Saturday, January 30, 2016

ياشاسين تورک جوانلاري! خطابه‌ي تورکي غني‌زاده سلماسي به جوانان تورک نوشته شده در ١٠٩ سال پيش


ياشاسين تورک جوانلاري! خطابه‌ي تورکي غني‌زاده سلماسي به جوانان تورک نوشته شده در ١٠٩ سال پيش


مئهران باهارلي

در شماره‌ي نهم نشريه فرياد چاپ اورميه، به سال ١٩٠٧ (١٢٨٦ شمسي) يعني ١٠٩ سال پيش، يک سال پس از امضاي فرمان مشروطيت و ١٨ سال پيش از تاسيس سلسله پهلوي، يک خطابه‌ي‌ تورکي به قلم محمود غني‌زاده سلماسي خطاب به جوانان تورک منتشر شده است. غني‌زاده در خطابه‌ي خود، که از هر جهت يک سند تاريخي فوق العاده است، "هويت ملي" مردم ما را "تورک" مي‌نامد و خطاب به جوانان آزربايجان مي‌گويد: "شما تورک هستيد و خون جاري در رگهاي شما خون تورک است. پدران تورک شما با رفتارهاي مردانه و شجاعانه‌شان خود را به جهان شناسانده و شان و شهرت ابدي براي قوم تورک کسب کرده‌اند". وي يگانگي ملي خلق تورک در دو سوي ارس را يادآوري کرده؛ اين دو را يک قوم، از يک تبار، هم‌دين و هم‌مذهب و فرزندان يک خانواده مي‌نامد. سپس به جوانان تورک در جنوب آزربايجان توصيه مي‌کند در امر تشکل و سازمانيابي براي بسترسازي و تحصيل حقوق زباني، فرهنگي و سياسي تورک، از شمال آزربايجان متابعت کرده خود را با آن هماهنگ سازند. و در آخر تنبيه مي‌کند که تورکها نمي‌بايد از جان‌نثاري در راه وطن و به خاطر ملت خود، سستي کرده و يا بترسند.

اين خطابه‌ي تورکي منحصر به فرد، از جنبه‌هاي متعدد داراي اهميت است. از جمله تاريخ تشکل شعور ملي تورک در ايران، آزربايجان و غرب آن به مرکزيت اورميه؛ روند ملت‌شوندگي خلق تورک؛ روابط زباني، ادبي، فرهنگي و سياسي تورکان جنوب آزربايجان با عثماني و شمال آزربايجان؛ نثر تورکي و تورکي‌نويسي؛ تاريخ مطبوعات تورک در آزربايجان و ايران؛ تاثيرپذيري محيط ادبي و سياسي آزربايجان بويژه غرب آن به مرکزيت اورميه از محيط فرهنگي و ادبي و سياسي عثماني؛ سرگذشت سياسي و مطبوعاتي شخص غني‌زاده؛ و نهايتا سير تطور در برداشت وي از مفاهيم هويت ملي تورک، وطن آزربايجان، ايرانيت و ...

در زير نخست اصل اين خطابه‌ي استثنائي به زبان تورکي و سپس ترجمه‌ي آن به فارسي توسط خودم را آورده و در آخر چند توضيح کوتاه در اين باره اضافه کرده‌ام. (در متن تورکي، کلمات و پسوندهاي تورکي با الفبا و املا مدرن و فونتيک تورکي، عبارات و کلمات فارسي و عربي به املاي آن زبانها نوشته شدند. مئهران باهارلي)



"خطابه

تورک جوانلارينا

جوانلار، گؤزله‌رينيزي آچينيز!. افقِ استقباليميزدان باش گؤسته‌ره‌ن و پيشِ نگاهيميزي قارانليقلاشديران بولوتلاري، او دهشتلي ييلديريملار ياغديرماغا مستعد اولان مظلم بولوتلاري گؤرونوز. محقق بير فيرتينايِ قورخولو، بير طوفانِ بلا اطرافيميزدا چالخانييور. نه اوچون دورموشسونوز، نه‌يه منتظرسينيز جوانلار؟ ... حياتِ مليميزي قورتارماق و بو کشتيِ طوفانزده‌ني ساحلِ سلامته چيخارماق، سيزين، تک بير سيز جوانلارين زورِ بازويِ غيرتينه باغليدير! ......

