Thursday, January 14, 2016

مقاله‌ي تورکى مجدالسلطنه افشار ارومى در باره‌ي ادب و شعر تورکى در ايران- سال ١٩١٥


مقاله‌ي تورکى مجدالسلطنه افشار ارومى در باره‌ي ادب و شعر تورکى در ايران- سال ١٩١٥

مئهران باهارلي

۱-در ميان تورکان ساکن در ايران و آزربايجان، هويت ملي تورک به معني مدرن و آگاهي بر آن، با کمي تاخير در مقايسه با ديگر ملل و گروههاي ملي ساکن در اين کشور، در ربع اول قرن بيستم (١٩٢٥-١٩٠٠) پديدار و به سرعت در لايه‌هاي گوناگون جامعه‌ي تورک (توده‌ي مردم؛ روشنفکران و اهل قلم؛ سياستمداران، روحانيون، نظاميان، دولت‌شخصها و درباريان تورک) گسترده شد. اين روند در نهايت منجر به تشکيل «حکومت اتحاد» تحت الحمايه‌ي امپراتوري عثماني («بيرليک يؤنه‌تيمي»، ٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اکتبر ۱۹۱۸) به رياست جمشيدخان بکشلو افشار ارومي (مجد السلطنه) گرديد. در يک صد سال گذشته تاريخنگاري فارسي و روسي و به طور مشخص پان‌ايرانيستها و آزربايجانگرايان استالينيست، اين برهه‌ي بسيار مهم از تاريخ خلق تورک را از صحنه‌ي تاريخ و حافظه‌ي تاريخي ملت تورک حذف و سانسور کرده، و به جاي آن دو حرکت ديگر اين دوره، يعني مشروطيت و آزادي‌ستان را به عنوان حرکات ملي آزربايجان، و رهبران اين دو حرکت مانند ستارخان و شيخ محمد خياباني را به عنوان قهرمانان ملي خلق تورک عرضه نموده‌اند. در حاليکه دو حرکت مشروطيت آزربايجان و آزادي‌ستان در اساس حرکتهائي ايران‌محور و مبناي هويت ملي هر دويشان «ملت ايران» بود. ستارخان و خياباني حرکت و حيات سياسي خود را، نه بنام خلق تورک و براي بهروزي و حفظ منافع و حقوق ملي وي، بلکه براي «نجات ايران» آغاز کرده بودند. ستارخان بر خاسته از توده‌ي مردم، اما فاقد هر نوع بينش و دورنگري سياسي در باره‌ي هويت ملي تورک و منافع و مصالح ملي وي بود. خياباني نيز به ويژه پيش از تبعيد به قارس، داراي برخي مواضع ضد تورک و تمايلات روسگرايانه‌ي ضد مساوات و ضدعثماني بود. حتي مبناي هويت ملي حکومت ملي آزربايجان نيز، پروژه‌ي ملت‌سازي استعماري روسيه‌ي استالينيست ويا «ملت آزربايجان» و هدف غائي اعلام شده‌اش، «نجات ايران» بود. خود پيشه‌وري هم به عنوان يک بلشويک از آغاز تا پايان عمر سياسي خود هرگز اعتقادي به هويت ملي تورک نداشت).



٢-مجد السلطنه افشار ارومي، يکي از برجسته‌ترين شخصيتهاي پيشگام دوره‌ي ظهور خودآگاهي ملي تورک در آزربايجان، حتي نخستين رهبر جنبش ملي دمکراتيک تورک در ايران است. وي در ايران و آزربايجان کمابيش داراي همان مقام و نقشي است که محمدامين رسولزاده در شمال ارس حائز آن بود. با اين تفاوت که مجد السلطنه افشار ارومي علاوه بر سياستمدار، روشنفکر، اهل قلم و ژورناليست بودن مانند رسولزاده، يک نظامي نيز بود که عملاً و با سلاح به دفعات متعدد به دفاع از خلق تورک و وطن تورکي در مقابل متجاوزين روس، کرد، آسوري و ارمني برخاسته بود. در منابع تاريخي اغلب وجه نظاميگري مجد السلطنه ذکر شده، اما به ديگر وجوه مهم وي يعني اهل قلم، محقق، ژورناليست و تورکي‌نويس بودن وي اشاره‌اي نمي‌شود (مجد السلطنه افشار ارومي موسس نخستين نشريه‌ي ملي- سياسي تورک در تاريخ تورک ائلي-جنوب آزربايجان است که تحت نظارت و با سرمايه و کمکهاي مالي خود وي منتشر مي‌شد).

