو آدلانديرمانين يوز ايلله‌رجه اوزون بير گئچميشي واردير. بو آدلانديرما بيرده‌ن بيره اورتايا چيخماديغي کيمي، بيرده‌ن بيره ده ده‌ييشديريله‌بيلمه‌ز. اؤته ياندان اؤلچون (مئعيار) و گؤرکول (ادبي) تورکجه يازيپپ اوخوماغا آليشانلار و تورکجه‌ني اؤزومسه‌يه‌نله‌ر، "تورکي" بيچيمينين يئرينه داها چوخ "تورکجه"ني يئيله‌ييرله‌ر. آنجاق تورکجه يازيپ اوخوما آليشقانليغي اولمايان خالق بوگون "تورکجه" بيچيميني قولايجا منيمسه‌مه‌ز، حتتا اوندان چکينه‌بيله‌ر. "تورکجه" آدي و  بيچيمينين خالق آراسيندا يئرله‌شمه‌سي اوچون زامانا ائحتيياج واردير. تله‌سمه‌يه گره‌ک يوخدور. بو دورومدا ان اويقون يؤنته‌م، هر کسي ايچينه آلاجاق شکيلده آنلاييشلي و قاپساييجي اولماق، و موخاطه‌بينه گؤره داورانماقدير: خالقا و گؤرکول-اؤلچون تورکجه‌ني بيلمه‌يه‌نله‌ره خطاب ائده‌رکه‌ن "تورکي" بيچيمي؛ آيدينلار ايله تورکجه يازيپ اوخوما آليشقانليقلاري اولانلار اوچون و ده مئعيار ديلده "تورکجه" بيچيمي بير سوره يان يانا ايشله‌ديلمه‌ليدير.

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.