ملت دردي، ملّيت حسّي جوان قلبله‌رده، آچيق فکرلي جوانلارين قلبِ شيرانه‌سينده يئر توتار. بونلاري دئمه‌کده‌ن "سالديده‌له‌ريميزده، قوجالاريميزدا مليت حسي يوخدور" دئمه‌ک ايسته‌ميره‌م. بو قده‌ر وار که: حالِ حاضردا ايشه ياراناجاق سيزسينيز، سيز. اونلارا سيز گره‌ک کؤمه‌ک ائده‌سينيز. اونلارين و عمومِ وطن خيرخواهلارينين خيالاتينا سيز گره‌ک رواج وئره‌سينيز.

ائي آزه‌ربايجان جوانلاري‌! ... خطابيم سيزله‌ره‌دير. وقتينيزي نه اوچون عطالتله گئچيرييورسونوز؟ .... سيز تورک'سونوز. دامارلارينيزداکي قان "تورک" قانيدير. تورک اولان بابالارينيز، اطوارِ مردانه و شجيعانه‌له‌ريله اؤزله‌ريني عالمه تانيتميش و تورک قومو اوچون ابدي بير شان و شهرت قازانميشدير.

ياد اولسون اول حميت‌مند اولان اسلافيميز
بيز مجاهد، محترم بير فيرقه‌نين اخلافي‌ييز

قافقاس تورکله‌ري، تا قولاقلارينيزين ديبينده‌کي قافقاسليلار، سيزينله بير قومدا‌ن، بير عرقده‌ن، بير دين و مذهبده‌ن، حاصلي بير ائوين اولاديندان اولدوقلاري حالدا، بو آخرينجي بير نئچه ايل مدتينده باخينيز نه اولدولار. ميدانِ مسابقه ترقيده، هارالارا قده‌ر گئتديله‌ر. آز مدت قاباق، قافقاسيادا تورک دئدييين، ملت نه‌دير، ترقي نه‌دير؟ مطلق بيلمه‌ز ايديله‌ر..... ايندي ايسه غيرتِ حميت سايه‌سينده چوخ آز مسلمان کندي تاپارسينيز کي اورادا مسلمانلارين اؤزله‌رينه مخصوص بير مدرسه يا بير قرائتخانه‌له‌ري اولماسين ... اونلاري بو يولا سوق ائده‌ن و اونلارا بو حقايقي تعليم ائده‌ن کيمله‌ر ايديله‌ر؟ هئچ سؤز يوخ جوانلار. نورِ معارفله گؤنولل.ه‌ري ضيالي جوانلار .....

نه اوچون سيز حرکاتينيزي اونلارا تطبيق ائتمييورسونوز؟ ايران حکومتي ايله روسيه حکومتي ايکيسي بير مسلکده، بير خطِ حرکت.ي تعقيب ائتديکله‌ري حالدا، سيز تورکله‌ر حرکاتِ مجاهده‌کارانه‌نيزي قافقاس مجاهد جوانلارينين حرکاتينا نه اوچون اويدورمويورسونوز؟ و اونلارين گئتديکله‌ري و بير درجه‌يه قده‌ر موفق اولدوقلاري يولويلا نه اوچون گئتمييورسونوز؟ دوغرودور. بيزله‌رين اؤز دايره ايرانيتيميزده اؤزوموزه مخصوص بير طريقِ مجاهده‌ميز واردير که قافقاسليلارينکينا نسبت قبول ائتمه‌ز. زيرا که اونلار آيري بير طريقله منزلِ مقصودا طرف ايره‌لي گئدييورلار. بيز ايسه بوتون بوتونه آيري بير واديده، نقطه توجه‌موزو بيلمه‌يه‌ره‌ک يول آلماقداييز.

