Sunday, January 17, 2016

نامه‌ي تورکي محمدرضا بيگ سفير صفوي در فرانسه: گونه‌ش يوزو چامور ايله سيوانماز


نامه‌ي تورکي محمدرضا بيگ  سفير صفوي در فرانسه: گونه‌ش يوزو چامور ايله سيوانماز

مئهران باهارلي

محمدرضا بیگ (محمه‌ت ريضا به‌ي) سفير شاه سلطان حسین صفوي به دربار لویی چهاردهم پادشاه فرانسه بود. او که از نخستین سفیران دولت تورکي آزربايجاني صفوي در اروپا بشمار مي‌رود، در طول ماموريت سفارت خود مکاتباتي به زبان تورکي با دولت و مقامات رسمي فرانسه داشت. اين مکاتبات و نامه‌نگاريهاي تورکي در آرشيو وزارت امور خارجه‌ي فرانسه نگهداري مي‌شوند. آنها علاوه بر اهميت در تاريخ روابط سياسي، بازرگاني و فرهنگي بين دولتها و مردم آزربايجان، ايران و فرانسه، از جهت تاريخ تورک، زبان تورکي، منشات تورکي، نثر تورکي، تاريخ رسميت زبان تورکي در ايران، و تبيين و تثبيت هويت تورکي آزربايجاني دولت صفوي حائز اهميت‌اند.

در زير يکي ديگر از نامه‌هاي کوتاه محمدرضا بيگ به زبان تورکي خطاب به صدراعظم فرانسه ژان باپتيست کولبر دو تورسي را آورده و پس از آن توضيحات مختصري در اين باره داده‌ام. در اين مکتوب تورکي، محمدرضا بيگ ناخشنودي خود از شايعاتي که در باره‌ي ميسيون و سفارتش و نيز اعتراضاتي که بر عليه کولبر وزير اعظم در کاخ ورساي و جامعه‌ي فرانسه بلند شده بود را بيان مي‌کند. وي مي‌گويد کساني که بدين اعمال مشغولند غافل از اين حقيقت‌اند که راستي را نمي‌توان با دروغ پنهان کرد، اين بي‌خبران بيهوده سعي در کتمان حقايق دارند و بزودي از کرده‌ي خود خجل و شرمنده خواهند شد.  



متن نامه‌ي تورکي محمدرضا بيگ سفير دولت صفوي در فرانسه به کولبر (نامهاي اروپائي، کلمات و پسوندهاي تورکي با الفباي مدرن فونتيک تورکي؛ کلمات و عبارات فارسي و عربي با رسم الخط اين دو زبان نگاشته شدند. مئهران باهارلي):

هو

وزيرِ هوشمند کولبئر، وزيرِ اعظم
عزّتلى و رفعتلى دوستوموز
حضورِ عزّتِ موفورله‌رى صوبونا

درون محبّت اوزه‌ره، انها اولونور صحّتده اولالار. بعد انهاىِ محبّانه، اولدور که:

نه خوش راى (و) تدبير و عقل و معرفت صاحبله‌ريدير که سيزين وزيرِ اعظم و بيزيم ائلچيليييميزى انکار ائديرله‌ر. مگر بو معنيده‌ن خبرله‌رى يوخدور که جيدا چووالا سيغماز و گونه‌ش يوزو چامور ايله سيوانماز. نهايت عن‌قريب هر کيشى سؤزونده‌ن اوتانا. بو معنى مسموعوموز اولدوغو اجلده‌ن به‌يله‌ربه‌يى، حضورونوزا يازديغى نامه سوادان، خدمته ارسال اولوندو. که سيزين وزيرِ اعظم اولدوغونوزو فيرانسا خالقى بيله‌له‌ر. يوخسا ايراندا مشهور و معلوموموزدور.

