Saturday, October 22, 2016

نامه‌ي تورکي محمدرضا بيگ از زندان استانبول به صدراعظم فرانسه


نامه‌ي تورکي محمدرضا بيگ از زندان استانبول به صدراعظم فرانسه

مئهران باهارلي


محمدرضا بیگ (محمه‌ت ريضا به‌ي) در ۱۹ فوریه ۱۷۱۳ به دستور شاه سلطان حسین به عنوان سفير دولت قزلباشيه (صفوي) به دربار لویی چهاردهم در فرانسه فرستاده شد. او از نخستین سفیران دولت ترکي قزلباشيه در اروپا و فرانسه بود. محمدرضا بيگ در طول ماموريت سفارت خود، در مسير فرانسه در قلمروي امپراتوري عثماني، در حين اقامت در فرانسه و به هنگام بازگشت از طريق روسيه، مکاتباتي به زبان تورکي با دولت و مقامات رسمي فرانسه داشت. اين مکاتبات و نامه‌نگاريهاي تورکي که در آرشيو وزارت امور خارجه‌ي فرانسه نگهداري مي‌شوند، علاوه بر اهميت در تاريخ روابط سياسي و بازرگاني و فرهنگي بين آزربايجان، ايران و فرانسه، از جهت تاريخ تورک، زبان تورکي، منشات تورکي، نثر تورکي، تاريخ رسميت زبان تورکي در ايران، قزلباش‌شناسي، مذهب علوي قزلباشي و تثبيت هويت تورکي دولت قزلباشي نيز حائز اهميت‌اند.

سه مکتوب تورکي محمت ريضا بيگ را قبلا در سؤزوموز منتشر کرده‌ام.

تشکرنامه‌ي تورکي سفير صفوي در فرانسه که فارسي حرف نمي‌زد
نامه‌ي تورکي محمدرضا بيگ  سفير صفوي در فرانسه: گونه‌ش يوزو چامور ايله سيوانماز
تسليت‌نامه‌ي تورکي سفير دولت صفوي در فرانسه، محمت‌ريضا بيگ

در زير صورت مکتوب تورکي چهارم وي را، که در ضمن طولاني‌ترين مکتوبات تورکي وي هم است، به همراه متن تورکي آن به الفباي عربي-تورکي و الفباي لاتين-تورکي، سپس چند توضيح کوتاه را آورده‌ام. کلمات و پسوندهاي تورکي و اروپائي را با املاي فونتيک و مدرن تورکي نوشتم. در مقابل سه کلمه‌اي که از خوانش صحيح آنها مطمئن نبودم، علامت سوال (؟) گذاردم. چند کلمه‌ي داخل [ ] از طرف اينجانب براي سهلتر کردن فهم اين مکتوب، که در زندان استانبول و ظاهرا تحت شرايط نامساعد و با عجله نوشته شده، افزوده شدند.


متن تورکي طولانيترين نامه‌ي محمت‌ريضا به‌ي

«فيرانسا پادشاهي‌نين باش‌وکيلي اولان مارکيز دو تورسي

دولتلي، سعادتلي، حرمتلي حضرتله‌رينين حضورِ سعادتله‌رينه خير دعالا‌ريميز تبليغ اولوندوقدان سونرا، اِنهايِ مخلصله‌ري اولدور که:

بو داعيله‌رين افه‌نديم عجم پادشاهي طره‌فينده‌ن ائلچي‌ليک خدمتيله انتخاب اولونوپ فيرانسا پادشاهي‌نين قبلينه ارسال، و بير قاچ سنه‌ده‌ن بري مابينده منعقد اولان موادِّ تجارت تکميلي اوچون تعيين اولوندوغوموز معلومِ سعادتله‌ريدير.