فقط اقرار ائده‌ليم: بيزيمکي ناقصدير، غيرِ کافيدير، لا تعد ولا تحصي احتياجاتيميزا نسبتا قياس قبول ائتمه‌ز درجه‌ده آزدير. هاني سيزين جمعيتله‌رينيز؛ نشرِ سواد، نشرِ معارف جمعيتله‌رينيز، نطوق خطيب جوانلارينيز، هاني سيزين تهديدجي (ترور) دسته‌له‌رينيز؟.

جوانلار‌! نه وقته قده‌ر وجدانسيز، حقيقتسيز خاينله‌ر وطنيميزي بير باشيندان توتوپ ييييپ قورتاراجاقلار؟ (جاهل جسور اولور. بيز جاهليز، ففط جسارتيميز يوخ. خاين مخوف اولور. بيز ايسه خيانتيميز يوخ، فقط خوفوموز وار). نه اوچون قورخويورسونوز تورکله‌ر؟ نه اوچون فتور گتيرييورسونوز؟ (بير گون يارانديق، بير گون داخي اؤله‌جه‌ييز) تورکله‌ره مخصوص بير ضرب المثلدير. وطن يولوندا، ملت اوغروندا فدايِ نفس، ايثارِ جان ائتمه‌کده‌ن شيرين، لذيذ داخي نه وار؟ ..... آه يا ربي... او سعادت بيزله‌ره قسمت اولور مو؟ (ظن ائده‌ريم اولور ...........)

خونِ اربابِ حميت غرق ائده‌ر ظالمله‌ري
مشعلِ افکارِ احرارانه سؤنمه‌ز خونيله

ياشاسين تورک جوانلاري‌!
ياشاسين آزه‌ربايجان‌!

م. غ.

ترجمه‌ي خطابه‌ي تورکي غني زاده (توسط مئهران باهارلي)

به جوانان تورک

چشمهايتان را باز کنيد. ابرهائي که در افق آينده‌مان پيدا شده‌اند و جلو چشمانمان را تاريک کرده‌اند، آن ابرهاي تاريک و منحوس که قابليت فروريختن رعدهاي وحشتناک را دارند ببينيد. بي‌ترديد طوفاني دهشت‌انگيز، يک طوفان بلا در اطرافمان به حرکت در آمده است. چرا ايستاده‌ايد؟ منتظر چه هستيد اي جوانان؟ نجات دادن حيات ملي‌مان و به ساحل سلامت رساندن اين کشتي طوفانزده، تنها به شما، به بازوي غيرت شما جوانان وابسته است.

درد ملت، حس مليت در قلبهاي جوان، در قلب شيرانه‌ي جوانان روشنفکر جاي مي‌گيرد. با بيان اين سخنان، نمي‌خواهم بگويم که سالمندان و پيرانمان حس مليت ندارند. اما اين نيز هست که در حال حاضر، آنهائيکه مفيد فايده‌اند شمائيد، شما. شما بايد به آنها کمک کنيد. شما بايد به ايده‌آلها و آرزوهاي آنها و همه‌ي خيرخواهان وطن رواج بخشيد.

اي جوانان آزربايجان. خطابم به شماهاست. به چه سبب اوقاتتان را به عطالت مي‌گذرانيد؟ شما تورک هستيد. خوني که در رگهاي شما جاري است خون تورک است. پدران شما که تورک بودند، با رفتارهاي مردانه و شجاعانه‌شان خود را به جهان شناسانده و شان و شهرت ابدي براي قوم تورک کسب کرده‌اند:

ياد باد آن اسلافِ شريف‌مان
ما بازماندان گروهي مجاهد و محترميم

تورکهاي قفقاز، همان قفقازياني که بغل گوشتان‌اند، در حاليکه با شما يک قوم، از يک نژاد، از يک دين و مذهب و خلاصه فرزندان يک خانه‌اند، بنگريد که در چند سال اخير چه شدند و در ميدان مسابقه‌ي ترقي تا به کجاها پيش رفتند. تا مدتي قبل، در قققاز مطلقا هيچ کس نمي‌دانست آنچه تورک نام دارد، ملت چيست، ترقي کدام است. اما اکنون، در سايه‌ي غيرت و شرف، به ندرت مي‌توان روستاي مسلماني [تورکي] يافت که در آن مسلمانان [تورکان] مدرسه يا قرائتخانه‌ي خاص خود را نداشته باشند. چه کساني آنها را به اين وضعيت سوق دادند و به آنها اين حقايق را آموختند؟ هيچ ترديدي نيست که جوانان. جواناني که قلبهايشان با نور فرهنگ و معارف روشن گشته است.