زياده ايّام بکامِ دوستان باد

محبّ
محمدرضا بيگ ايلچى

لغتنامه:
درون اوزه‌ره (ف+ت): ايچده‌نليکله، صميمانه
موفور (ع): بسيار، افزون، فراوان، به وفور
صوب (ع): طرف، جانب، سمت
اِنها (ع): آگاه ساختن، خبر دادن، اطلاع رساندن
جيدا (ت): نيزه کوتاه، زوبين
اجيلده‌ن (ع+ت): به سبب، به دليل
سوادان (ع+ت): سوواي، به غير از
ائلچي (ت): سفير
به‌يله‌ربه‌يي (ت): بيگلربيگي، حکمران ايالات مهم و يا مرزي در دولتهاي تورک


Vezir-i hûşmend Colbert, veriz-i e’zem

İzzetli ve ref’etli dostumuz
Huzûr-i izzet movfurları sûbuna

Derûn mehebbet üzere inhâ olunur sihhetde olalar. Be’d-i inhâ-yi muhibbâne oldur ki:

Ne xoş rey (ve) tedbir ve eql ve me’rifet sâhibleridir ki sizin vezir-i e’zem ve bizim élçiliyimizi inkâr édirler. Meger bu me’niden xeberleri yoxdur ki cıda çuvala sıǧmaz ve güneş yüzü çamur ile sıvanmaz. Nehâyet enqerib her kişi sözünden utana. Bu me’ni mesmûumuz olduǧu ecilden beylerbeyi, huzûrunuza yazdıǧı nâme suvadan, xidmete irsâl olundu ki sizin vezir-i e’zem olduǧunuzu Fıransa xalqı bileler. Yoxsa Îrânda meşhûr ve me’lûmumuzdur.

Ziyâde eyyâm bé kâmé dûstan bâd

Mühibb
Mehmedriza Bey Élçi

چند نکته:

١-سفارت محمدرضا بيگ به فرانسه همراه با وقوع حوادث بسيار جالب و نيز مشکلات چندي بود. مورخين فرانسوي در اين باره تاکنون چندين کتاب نوشته‌اند. همچنين در باره‌ي وي و ميسيون سفارتش نامه‌ها و گزارشات متعددي از سوي مقامات به وزارت خارجه‌ي فرانسه فرستاده شده است. موضوع بسياري از اين نامه‌ها و گزارشات سختگيريها و توقعات نامتعارف سفير صفوي در باره‌ي نحوه‌ي ورود به شهرهاي سر راه و پايتخت پاريس، اصرار بر اجراي تشريفاتي که بر خلاف آداب و رسوم معمول دربار و دولت فرانسه بودند، مخارج زياده از حد وي و همراهانش، عدم قبول کاستن تعداد همراهانش که پس از ورود به بندر مارسي پيوسته در حال افزايش بود و در موقع ورود به پاريس به چهل نفر رسيده بود، ... است. از جمله محمدرضا بيگ مي‌خواست به طور رسمي وارد شهرهاي سرراه شود، در ورود به هر شهر تشريفات خاصي اجرا گردد، نه با کالسکه بلکه با اسب به پايتخت پاريس داخل شود، سواره نظامي که کمتر از پانصد نفر نباشد او را همراهي کند و بيرق دولت تورکي آزربايجاني صفوي پيشاپيش او در اهتزاز باشد. او ادعا مي‌کرد مقامات فرانسوي که به ملاقات او مي‌آيند داراي شخصيت عالي نمي‌باشند و اصرار داشت او را تا پاريس وزير خارجه و در پاريس صدراعظم شخصاً مشايعت کند. پس از آنکه به وي گفته شد در فرانسه مقام صدراعظم وجود ندارد، محمدرضا بيگ نامه‌ي موضوع اين مقاله را به کنت کولبر دو تورسي نوشت و ارسال کرد.


۲-ژان باپتيست کولبر (و يا مارکيز دو) تورسي (Jean-Baptiste Colbert, Marquis de Torcy)، از برجسته‌ترين سياستمداران، دولت‌شخصها و ديپلماتهاي تاريخ فرانسه است. در اواخر عمر لويي چهاردهم وي عملا وزير کشور و يا وزير اعظم فرانسه بشمار مي‌رفت. پادشاه رو به موت فرانسه هم او را در وصيت نامه‌اش چنين ناميده بود. اما بعد از مرگ لويي چهاردهم، به وصيتنامه‌اش عمل نشد و نايب السلطنه فيليپ دوک دو اورلئان، مقام کولبر را نشناخت. اختيارات و قدرت سياسي‌اش را سلب و او را بازنشسته کرد. محمدرضا بيگ در اين نامه‌ي تورکي با بيان اينکه در فرانسه وزارت شما را انکار مي‌کنند به همين موضوع اشاره مي‌کند.