۳-براي آشنا شدن با مجد السلطنه افشار ارومي به عنوان يک روشنفکر، محقق، مولف و قلم تورک، بازسازي حافظه‌ي تاريخي خلق تورک؛ پرتوافکني بر روند و تاريخ ظهور هويت ملي مدرن تورک در ايران و آزربايجان؛ و نيز کمک به تمييز واقعيات تاريخي از افسانه و خيالپردازي، مقاله‌اي از وي در باره‌ي وضعيت و تاريخ ادب و شعر تورکي در ايران را در زير آورده‌ام. اين مقاله که وي آنرا به زبان تورکي نوشته، در مجله‌ي «تورک يوردو» چاپ استانبول به تاريخ ١٩١٥ يعني يک صد سال پيش منتشر شده است. تورک يوردو مجله‌اي بود که در آن علاوه بر مجد السلطنه از ايران، محمدامين رسولزاده از قفقاز و سليمان نظيف، روشني بيگ و ديگران از عثماني براي نخستين بار در تاريخ در باره‌ي تورکان ايران به عنوان يک گروه ملي مدرن قلم مي‌راندند. اين مقاله يکبار ديگر نشان مي‌دهد که شخصيت و حيات سياسي مجد السلطنه افشار ارومي صدر حکومت اتحاد، زائيده و نتيجه‌ي فرهنگ و هويت تورکي است. خصلتي که در رهبران واقعي و يا سمبليک مشروطيت و آزادي‌ستان و حکومت ملي آزربايجان مشاهده نمي‌شود.

۴-مجد السلطنه در مقاله‌ي خود که در آن ٣٦ تن از شعراي تورک را ذکر کرده است، شعر تورکي در ايران را به سه «دوره‌ي شاه اسماعيل و پيش از آن»، «دوره‌ي بعد از شاه اسماعيل تا قاجار»، و «دوره‌ي قاجاريه» تقسيم مي‌کند. وي عصر مغول را زمان تعميم تورکي‌نويسي؛ عصر تيموريان را زمان ترقي نظم و نثر تورکي و عموماً فرهنگ تورک و رسميت زبان تورکي؛ عصر پس از سقوط تيموريان را زمان انحطاط زبان و ادب تورکي و تورکي‌نويسي به سبب بروز کشمکشهاي مذهبي و اختلافات ديني؛ و نهايتاً عصر قاجار را زمان شکوفائي مجدد طبع کتب و تاليفات تورکي توصيف مي‌کند.

۵-مجد السلطنه در آغاز مقاله‌ي خود تذکر مي‌دهد که صرفاً به شعراي معتبري اشاره خواهد کرد که اشعار و ديوانشان را شخصاً ديده و خوانده و بر وقايع و احوال خصوصيشان واقف است. همچنين به هنگام ذکر بسياري از شعراي تورک (مولانا لطفي، آصفي، آللاهوئردي، امير عليشير نوائي، سلطان حسين باهاديرخان، قوسي، طرزي، ..)، يادآوري مي‌کند که وي آثار آنها را در کتابخانه‌ي خود دارد. کتابخانه‌ي مشهور مجد السلطنه که داراي اسناد و نسخه‌هاي کتب و نشريات ناياب و پربها بود، به همراه کلکسيون اشياء عتيقه‌ي وي، بعدها توسط اشغالگران روس در اورميه به تاراج رفت.