چرا شما حرکات خود را با آنها تطبيق نمي‌دهيد؟ در حاليکه حکومتهاي ايران و روسيه، هر دو بر يک مسلک و تعقيب کننده‌ي يک خط حرکت‌اند، شما جوانان تورک نيز چرا حرکات مجاهده‌کارانه‌ي خود را با جوانان مجاهد قفقاز هماهنگ نمي‌کنيد؟ چرا به راهي که آنها مي‌روند و باعث موفقيت آنها به درجه‌ي معيني نيز شده است نمي‌رويد؟ درست است. ماها در داخل دايره‌ي ايرانيتمان، روش مجاهده‌ي خاص خودمان را داريم که با روش مجاهده‌ي قفقازيان متناسب نيست. زيرا که آنها به طريقي متفاوت به سوي مقصود خود پيش مي‌روند. اما ما تماما در وادي متفاوتي و در حاليکه حتي نقطه‌اي که به آن مي‌بايد متوجه باشيم را نمي‌دانيم راه مي‌پيماييم.

اما بايد اعتراف کنيم که روش ما ناقص است، ناکافي است، در مقايسه با احتياجاتمان که بي‌شمارند مناسب نيست و بسيار قليل است. کجاست تشکيلاتتان، تشکيلاتتان براي نشر سواد و معارف، جوانان خطيب و سخن‌پردازتان؟ کجاست دستجات بازدارنده‌تان (ترورتان)؟

جوانان. تا به کي خاينين بي‌وجدان و ناصادق وطنمان را از يک سر گرفته، خورده و تمام خواهند کرد؟ (جاهل جسور مي‌شود. در حاليکه ما جاهليم اما جسارت نداريم. خاين مي‌ترسد؛ در حاليکه ما خيانتي نکرده‌ايم اما خوفناکيم). تورکها، چرا مي‌ترسيد؟ سستي چرا؟ ضرب المثل (يک روز آفريده شديم، يک روز ديگر نيز خواهيم مرد) خاص تورکهاست. چه چيزي شيرينتر و مطبوعتر از فداي نفس و ايثار جان در راه وطن و به خاطر ملت وجود دارد؟ آه، اي رب من، آيا آن سعادت نصيب ما خواهد شد؟ (گمان کنم که خواهد شد .......)

خون صاحبان شرف ظالمان را غرق مي‌کند
اما مشعل افکار آزاديخواهانه با خون خاموش نمي‌شود

زنده باد جوانان تورک!
زنده باد آزربايجان!

چند نکته:

١-مراجع رسمي و منابع قوميتگراي فارس ادعا مي‌کنند تورکان آزربايجان در دوره‌ي مشروطيت تورکي مکتوب را به‌کار نمي‌بردند و اگر بندرت تورکي نيز مي‌نوشتند صرفا در برخي اشعار و يا مطالب مزاحي بوده است. اين ادعا خلاف واقع و غير مستند است. چنانچه ديده مي‌شود، خطابه‌ي تورکي غني‌زاده نه شعر است و نه مزاح. نثري فني است در يک موضوع سياسي - اجتماعي مهم روز و نشان از وجود سنت تورکي‌نويسي کاملا جاافتاده و متکامل در اين عرصه و در آن دوره دارد.