۳-نثر تورکي محمدرضا بيگ در اين نامه‌ي تورکي روان و نزديک به تورکي محاوره است. مکتوب موجز بوده داراي جملات کوتاه، عاري از اطناب، لغات مهجور فارسي و عربي و کاربرد زايد القاب و عناوين و نعوت است. در اين مکتوب محمدرضا بيگ دو ضرب المثل تورکي بسيار معروف را، که از طريق ترجمه به زبان فارسي نيز وارد شده‌اند گنجانده است: «جيدا چووالا سيغماز» (نيزه در انبان نمي‌ماند) و «گونه‌ش يوزو چامور ايله سيوانماز» (روي خورشيد را نمي‌توان با گل اندود). هر دوي اين ضرب المثلهاي تورکي به معني حقيقت را نمي‌توان کتمان کرد، راستي و درستي را نمي‌توان پنهان نمود هستند.


۴- مکتوبات تورکي سفير دولت صفوي در فرانسه به مقامات رسمي اين کشور و در راس آنها صدراعظم کولبر دو تورسي، اسناد رسمي هستند. اين اسناد رسمي نشان مي‌دهند دولت تورکي آزربايجاني صفوي زبان وترکي را هم‌عرض زبانهاي فارسي و عربي به عنوان يک زبان رسمي و ديواني، از جمله توسط ديپلماتهاي صفوي در روابط بين المللي و ديپلماسي اين دولت نيز بکار مي‌برد. وجود اينگونه اسناد رسمي، ادعاي غيرمستند و بدون پشتوانه مبني بر اينکه زبان فارسي تنها زبان رسمي دول تورک حاکم بر ايران (بويژه دولتهاي تورکماني آغ قويونلو، قاراقويونلو، صفوي، افشار و قاجار) بوده است را باطل مي‌کند. همانگونه که محمدرضا بيگ بدرستي تذکر مي‌دهد: گونه‌ش يوزو چامور ايله سيوانماز.


۵- زبان تورکي اين نامه، تورکي مکتوب مشترک رايج در ايران، آزربايجان و عثماني آن دوره است. آزربايجاني ناميدن زبان تورکي اين نامه – با سائقه‌هاي محلي‌گرائي، تعصبات قومي و احياناً تورکي‌هراسي- البته که صحيح نيست. همانگونه که عثماني ناميدن آن چندان دقيق نمي‌باشد. علاوه بر آن، محمدرضا بيگ از منطقه‌ي ايروان آزربايجان بود و اين منطقه به همراه غرب آزربايجان (نخجوان، ماکو، خوي، سلماس، اورميه؛ سولدوز) در يک گروه لهجه‌اي با شرق آناتولي (اردهان، قارس، اييدير، تا ارزروم و ارزينجان و گوموشخانه) قرار داشت. به عبارت ديگر گروه لهجه‌اي از زبان تورکي که محمدرضا بيگ شخصاً بدان منسوب بود و خصوصيات آن محتملاً در نامه‌هاي تورکي‌اش نيز منعکس شده است، همپوشاني و عينيتي با منطقه‌ي آزربايجان نداشت. بلکه بخش غربي آن به همراه بخش بسيار بزرگتري از آناتولي را شامل مي‌شد.

برخي از منابع:

١-محل نگهداري مکتوبات تورکي و مدارک مربوط به محمدرضا بيگ ائلچي:
بايگاني وزارت خارجه فرانسه، ايران، پرونده ١ (و نيز ٣، ٤، ٥، ٢) 
Affaires Étrangeres, Perse, t. 1 (et t. 3, t. 4, t. 5, t. 2)
2-Maurice Herbette, Une ambassade persane sous Louis XIV, d'après des documents inédits. Paris, Perrin, 1907
٣-لينک دانلود کتاب موريس هربرت:
٤-لينک براي خواندن آنلاين کتاب موريس هربرت:
۵-بررسيهاي تاريخي، شماره‌ي ٢، سال نهم، خرداد – تير ١٣٥٣ (شماره مسلسل ٥١). مطالبي چند در باره‌ي سفارت محمدرضا بيگ، احمد تاج بخش. ص ٤٦-١٣
6-Mehmet Rıza Beğ
7-Mohammad Reza Beg
https://en.wikipedia.org/wiki/Mohammad_Reza_Beg
8-Persian embassy to Louis XIV
9-Jean-Baptiste Colbert, Marquess of Torcy

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.