۶-مجد السلطنه از نخستين محققان تورک در ايران است که براي اول بار به آثار تورکي برخي از شعرا اشاره مي‌کند. از جمله وي در اين مقاله نمونه‌اي از شعر «شوکت بخاري»، شاعر تورک بخارائي مقيم اصفهان را داده است. شوکت بخاري تاثير بزرگي بر شعر تورکي در عثماني (شيخ غاليب، قوجا راغيب پاشا، آرپا اميني‌زاده مصطفي سامي، ...)، تورکستان و شبه قاره‌ي هند داشت. گيب در کتاب خود بنام تاريخ ادبيات تورک، شوکت بخاري را ستوده و مي‌گويد: «اختري بود که اکثر شعراي عثماني را بيش از نيم قرن راهنمائي کرد. در حضور ذهن، کثرت اختراع مجاز و تشبيهات تازه شهرتي عالمگير داشت». اما در ايران به دلائل ايدئولوژيک و فارس‌گرائي، شوکت بخاري به عنوان يک شاعر تورک چندان شناخته شده نبود. شوکت بخاري بر طرز موسوم به «تورکي بسيط» و يا جريان ساده‌سازي زبان تورکي که در قرون ١٦-١٤ ميلادي شروع شد نيز تاثير داشت. در شعري که مجد السلطنه از او نقل کرده است، شوکت بخاري خود را موجد اين طرز نو مي‌نامد.

۷-مجد السلطنه در دو جا از حمايت و توجه مظفرالدين شاه قاجار به شعراي تورک (رشيد افشار ارومي، لعلي) سخن رانده است. اين تثبيت، با تورک‌گرائي معلوم مظفرالدين شاه همخوان است. مظفرالدين شاه قاجار، مانند مجد السلطنه افشار ارومي از نسل نخستين نخبگان تورک‌گرا در ايران و آزربايجان بشمار مي‌رود.

۸-مجد السلطنه در مقاله‌ي خود از زادگاهش «اورميه» همواره به شکل «روميه» ياد مي‌کند.

اصل مقاله‌ي تورکي مجد السلطنه افشار ارومي در باره‌ي تاريخ و وضعيت شعر تورکي در ايران و آزربايجان منتشر شده به سال ١٩١٥

(نامها، کلمات و پسوندهاي تورکي در متن و نمونه‌ي اشعار به رسم الخط مدرن و فونتيک تورکي نوشته شد. نامها، کلمات و عبارات عربي و فارسي در متن و نمونه‌ي اشعار مطابق زبان مرجع نوشته شدند. شماره‌گزاري شعراي معرفي شده از طرف من اضافه شد. مئهران باهارلي):

ايراندا تورک صنايع نفيسه‌سي

اشعار

مجد السلطنة افشار

تورک لسانيله اشعار و نشريات، سلاله‌يِ چنگيزيه ايله تعمّمه باشلاييپ، تيموريله‌ر عصرينده ترقّياتا واصل اولدو. شعرا تورکجه شعر سؤيله‌مه‌يه و محرّرله‌ر تاليفاتا شروع ائتديله‌ر. تيموري شاهزاده‌له‌رين اکثريسينين تورکجه اشعاري و ديواني، از جمله باي‌سونقور ميرزا'نين و سلطان حسين بايقارا'نين و بابرشاه'‌ين مرتّب ديوانلاري واردير. تيموريله‌رين انقراضي توراندا و ايراندا مشعشع صورتده ترقّي‌يه باشلايان تورک معارف و صنايعِ نفيسه‌سينين انحطاطينا باعث اولدو. تيموريله‌رده‌ن سونرا باشلايان دين غوغالاري تورک لسانينين رسميتده‌ن دوشمه‌سينه سبب اولدو.

بؤيوک شاه اسماعيل و تورونو معروف داهي شاهزاده ابراهيم ميرزا'نين تورکجه اشعاري معروفدور. ٩٥٠ هجري تاريخينده‌ن ١٢٠٠ هجري تاريخينه قادار تورکجه اشعار نادر گؤرونور. آنجاق ابتدايِ سلطنت قاجاريه‌ده‌ن سونرا آزه‌ربايجاندا تورکجه اشعار و شاعرله‌ر يئنيده‌ن گؤرونمه‌يه باشلادي و بعض تورکجه ديوانلار و کتابلار تبريزده طبع اولوندو. فضولي'‌نين ديواني و ليلي مجنون'و بير قاچ دفعه، تورکجه سيف الملوک بير قاچ دفعه، تورکجه حکايه‌يِ حسينِ کرد، تورکجه چهار درويش، تورکجه رستم‌نامه، تورکجه مختارنامه، ديوانِ نباتي، ديوان خليفه، ديوانِ ناجي، دخيل'‌ين منظوم و غير منظوم مرثيه‌له‌ري، ديوانِ قمري، ديوانِ لعلي، ديوانِ شکوهي، ديوانِ دلسوز، شريعته دائر بعضي رساله‌له‌ر، ترجمه‌يِ ابواب، ترجمه‌يِ تنبيه الغافلين. بو کتابلار بير قاچ دفعه طبع و نشر اولوندو. ابتدايِ مشروطيتده آزه‌ربايجان اسمينده تورکجه بير غزته تبريزده بير سنه قادار انتشار ائتدي.