٢-زبان اين خطابه، تورکي مختلط، مشترک و رابط آن دوره است و آزربايجاني ناميدن آن صحيح نيست. اين تورکي زبان ادبي و نوشتاري در حال تشکل و تثبيت در سراسر آزربايجان، در قفقاز و در ايران، در نيمه‌ي دوم قرن نوزده و دهه‌هاي اول قرن بيستم بود که با جايگزين کردن کلمات و عبارات فارسي و عربي مستعمل در تورکي عثماني با کلمات بومي و محلي تورکي رايج در آزربايجان حاصل مي‌شد. روند تشکل اين تورکي مشترک با اشغال جمهوري خلق آزربايجان توسط روسيه کمونيست (و متعاقبا ايجاد زبان آزربايجاني) و تاسيس دولت پهلوي در ايران (و تلاش براي امحا زبان تورکي) متوقف شد.

٣-زبان و مضمون اين خطابه وجود رابطه‌ي جاندار فرهنگي و سياسي آزربايجان آن دوره بويژه غرب آن با عثماني را نشان مي‌دهد. زبان خطابه تورکي مشترک و بسيط ملهم از عثماني است و در آن ابيات تورکي ادبا و ضرب المثلهاي عثماني، به عنوان خودي، گنجانده شده‌اند. در سرلوحه‌ي اين شماره، مانند ديگر شماره‌ها يک بيت تورکي از محررين عثماني -سليمان نظيف- بکار رفته است (نگاه کنيد به بند ١٣ از همين نوشته).

٤-غني‌زاده موقع نوشتن اين خطابه‌ي تورکي ٢٩ سال داشت و بر تورکي‌نويسي حاکم بود. اما نثر تورکي وي در اين خطابه نزديک به زبان محاوره و از نثر متعالي سرآمدان تورکي‌نويس آن دوره از جمله جمشيدخان مجدالسلطنه دور است. مجموعه‌ي آثار تورکي غني‌زاده تاکنون جمع‌آوري و منتشر نشده است. در نوشته‌هاي ايراني نوعا به آثار تورکي وي (به جز نوشته‌ي روشني بيگه جواب) اشاره‌اي نمي‌شود.

٥-بيت تورکي که غني‌زاده خطابه‌ي خود را با نقل آن پايان مي‌دهد (خونِ اربابِ حميت غرق ائده‌ر ظالمله‌ري /مشعلِ افکارِ احرارانه سؤنمه‌ز خونيله) از آن سليمان نظيف است. سليمان نظيف از محررين و ادبا و روشنفکران عثماني است که تاثير عظيمي بر جنبش مشروطه‌ي آزربايجان و نيز روند تشکل شعور ملي تورک به معني مدرن در ميان تورکان در جنوب آزربايجان داشت. شعر مشهور (آرخاداشلار قان تؤکون تا جوشا گلسين کايينات ...) که توسط میرزا غفار زنوزی در مراسم منعقده براي تروريست عباس آقا صراف تبریزی که اتابک اعظم را به قتل رسانيد خوانده شد نيز از آن سليمان نظيف است. سليمان نظيف همچنين مولف مقاله‌ي تاريخي و مشهور "يئتيم قارداشلاريميز" (برادران يتيم ما) به سال ١٩٢٤ که در آن خواهان استقلال تورکهاي آزربايجان از ايران و رهائي از قيد بندگي فارسها شد مي‌باشد. اين مقاله ولوله‌اي ماندگار در جبهه‌ي فارسي و پان‌ايرانيستي و در عرصه‌ي ديپلماتيک ايجاد کرد.