ايزمير ايسکيله‌سينده فيرانسا قونسولوسونون معرفتيله تحميل اولونان افه‌نديم عجم پادشاهي‌نين هديه‌له‌ري و بو داعيله‌رينه متعلق اولان بعضي شيله‌ري[ن]، قارشي‌ياخا نام محالا واصل اولدوقلا‌ريني [بيلديريپ]. آستانه‌يِ سعادتده مقيم فيرانسا ايلچيسي قدوة الامرا و الملة المسيحيه اولان «قونته دئس الؤرس» اِخبار ائتمه‌‌له‌ريله، بو مخلصله‌ري اول طرفه وارينجايا دکين، اگر هديه‌له‌ريميز و اگر ساير شيله‌ري[ن فيرانسايا گؤنده‌ريلمه‌له‌ري قونوسوندا]، سعيِ جميله‌له‌رينه سپارش اولونماغا جسارت اولونموشدور.

الله‌'ين اذنِ شريفيله گرفتار اولدوغوموز مصيبتده‌ن عن‌قريب خلاص اولاجاغيميز اميد اولونور. لکن بو خصوصده‌ تقصيراتيميز اولماييپ، بدبختليييميزه حمل ائيله‌مه‌ک احتمالي اولوردو. امّا بلکه بعضي ائرمه‌نيله‌ر يئريميزده ائلچي اولماق نيّتيله ال‌آلتيندا بيزي (؟)  عثمانلي‌يا گئچيپ، گومروکده‌ن وافر الماس قاچيرميشدير ديييو، [بونو اونلارا] اِسناد ائيله‌ديکله‌رينده[ن ماعدا]، بو سببله ايزمير گومروک اميني بو داعيله‌رينه [داخي] خصم اولوپ.

سفينه‌يه سوار و فيرانسايا روان اولماق اول طرفده دشوار اولماقلا، انشاء الله تعالي ايستانبول'ا وارديقدا عزيمتيميز آسان اولور ديييو، بو نيّتله بو طرفه گلميشيزدير. لکن اول اثنادا گومروک اميني داخي بو طرفه گله‌گلميشدير. عقب، بو داعيله‌ري امانت طريقيله چاووش‌باشي‌نين الينه تسليم اولونوپ، قيرخ گونده‌ن بري بو مصيبتده گرفتار اولموشوزدور.

خاطريميز پريشان ايکه‌ن، بو طرفده اولان صداقتلي، حقيقتلي، مرحمتلي، مروّتلي ائلچي به‌يله‌رينين کلمه‌ي آصيفه‌له‌ريله (؟) خاطريميز تسلّي بولوپ. و لازم اولان، کنديميزده بولوندوغوندان ماعدا، اون بير کيسه آقچا گؤنده‌ريليپ. الل.ه‌رينده‌ن گله‌ن اعانتي تکليف ائيله‌ديکله‌رينده‌ن ماعدا، مراديميزا نائل اولوپ فيرانسا مملکتينه وارماق اوچون، مومي اليه‌ين غيرت و تدبير و ال‌آلتيندا اولان سعيِ جميلينه اتّکا ائيله‌ميشيزدير.

خصوصاً که گرفتار[ى] اولوندوغوموز کيمسهنه‌له‌رين انسانيّتله‌ري اولماييپ، خلاص اولونجايا دکين کميکله‌ريميزين ايليييني  يييه‌جه‌کله‌ري مقرّردير. هرگون سني تخليص ائدي‌وئر[يز] (؟) ديرله‌ر. و مطلوبوموز اوزه‌ره، کعبهيه وارماق شرطيله، صدراعظم حضرتله‌ري اخلاصيميز اوچون فرمان وئرميشدير. بو تقريبله بونلارين الينده‌ن خلاص [اولدوقدان سونرا]، بير غيري مصيبته گرفتار اولماغا احتمالي يوخدور. اگر مومي اليه فيرانسا ائلچيسي نياز ائيله‌ديييميز شئيي اجرا ائده‌ر ايسه، بو داعيله‌ري جنابِ شريفله‌رينه مشرّف اولونجايا دکين، ماهو الواقع[ي] حضورلارينا افاده و اعلام[ي]، فرض مرتبه‌سينده گؤرموشوزدور.