بعضي تورکجه اشعاردا ضرب المثل (...)نده اسکيده‌ن بري مکالماتدا قوللانيلير. شاعرله‌ري معلوم دئييلدير. از جمله:



گئچمه نامرد کؤپروسونده‌ن، قوي آپارسين چاي سنى

ياتما تولکو سايه‌سينده، قوي يئسين آرسلان سنى

تعزيه مجالسينه بير صنف قادينلار احضار اولونور که بو قادينلار اسکي مرثيه‌له‌ري، مدحيه‌له‌ري وفات ائده‌ن شخص حاققيندا اوخويورلار و سامعيني آغلادييورلار. بو منظومه‌له‌رين ايچينده چوخ معنالي و موثّر شعرله‌ر بولونور.

ايران تورک شعرايِ معتبره‌سينده‌ن اشعاريني و ديوانيني گؤردويوم؛ و وقايع، خصوصي حاللارينا واقف اولدوغوم شعرايي اختصار طريقيله عرض ائدييوروم.

ايراندا ٥٠٧ تاريخينده‌ن ٩٥٠ هجري سنه‌سينه قادار مشهور شاعرله‌ر

١-امير قارابوغا: شاهرخ شاه‌'ين امراسيندان اولوپ، معروف شاعر و تورکجه ديوانِ اشعاري واردير.

٢-امير اعظم شيخ نظام الدين احمد سهيلي: مشاهير شعرادان و سلطان ابوسعيد تيموري'‌نين امرا و خواصينداندير. تورکجه مکمّل ديواني واردير. شو بيت اونوندور:

اي مني جور و جفا بابيندا معتاد ائيله‌يه‌ن
اؤزگه‌له‌ر ايله وفا قصريني بنيان ائيله‌يه‌ن

٣-امير رضي الدين علي: بابر'ين درباريله‌رينده‌ن اولوپ، شجاعت و مردانه‌ليکله معروفدور. تورکجه گؤزه‌ل اشعاري و مکمّل ديواني واردير.

٤-مولانا لطفي: تورک مشاهيرِ شعراسيندان اولوپ، مولانا جامي ايله معاصردير. مکمّل ديواني محرّرِ حقيرين کتبخانه‌سينده موجوددور.

٥-مولانا حسن اردسير: مشاهيرِ شعراي تورک'ده‌ن اولوپ، بؤيوک شاه اسماعيل'‌ين مولانايا مخصوص توجّهي وار ايدي. مکمّل ديواني واردير. ديوانيندان بير بيت:

الهي نورِ عرفاندين گؤنولگه بير صفا وئرگيل
که عصيان ظلمي ايچره خراب، احوال حيراندير

٦-امير يادگار بگ: امير تيمور گورکان'‌ين امرازاده‌له‌رينده‌ن و شاهرخ‌'ون امراسينداندير. تورکجه گؤزه‌ل اشعاري واردير.

٧-آهي: چاغاتاي امراسيندان سلطان حسين باهاديرخان‌'ين درباريله‌رينده‌ندير. تورکجه، فارسي ديوانلاري واردير.

٨-آصفي: مشاهيرِ شعرادان اولوپ، سلطان ابوسعيد'ين امراسينداندير. ٩٢٠ هراتدا وفات ائتميشدير. حقيرين کتبخانه‌سينده مکمّل ديواني واردير. شو بيت اونوندور:

بو بلالار گور، بيرين اول آرام جاندان گؤرمه‌ديم
ايکي گؤزومده‌ن يامانليق گؤردوم؛ آندان گؤرمه‌ديم

٩-آللاهوئردي: بايندريه ملوکيله معاصر، اهالي بغداددان اولوپ. حقيرين کتابخانه‌سينده متفرّق اشعاري واردير.