٦-غني‌زاده در خطابه‌ي خود انگشت به نقيصه‌ي اصلي تورکها در جنوب آزربايجان گذاشته است: شکل نگرفتن نهادهای مستقل مدنی و نبود شبکه‌ي مدارس و نشريات تورکي؛ نداشتن جوانان روشنفکر و تربيت شده‌ي تورک در امر تبليغات و خطابت که به دنبال فرهنگ‌سازی، ایجاد ذهنیت عقلانی و بسترسازی برای استقرار جامعه‌ي مدنی بوده، عهده‌دار مهندسی فکری و مدیریت ذهنی جامعه‌ي تورک شوند؛ نداشتن قوه‌ي بازدارنده و نيروهاي مسلح، .... وي همچنين به درستي وهامت و دهشت خطر آينده براي تورکان جنوب آزربايجان را پيش‌بيني کرده است. هر چند جاي ترديد است که وي در باره‌ي اينکه خود اين خطر چيست داراي تصوري صحيح بوده باشد (خطر آينده، موج قوميتگرائي افراطي فارسي-آريائي‌گري مصمم به پايان دادن به نه تنها حاکميت سياسي تورکان، بلکه حتي به وجود زبان و فرهنگ و هويت تورک در ايران و آزربايجان بود که با انحراف-شکست جنبش مشروطه و تاسيس سلسله‌ي پهلوي متحقق گشت).

٧-غني‌زاده در ميان مواردي که تورکان در جنوب آزربايجان مي‌بايست از تورکان در شمال آن بياموزند و الگوبرداري کنند دستجات بازدارنده و ترور را نيز ذکر مي‌کند. هرچند در آن برهه از تاريخ، تشکيل نيروهاي مسلح بازدارنده در غرب آزربايجان براي مقابله با ترور و قتل‌عامهاي انجام شونده توسط گروههاي اشقياي مسلح کورد، آسوري و ارمني يک ضرورت قطعي بود، اما اين ضرورت در شرق آزربايجان و توسط مشروطه‌طلبان به صورت نادرست درک شد. آنها با وارد نمودن تروريسم، خشونت، قانون‌شکني و آنارشيسم از شمال و عرضه نمودن و تقديس خشونت و تروريسم و قانون‌شکني به نام انقلابي‌گري بر عليه دولت تورکي آزربايجاني قاجار، از همان آغاز باعث انحراف جنبش مشروطه و کل حرکت آزاديخواهانه‌ي مردم و مدرنيته آزربايجان و ايران، آنهم در زماني که حاکمان تورک صميمانه آزاديخواه، اصلاح‌طلب و قانونمدار مانند مظفرالدين شاه و احمدشاه مصدر امور بودند شدند.

٨-در اين خطابه مليت مردم آزربايجان به معني مدرن صراحتا تورک است و نامي از ملت ايران برده نمي‌شود. اين، بر خلاف ذهنيت غالب در شرق و در تبريز مرکز آزربايجان در همان دوره است که ملت را به صورت ملت ايران درک مي‌کرد (در خطابه‌ها و اعلاميه‌هاي رهبران مشروطيت از تبريز به ندرت مي‌توان نمونه‌اي پيدا کرد که با نام ملت ايران آغاز نشود و يا با درود بر ملت ايران پايان نيابد).

٩-در اين خطابه آزربايجان به معني صحيح آن يعني وطن خلق تورک بکار رفته است، نه به عنوان نام زبان، مليت و هويت ملي قوم تورک که آن هم به طور جداگانه ذکر شده است (يکي نمودن سه مفهوم متفاوت "اتنونيم"-نام گروه ملي تورک، "گلوسونيم"- نام زبان تورکي و "توپونيم"- نام وطن آزربايجان و نامگذاري کودکانه و تماميت‌خواهانه‌ي هر سه‌ي آنها به شکل آزربايجان، دسيسه‌ي استعماري روسيه در دوره‌ي استالين براي ريشه‌کن کردن هويت ملي تورک از قفقاز بود).

١٠-آنچه در اين خطابه ديده مي‌شود، تورک‌گرائي است که در ميان نسلي از نخبگان، روشنفکران، دولتمردان، روحانيون و نظاميون تورک در دهه‌هاي آخر قرن نوزده و دهه‌هاي اول قرن بيستم بويژه در غرب آزربايجان شايع و ريشه‌دار بود. اين نسل با داشتن پایی در تاریخ و فرهنگ ملی تورک و دستی در تمدن غرب؛ برای بازیابی، بازشناسی و بازنمایی هویت تورک در معنای جدید تلاش مي‌کرد. اما تبليغات پان‌ايرانيستي و بويژه آزربايجانگرائي استالينيستي صادره از روسيه از يک طرف اين دوره‌ي تاريخي مهم در تشکل هويت ملي تورک در ايران و آزربايجان را حذف و سانسور مي‌کند و از طرف ديگر، در صورت اشاره ناچار به اين نسل، با دروغپردازي و وارونه‌نمائي آنها را به عنوان پان‌تورکيست عرضه مي‌نمايد. بر ماست که براي جلوگيري از گسست ذهنی بيشتر از آنچه دچار آنيم اين نسل را بشناسیم، دستاوردهای فکری و فرهنگی و چگونگی و خط سیر آنها در گذر زمان را دنبال کنیم و از تجربه‌ي شکستهاي آنان بياموزيم.