باقي عمرَکم طويل و عدوکم قليل
محب
مخلص

محمدرضا بيگ»

خلاصه‌ي مضمون نامه:

در اين نامه محمت ريضا بيگ بيان مي‌کند که به منظور تکميل عهدنامه‌ي تجارتي که چند سال قبل بين دو دولت منعقد شده بود، از طرف پادشاه عجم به مقام سفارت انتخاب و به حضور پادشاه فرانسه اعزام شده است. وي مي‌گويد در نتيجه‌ي کمکهاي سرکنسولگري فرانسه در بندر ازمير (Gaspard De Fontenu)، هديه‌هاي شاه حسين و برخي ديگر از اشيائي که متعلق به شخص وي بودند، به قارشي‌ياخا حمل و از آنجا به فرانسه فرستاده شده‌اند. اکنون وي خواهش مي‌کند که سفير فرانسه در استانبول کنت دئس الؤرس (Des Alleurs Pierre-Puchot, Comte De Clinchamp, Marquis) در باره‌ي ارسال هدايا و اشياي مزبور به فرانسه و خود وي به طور جداگانه، سفارش و توصيه‌هاي لازم را بکند. سپس مي‌گويد که وي در زندان استانبول گرفتار شده است. وي علت را اينگونه بيان مي‌کند که برخي از همراهان ارمني وي (هاکوپيان Agobjan) که گويا قصد داشتند با تقديم هداياي بيشتري به پادشاه فرانسه، جاي محمت‌ريضا بيگ به عنوان سفير سلطان حسين در نزد وي را بگيرند، بدين منظور مقادير معتنابهي الماس را قاچاقي از مرز گذرانده‌اند. مدير گمرک ازمير نيز پس از کشف اين قاچاق، به محمت‌رضا بيگ به عنوان رئيس هئيت مظنون شده است. سپس وي مي‌گويد از آنجائيکه در چنين وضعيتي، عازم شدن به فرانسه با کشتي از ازمير مشکل و از استانبول آسانتر به نظر مي‌رسد، وي به استانبول آمده تا از اين شهر سوار کشتي شود. اما مدير گمرک ازمير که به وي مشکوک شده بود هم در تعقيب او به استانبول آمده و باعث دستگير و توقيف شدن وي از طرف باش‌چاووش استانبول (وزير عدليه) شده است. در زندان استانبول، سفير فرانسه به کمک وي شتافته، از هيچگونه کمکي دريغ نکرده و حتي يازده کيسه‌ي آقچا (سکه‌ي نقره) براي محمت‌ريضا بيگ فرستاده است. محمت‌ريضا بيگ اضافه مي‌کند که براي وصول به فرانسه، خود را متکي به کمک و ياري سفير فرانسه مي‌داند. وي مي‌گويد علي رغم آن که بازداشت‌کنندگان وي بوئي از انسانيت نبرده‌اند، هر روز مي‌گويند که ترا آزاد خواهيم کرد. همچنين صدراعظم، به شرط آنکه وي عازم سفر حج شود، امر به آزاد کردن وي داده است. وي مي‌گويد گمان نمي‌کند پس از استخلاص از زندان، دوباره گرفتار مشکل ديگري شود. در نهايت اضافه مي‌کند اگر سفير فرانسه خواسته‌ي وي (در مورد توصيه و کمک در ارسال هداياي سلطان حسين و اشياي محمت‌ريضا بيگ و خود وي به فرانسه) را اجابت کند، وي پس از مشرف شدن به حضور صدراعظم فرانسه، بيان ماوقع به ايشان را بر خود فرض مي‌داند.