١٠-باي‌سونقور ميرزا: بو هنرپرور و هنرمندنواز شهزاده شاهرخ'‌ون اوغلو و تيمور'ون تورونو اولوپ، ٨٠٢ تاريخينده دوغموش، ٨٣٧ ده هراتدا وفات ائتميشدير. زمانيندا علوم و فنوِن بديعه، خصوصاً صنايعِ نفيسه‌نين رواج و رونقينه فوق العاده ساعي اولوپ، اربابِ معارف و صنايع اطراف و جوانبده‌ن دربارينا جمع اولوپ، اونون کتابخانه‌سينده وجودا گله‌ن آثارِ بديعه بوگون هر موزه و کتابخانه‌نين بيرينجي زينتي مقاميندادير. تورکجه و فارسي گؤزه‌ل اشعاري واردير. خطوطِ اربعه‌نين استاد بي‌مانندله‌رينده‌ن بيريسي ده باي‌سونقور ميرزا'دير. بؤيله که ثلثده باي‌سونقور ميرزا، تعليقده مير عماد، نسخده ميرزا احمد، شکسته‌ده درويش عبدالحميد طالقاني.

١١-دولت شاه سمرقندي: سلطان حسين باهاديرخان'‌ين درباريله‌رينده‌ن و امير کبير عليشير نوائي'‌نين خواصيندان، معروف تذکره‌نين مولفيدير. تورکجه و فارسي اشعاري معروفدور. بو بيت اونوندور:

کاي جمالين قبله صاحب نظرله‌ر منظري
عارضين برگ سمندير، برگ گلبرگ طري

١٢-امير کبير عليشير نوائي: فوق العاده مشهور اولدوغو اوچون شرح و وصفده‌ن مستغنيدير. اؤز خطِ دستيله مصوّر بير ديواني و بير قاچ جلد سائر تاليفاتيندان محرّرِ حقيرين کتابخانه‌سينده موجوددور.

١٣-ابوالغازي سلطان حسين باهاديرخان: علوم و صنايعِ نفيسه‌نين ترقّيسينه فوق العاده همّت ابذال بويورموش معروف تورک خاقانلارينداندير. رسّامِ معروف استاد بهزاد سلطانِ مذکورون درباريله‌رينده‌ندير. محرّرِ حقيرين کتابخانه‌سينده مکمّل ديواني موجوددور. اشعاردا حسيني تخلص ائتميشديله‌ر.

١٤-سوسني: تبريز و باييندير تورکله‌رينده‌ن اولوپ، تورکجه اشعاري واردير. شو بيت اونوندور:

بولغاي مهر رخون جيب قبادين طالع
آي گون بولمادي گؤک منظر سندين لامع

١٥-جميل: سلطان حسين باهاديرخان'‌ين مقرّبله‌رينده‌ن اولوپ، تورکجه ديواني واردير. شو بيت اونوندور:

بولماسين اول انجمن کيم آندا صهبا بولمايا
بولماسين صهبا داخي گر بير دلارا بولمايا

١٦-شاه اسماعيل باهاديرخان: اشعاردا خطائي تخلص بويورموشلاردير. تورکجه گؤزه‌ل اشعاري واردير.

٩٥٠ هجري سنه‌سينده‌ن ١١٦٠ قادار ايرانداکي تورک شعراسي

١٧-ابراهيم ميرزا شاه اسماعيل: باهاديرخان'‌ين حفيديدير. علومِ رياضيه و ادبيه‌ده، تاريخده و صنايعِ نفيسه‌ده ماهردير. اشعاردا جاهي تخلص ائديپ، تورکجه گؤزه‌ل اشعاري و مکمّل ديواني واردير. ٩٨٢ده سائر صفوي شهزاده‌له‌ري ايله بيرليکده ايکينجي اسماعيل ميرزا'نين حکمي ايله ٣٤ ياشيندا مقتول اولدو.

١٨-شوکت بخاري: بخارا شاهزاده‌له‌رينده‌ن و مشاهيرِ شعرادان اولوپ، اصفهاندا سکونت اختيار ائتميشدير. تورکجه و فارسي مکّمل ديوانلاري واردير. شو بير قاچ بيت جمله‌ي اشعارينداندير.