١١-در دهه‌هاي آخر قرن نوزده و دهه‌هاي اول قرن بيستم نواحي غربي آزربايجان، کانون تشکل هويت ملي تورک و مرکز جنبش سياسي تورک‌گرائي مدرن و دمکراتيک بود. به همين سبب نيز به محض انجام کودتا در سال ١٢٩٩ (١٩٢٠ ميلادي) مورد توجه ويژه‌ي دولت تورک‌ستيز جديد رضاخان گرفت و داراي اولويت و محتاج به معامله‌ي ويژه‌ تشخيص داده شد. در نتيجه، سياست فارسسازي-تورکي‌ز‌دائي در آزربايجان نخست از اين بخش آغاز شد: در تقسيمات اداري از شرق آزربايجان جدا شد، به ايجاد شبکه‌ي گسترده‌ي مدارس فارسي‌زبان در آن ارجحيت و فوريت داده شد، تغيير گسترده‌ي نامهاي جغرافيائي تورکي به فارسي در اين استان شروع شد (رضائيه، شاهپور، مياندوآب، تکاب، سيه چشمه، نقده، ..)، ...

١٢-اين خطابه از جنبه‌ي تحول در برداشت غني‌زاده از هويت ملي تورک و ايرانيت- که اقلا شامل سه مرحله مي‌شود- و عوامل موثر در آن نيز حائز اهميت است:

الف-مرحله‌ي اول زماني است که غني‌زاده هنوز در غرب آزربايجان مي‌زيست و به طور طبيعي به هويت ملي تورک باور داشت. پس از سفر به شمال آزربايجان و مشاهده‌ي انفجاري که در نشريات و مدارس تورکي در آن خطه پس از انقلاب ١٩٠٥ روسيه پديدار شده بود، احساسات ملي تورک در غني‌زاده به حرکت در آمد و در بازگشت از جمله در انتشار روزنامه‌ي فارسي-تورکي فرياد به سال ١٩٠٧ شرکت کرد. خطابه‌ي تورکي وي نيز محصول اين دوره است.

ب-مرحله‌ي دوم با رفتن وي به تبريز در سال ١٩٠٨ و همکاري نزديکانه‌اش با انجمن ايالتي آزربايجان آغاز مي‌شود. وي در اين دوره تحت تاثير هويت ملي ايراني که انجمن تبريز مدافع آن بود قرار گرفت. سپس در سال ١٩١١ به استانبول رفت.

ج-مرحله‌ي سوم با مهاجرت وي به برلين در سال ١٩١٨ آغاز مي‌شود. در آن دوره برلين کانون آرياگرايان و باستانگرايان تورک‌ستيز بود که نسل اولشان را عمدتا تورکهاي تبريزي گرد آمده در اطراف مجله‌هاي کاوه و ايرانشهر تشکيل مي‌داد. در حيات برليني، غني‌زاده از دسته‌ي اخير متاثر شد، به مواضع اوليه‌ي خود پشت کرد و موضع ضد تورک گرفت ...

١٣-نشريه‌ي فرياد بر حسب معمول در سرلوحه‌ي هر شماره‌ي خود يک بيت تورکي درج مي‌کرد. در شماره‌اي که خطابه‌ي تورکي غني‌زاده چاپ شده سرلوحه‌ي زير درج شده است:

(آخيتدي سيفِ مظالم دماءِ مظلومو / آرانسين اهلِ حميت، کفن کفن دييه‌ره‌ک).