Fıransa Pâdişahının başvekili olan Marquiz de Torcy

Dévletli, saâdetli, hörmetli hezretlerinin huzûr-i saâdetlerine xéyir dualarımız tebliǧ olunduqdan sonra, énha-yi müxlisleri oldur ki:


Bu dâilerin efendim Ecem Pâdişahı terefinden élçilik xidmetiyle intixab olunup, Fıransa Pâdişahının qebline irsâl ve bir qaç seneden beri mâbeynde mün’eqid olan mevadd-i ticaret tekmili üçün, te’yin olunduǧumuz me’lum-i saâdetleridir. 


İzmir iskilesinde Fıransa Qonsolosunun me’rifetiyle tehmil olunan efendim Ecem Pâdişahının hediyeleri ve bu dâilerine müteelliq olan be’zi şéylerin Qarşıyaxa nam mahala vâsil olduqlarını (bildirip) astane-yi saâdetde müqim Fıransa élçisi qüdvet ül-ümera vel millet ül-mesihiye Qonté Des Alleurs ixbar étmeleriyle, bu müxlisleri ol terefe varıncaya dekin, eger hediyelerimiz ve eger sâyir şéyleri se’y-i cemilelerine sipâriş olunmağa cesaret olunmuşdur.

Allahın izn-i şerifiyle giriftâr olduǧumuz müsibetden enqerib xilas olacaǧımız ümid olunur. Lâkin bu xususda teqsiratımız olmayıp, bedbextliyimize heml éylemek éhtimalı oldurdu. Amma belke be’zi Érmeniler yérimizde élçi olmaq niyyetiyle el atında bizi (?) Osmanlıya géçip gümrükden vâfir almas qaçırmışdır diyiv, (bunu onlara) isnad éylediklerinden mâeda, bu sebeble İzmir gümrük emini bu dâilerine (daxı) xesm olup.

Sefineye sevar ve Fıransaya revan olmaq ol terefde düşvar olmaqla, inşallah taala Istanbula vardıqda ezimetimiz âsân olur diyiv, bu niyyetle bu terefe gelmişizdir. Lâkin ol esnada gümrük emini daxı bu terefe gelegelmişdir. Eqeb, bu dâileri emânet teriqiyle çavuşbaşının eline teslim olup, qırx günden beri bu müsibetde giriftar olmuşuzdur.

Xâtirimiz perişan iken, bu terefde olan sedâqetli, heqiqetli, merhemetli, mürvetli élçibeylerinin kelime-yi âsifeleriyle xâtirimiz teselli bulup. Ve lâzim olan kendimizde bulunduǧundan mâeda, on bir kise aqça gönderilip, ellerinden gelen iâneti teklif éylediklerinden mâeda, muradımıza nâil olup, Fıransa memleketine varmaq üçün mümi ileyhin qéyret ve tedbir ve el altnda olan se’y-i cemiline ittika éylemişizdir.

Xüsusen ki giriftârı olduǧumuz kimselerin insâniyetleri olmayıp, xilas oluncaya dekin kemiklerimizin iliyini yiyecekleri müqerrerdir. Her gün seni texlis édivériz dirler ve metlubumuz üzere, Ke’beye varmaq şertiyle Sedrezem hezretleri ixlâsımız üçün ferman vérmişdir. Bu teqrible bunların elinden xilas (olduqdan sonra) bir qâyri müsibete giriftâr olmaǧa éhtimalı yoxdur. Eger mümi ileyh Fıransa élçisi niyaz éylediyimiz şéyi icra éder ise, bu dâileri cenâb-i şeriflerine müşerref oluncaya dekin, ma hüvelvâqiyi huzurlarına ifâde ve é’lamı ferz mertebesinde görmüşüzdür.

Bâqi ömreküm tevîl ve edüküm qelil
Müxlis
Mühibb
Mehmedrıza Beyg

چند توضيح:

۱- مقامات عثماني از همان لحظه‌ي ورود محمت‌ريضا به‌ي به عثماني، به وي به عنوان يک جاسوس مشکوک شده و او را در سراسر مسير قارس، ارزروم، توقات تا ايزمير تحت نظر داشتند. محمت‌ريضا به‌ي هم در بازجوييها خود را امير شيروان که عازم زيارت مکه است معرفي کرده بود.