گه گتيره‌ر بويِ گلي با قطار
شبنمي گه موجلو دريا ياپار
غنچه‌له‌ري گاه خمِ مل ائده‌ر
سينه‌ده‌کي داغيني گه گل ائده‌ر
رنگ برنگ موجله سؤيله‌ر سخن
طورِ قديمانه دئييلدير بو فن
موجدي‌دير شوکتِ شيرين‌زبان
وئردي او بو طورِ نوين حسِ آن

١٩-صائب: بؤيوک شاعر و فيلسوف و وليِ اعظم مقاميندادير. شاعرِ مذکورو، اربابِ شعر و هنر طرزِ جديدين مخترعي عد ائده‌ر. و اکثر عثمانلي شاعرله‌رينين اونا پيرو اولدوغونو دا يازارلار. شاه عباس کبير'ين ملک الشعراسي اولوپ ١٦٧٥ده اصفهاندا وفات ائتميشدير. تورکجه و فارسي ديوانلاري واردير.

٢٠-مولانا صادق بگ: افشار امراسيندان شاه عبّاس کبير'ين کتابخانه رئيسي و مجمع الخواص اسمينده اولان چاغاتايجا تذکره الشعرانين مولفيدير. شو بيت اونوندور:

سني يوسوف'لا گؤزه‌لليکده سورارلارسا بيزه
يوسوف'و بيلمه‌ييز، اما سني رعنا بيليريز.

٢١-قوسي: آزه‌ربايجانلي و شاه عباس ثاني عهدينين شعراسينداندير. تورکجه پک گؤزه‌ل اشعاري و محرّرِ حقيرين کتابخانه‌سينده ايکي جلد بؤيوک ديوانلاري موجوددور.

٢٢-طرزي: روميه افشارلاريندان و شاه عباس ثاني'‌نين معاصرله‌رينده‌ندير. اشعاري گؤزه‌ل و تماماً بير طرزِ نوينده‌دير. کوچوک بير ديواني محرّرِ اوراقده موجوددور.

١١٦٠ده‌ن ١٣١٠ه قادار

٢٣-آقا صمد افشار: روميه افشارلاريندان اولوپ، تورکجه مرتّب ديواني واردير. شو بيت اونوندور:

زلفده‌ن دام قوروپ، دانه سپيپ خاليندان
دانه و دامي گؤروپ، داما دچار اولدو گؤنول

٢٤-نباتي: قاراجاداغ اهاليسينده‌ن اولوپ، تبريزده مطبوع ديواني واردير.

٢٥-خليفه: آزه‌ربايجانلي و شقاقي طائفه‌سينده‌ندير. تبريزده مطبوع ديواني واردير.

٢٦-حيران خانيم: کنگه‌رلي خانزاده‌له‌رينده‌ن روميه‌لي اولوپ، مکمّل ديواني واردير. شو اشعار اونوندور:

شمع چکيپ آه، آمان ائيله‌دي
هجره يانان باغريمي قان ائيله‌دي
گؤردو کي پروانه منيم حاليمي
شورا گليپ، آه و فغان ائيله‌دي

٢٧-آقا بيگم: قاراباغ حکمداري (ابراهيم خليل خان)ين کريمه‌سي فتح‌علي شاه قاجار'ين باش خاتونودور. تورکجه و فارسي اشعاري معروفدور.

٢٨-گلچين: ميرزا عبدالعلي افشار، روميه اهاليسينده‌ن و مشاهيرِ شعراده‌ندير. شو شعر اونوندور:

گرچه هجر ياردان سينه‌مده چوخدور ياره‌له‌ر
وصليني ياد ائيله‌سه‌م هجراندان آرتيق ياره‌له‌ر
گئجه‌له‌ر بير ماهرو عشقينده‌ن آغلار گؤزله‌ريم
الله الله شاهديمدير ثابت و سيّاره‌له‌ر
بو دئييل لاله که داشدان باش وئريپ اي گؤنلو داش
حاليما قان آغليري هجرينده سنگِ خاره‌له‌ر

٢٩-رشيد افشار: مشاهيرِ شعراي آزه‌ربايجاندان و اهاليِ روميه‌ده‌ن اولوپ، تورکجه قصيده و غزلل‌ه‌ري پک معروفدور. گلستان تاريخينه علاوه اولاراق، بير افشار تاريخي يازميش. مظفّرالدين شاهِ مرحومون طرفِ توجّهاتِ ملوکانه‌سي ايدي.

٣٠-شکوهي: اهاليِ مراغه‌ده‌ن اولوپ، تورکجه بير قاچ تاليفاتي واردير. آثارِ منظومه‌سينده‌ن بعضله‌ري تبريزده طبع اولوندو.