اين بيت از شعري بنام گيزلي فغانلار اثر سليمان نظيف است. در همان دوره، محمدامين رسولزاده نيز در مقالات و کتب خود (نشريه‌ي ارشاد ٢٠ ژوئيه ١٩٠٦، کتاب عصريميزين سياووشو ص ١٧٢، ...) به کرات اين بيت تورکي را بکار برده است. استفاده از اين بيت تورکي در سرلوحه‌ي نشريه‌ي فرياد، خود دليلي است بر مبادلات فرهنگي و ادبي زنده‌ي جنوب آزربايجان با شمال آن و عثماني، و آشنائي غني‌زاده با آثار مولفين و ادباي تورک عثماني سليمان نظيف و قفقاز محمدامين رسولزاده. در زير متن کامل شعر سليمان نظيف که بيت سرلوحه از آن نقل شده را مي‌آورم:

سليمان نظيف. گيزلي فغانلار،١٨٩٣

سمومِ محنتي ايچديم، لَبَنْ لبن دييه‌ره‌ک
وطن ترابيني اؤپدوم، سَمَنْ سمن دييه‌ره‌ک
وطن خرابه‌سي منجه، بهشتِ اعلادير
خرابه‌له‌ر گزه‌ريم من، چمن چمن دييه‌ره‌ک
آخيتدي سيفِ مظالم دماءِ مظلومو
آرانسين اهلِ حميت، کفن کفن دييه‌ره‌ک
اولوردو بلکي نصيبيم منيم تسليده‌ن
مزارا ياس ايله گيرسه‌م، وطن وطن دييه‌ره‌ک
دئديم: نه‌دير بو جهاندان نصيبِ عثماني؟
دهانِ عالم آچيلدي: مِحَنْ محن دييه‌ره‌ک
مزار و محبسي عرض ائيله‌مه‌کده استبداد
حميت اهلينه شيمدي به‌يه‌ن به‌يه‌ن دييه‌ره‌ک

Sümûm-ı mihneti içtim leben leben diyerek
Vatan türâbını öptüm semen semen diyerek
Vatan harâbesi bence bihişt-i a’lâdır
Harâbeler gezerim ben çemen çemen diyerek
Akıttı seyf-i mezâlim dimâ’-ı mazlûmu
Aransın ehl-i hamiyyet kefen kefen diyerek
Olurdu belki nasibim benim teselliden
Mezara ye’s ile girsem (Vatan! Vatan!) diyerek
Dedim: Nedir bu cihandan nasîb-i Osmânî?
Dehân-ı âlem açıldı: (Mihen! Mihen!) diyerek
Mezâr ü mahbesi arz eylemekte istibdâd
Hamiyyet ehline şimdi beğen beğen diyerek

Süleyman Nazif (Gizli Figânlar, 1893)

لغتنامه:

اخلاف: بازماندگان
حقيقتسيز: ناصادق
حميت: غيرت و درد چيزي را داشتن
سمن: روغن، چربي
فتور: رخاوت، سستي
فيرتينا (ت): طوفان
لا تعد ولا تحصى: بيشمار
محن: بلاها، اندوهها
مظلم: تيره، تاريک، مجهول، منحوس
نطوق: خطيب ماهر، سخنپرداز، متکلم فصيح و بليغ

منابع:

نشريه‌ي فرياد. شماره‌ي نهم، سال اول، صفحه‌ي دويم و سيم (بتاريخ شنبه ٥ ربيع الاخر ١٣٢٥، مطابق ٥ ماي ١٩٠٧ ميلادي)
روزنامه‌ي فرياد (منتشره ١٩٠٧ ميلادي برابر با ١٣٢٥ قمري). گردآورنده: جمال آيريملو. انتشارات دنيا، ١٣٩٤، اورميه
نشريه‌ي ارشاد. ٢٠ ژوئيه، ١٩٠٦
رسولزاده، محمدامين. عصريميزين سياووشو. ص ١٧٢

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.