۲-هاکوپيان که در اين نامه گفته مي‌شود به قاچاق مقادير معتنابهي الماس دست زده، تاجري ارمني بود که به منظور حفاظت از محمت‌ريضا به‌ي و هداياي سلطان حسين در هئيت وي داخل و چند روز قبل از او به عثماني فرستاده شده بود. ارتقاء موقعيت ارمنيان در ساختار دولت قزلباشي، بويژه در سه عرصه‌ي ديپلماسي، تجارت و دربار (معلمين، مشاورين، اطباء ...)، امري معلوم و اوج آن مربوط به دوره‌ي شاه عباس اول است. در اين نامه، بُعد ديگري از نقش تجار ارمني که در واقع امتداد سه عرصه‌ي فوق بوده و تاکنون به شايستگي تدقيق نشده، يعني نقش تجار و مافياي ارمني در تاريخ قاچاق در ايران، ثبت گرديده است.

۳- اين مکتوب تورکي، در زندان استانبول و ظاهرا تحت شرايط نامساعد و با عجله نوشته شده است. اين باعث شده که به عنوان نمونه جمله‌هاي طولاني دوم و سوم، قدري صعب الفهم شود.

۴-زبان اين نامه، تورکي مکتوب مشترک قرن ۱۷ و يا عثماني است. آزربايجاني ناميدن زبان تورکي اين نامه - با سائقه‌هاي محلي‌گرائي، تعصبات قومي و احيانا تورکي‌هراسي- مطلقا صحيح نيست.

۵-تورکي اين نامه بويژه از جهت کاربرد کلمات، فرمها و قالبهاي دستوري تورکي اصيل که امروزه در ايران و آزربايجان فراموش شده و بکار نمي‌روند، اما کاملا در تورکيه رايج‌اند بسيار غني است: وارماق، وارينجا، اولونجا، ديييو، وارديقدا، گلميشيزدير، اولموشوزدور، ائيله‌ميشيزدير، گؤرموشوزدور، کيمسه‌نه، گله‌گلميشدير، ائدي‌وئريز، ديرله‌ر، قاچ، کندي، آقچا، کميک، افه‌نديم، ...

۶-همه‌ي اصطلاحات ديواني و سياسي بکار رفته در اين و ديگر نامه‌هاي تورکي محمت‌ريضا بيگ، مربوط به فرهنگ واژه‌هاي ديواني- دولتمداري عمومي تورکي است که در امپراتوري عثماني هم بکار مي‌رفتند: چاووش‌باشي (وزير عدالت و يا دادگستري)، باش‌وکيل (صدراعظم و يا نخست وزير)، قونسولوس (کنسول)، ائلچي (سفير)، گومروک اميني (مدير گمرک)، قاليون (کشتي جنگي)، قاپيتان (کاپيتان)، لوتئنانت (ستوان، ملازم)، يازيچي (منشي)، قارادان (زميني)، نايب مناب (قائم مقام)، به‌يله‌ربه‌يي (بيگلربيگي، حکمران ايالات)، ....

۷-اين نامه از جمله‌ي هزاران سند و قرينه و شاهد و ... است که نشان مي‌دهند زبان تورکي يکي از زبانهاي دوفاکتوي رسمي و ديواني دولت تورکي قزلباشيه (صفوي) -دولتي که توسط تورکان تاسيس شده بود، دربار و ارتش آن در دست تورکان بود و اکثريت نفوس قلمروي آن را تورکان تشکيل مي‌دادند- بود. زبان تورکي به موازات زبانهاي فارسي و عربي از سوي مقامات و ديپلماتهاي دولت قزلباشيه در روابط بين المللي و ديپلماسي اين دولت نيز بکار مي‌رفت. درجه و شمول کاربرد رسمي زبان تورکي در دولت قزلباشي (صفوي) مي‌تواند مورد مباحثه قرار گيرد، اما رسمي بودن آن يک واقعيت تاريخي قطعي است.