٣١-صرّاف: حاجي صرّاف تبريز اهاليسينده‌ن اولوپ، اشعاري بين الاهالي معروفدور.

٣٢-قدسي: خلخال اهاليسينده‌ن اولوپ، اشعاري معروفدور:

زلفون دوشوپدو چهره گلگون قاباغينا
تب‌دار تک وئريپ اؤزونو گون قاباغينا

٣٣-ناجي: تبريز تجّارينده‌ن اولوپ مکّه‌يِ معظّمه‌يه گئده‌رکه‌ن بير چوخ تبريز حجّاجيله بيرليکده مينميش اولدوقلاري واپور غرق اولدو. تبريزده مطبوع ديواني آزه‌ربايجاندا مقبولدور.

٣٤-لعلي: مشاهيرِ شعراي آزه‌ربايجاندان اولوپ، آتشين لسان و نفعي مسلک بير تورک شاعري ايدي. مظفّرالدين شاهِ مرحومون لعلي'‌يه توجّه‌له‌ري وار ايدي. مرتب ديواني موجوددور. بو ديوان لعلي'‌ده‌ن گيزلي طبع اولونموشدور. اکثرِ اشعار، لعلى'‌نين دئييلدير. بو خصوصدا مرحوم لعلي مطبعه‌چيله‌رده‌ن بير چوخ شکايت ائيله‌ميشدير. خاطيريمدا قالان بير قاچ بيتي شونلاردير:

گؤنلومو بير يانه او مژگان چکه‌ر
بير طرفه زلفِ پريشان چکه‌ر
طرحِ دهانين نئجه مشکلدو گؤر
ايسته‌سه نقّاش چکه، جان چکه‌ر
هئيتِ زلفونده قاليپ چرخ مات
سنبله طرحين اونا ميزان چکه‌ر

٣٥-ضيا: مقدّم اولوسوندان و مراغه اهاليسينده‌ن اولوپ، تورکجه گؤزه‌ل اشعاري و مرتّب ديواني واردير.

٣٦-دخيل: مراغه اهاليسينده‌ن و معروف شاعرله‌رده‌ندير. مرثيه‌له‌ري مطبوع و مقبولدور.

مجد السلطنة افشار

منبع:

تورک يوردو (تورکله‌رين فائده‌سينه چاليشير. اون بئش گونده بير چيخار). ييل ٧، جلد ١٤، عمومي سايي ١٥٨. ١٥ حزيران، ١٣٣٤- سايي ۸

براي مطالعه‌ي بيشتر:


 جمشيدخان بکيشلو مجدالسلطنه افشار اورومي
پروفسور ويليامز جکسن: مجدالسلطنه افشار اورومي، جامع سه شخصيت دانشمند، نظامي و درباري
مجدالسلطنه افشار ارومي: تورکها، برجسته‌ترين و غيورترين ملت دنيا (دونيانين ان معظم و غيور ملتي اولان تورکله‌ر)
مقاله‌ي تورکي مجدالسلطنه افشار ارومي در باره‌ي ادب و شعر تورکي در ايران- سال ١٩١٥
جمشيدخان افشار اورومي: سلاطين تورک حاميان و مروجان علوم و فنون و هنرها بودند. زبان تورکي وسيع و بي‌نياز است.
٩٨مين سالگرد تاسيس «مدرسه‌ي تورک خير يوردو» (صلاحيه) اورميه و ١٠٧مين سالگرد «مدرسه‌ي تورک بالو» و يادي از «حاجي ميرزا فضل الله مجتهد اورمولو»
زبان معيار مدرن تورکي
نامه‌ي تورکي تقي رفعت به محمدامين رسولزاده
ياشاسين تورک جوانلاري! خطابه‌ي تورکي غني‌زاده سلماسي به جوانان تورک نوشته شده در ١٠٩ سال پيش
ما تورکيم! از نامه‌ي دانش‌آموزان اورميه به انجمن ملي تبريز در يک صد و ده سال پيش
Genghis Khan and the Making of the Modern World
The Mongol Empire in World History: The State of the Field (based on chapter "The Mongols and the inter-Civilizational Exchange"  in Kedar and Wiesner-Hanks (eds.), The Cambridge History of the World, vol. 5)

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.