لغتنامه

آستانه‌ي سعادت: استانبول
آصيفه: خردمندانه
آقچا: سکه‌ي نقره
اعانت: ياري، کمک
افنديم: سرورم
اِنها: آگاه ساختن، خبر دادن، اطلاع رساندن
ائدي‌وئريريز: فورا و سريعا مي‌کنيم
ايلچي: سفير
باش‌وکيل: صدراعظم ويا نخست وزير در دوره‌ي عثماني
بولماق: يافتن
چاووش‌باشي: وزير عدالت و دادگستري در دوره‌ي امپراتوري عثماني
دکين: تا، الي
ديرله‌ر: مي‌گويند
عجم پادشاهي: شاه دولت قزلباشي (صفوي)
عقب: بعد، سپس
قاچ: چند
قبل: پيش، حضور، نزد
قونسولوس: کنسول
کميک: استخوان
کندي: خود
کيمسه‌نه: کسي، هيچ کس
گله‌گلميشدير: فورا آمده است
گومروک اميني: مدير گمرک
ماعدا: به غير از، علاوتا

برخي از منابع:

تشکرنامه‌ي تورکي سفير صفوي در فرانسه که فارسي حرف نمي‌زد
نامه‌ي تورکي محمدرضا بيگ  سفير صفوي در فرانسه: گونه‌ش يوزو چامور ايله سيوانماز
تسليت‌نامه‌ي تورکي سفير دولت صفوي در فرانسه، محمت‌ريضا بيگ
١-محل نگهداري مکتوبات تورکي و مدارک مربوط به محمدرضا بيگ ائلچي: بايگاني وزارت خارجه‌ي فرانسه، ايران، پرونده ١ (و نيز ٣، ٤، ٥، ٢) 
Affaires Étrangeres, Perse, t. 1 (et t. 3, t. 4, t. 5, t. 2)
2-Maurice Herbette, Une ambassade persane sous Louis XIV, d'après des documents inédits. Paris, Perrin, 1907
لينکهاي دانلود کتاب موريس هربرت:
http://archive.org/stream/uneambassadepers00herbuoft#page/n7/mode/2up
http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k503864w/ (Pages 306-307)
۳-لينک خواندن آنلاين کتاب موريس هربرت:
https://archive.org/stream/uneambassadepers00herbuoft/uneambassadepers00herbuoft_djvu.txt
٤-بررسيهاي تاريخي، شماره‌ي ٢، سال نهم، خرداد – تير ١٣٥٣ (شماره‌ي مسلسل ٥١). مطالبي چند در باره‌ي سفارت محمدرضا بيگ، احمد تاج بخش. ص ٤٦-١٣
لينکهاي دانلود شماره‌ي ۲:
۵-لينکهاي دانلود شماره‌هاي مختلف بررسيهاي تاريخي:
http://ketabnak.com/cat/777/بررسیهای-تاریخی?sort=dl1_downloads.dltitle ASC&start=50
۶-صفويه كدام گروه‌ها را بالا كشيد؟ ارمني‌ها و غلامان، پايه‌هاي اقتصاد سياسي/ رونق داد و ستد نقره و ابريشم
۷-اهداي جواهرات در عصر صفويان
8-Mehmet Rıza Beğ
9-Mohammad Reza Beg
10-Persian embassy to Louis XIV
11-Jean-Baptiste Colbert, Marquess of Torcy
۱۲-اسناد و مکاتبات سیاسی ایران: از سال ۱۱۰۵ تا ۱۱۳۵ ه - ق همراه با یادداشتهای تفصیلی. باهتمام عبدالحسین نوائی. تهران.
13-Un ambassadeur persan à la cour de Louis XIV  -  Figaro supplement litteraire 
14-Watteau's Persians

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.