اوچ وفالی کیمسه: «گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم» شعری تورکی از شاه عبّاس ثانی و نقدی بر نشر محمدزاده صدیق
مئهران باهارلی
Üç Sadık Yoldaş: 'Kâh Ayrılık, Kâh Sıkıntı, Kâh Keder' — II. Şah Abbas’a ait bir Türkçe şiir ve Muhammed-Zade Sıddık’ın yayını üzerine bir inceleme.
Three Faithful Companions: 'at Times Separation, at Times
Tribulation, at Times Sorrow' — A Turkish poem by Shah Abbas II and a critique
of Mohammad-Zadeh Sedigh’s publication.
Mehran Baharli
خلاصه
شاه عباس دوم هفتمین پادشاه قیزیلباش (صفوی)، شخصیتی بافرهنگ و اهل قلم بود، به زبان تورکی علاقه داشت و در توسعهی ادبیات تورک تلاش میکرد. او با تخلص «ثانی» شعر تورکی هم میسرود و در نثر تورکی مجرب و آوانگارد بود. در این نوشته یک ترجیعِ بندِ مربّع تورکی از شاه عباس دوم با نام «گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم» را آوردهام. این شعر را پروفسور اسماعیل حکمت ارتایلان، در مقدمهی کتاب «دیوان تورکی مرتضی قلی خان شاملی (شاملو) ظفر» چاپ استانبول ١٩٦٥ نقل، اما منبع آن را ذکر نهکرده است. بنا به پروفسور اسماعیل حکمت ارتایلان، مرتضی قلی خان شاملی ترجیعِ بندِ مربّع «گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال» را تحت تاثیر ترجیعِ بندِ مربّع مذکور شاه عبّاس دوم سروده است. در زیر این دو شعر تورکی شاه عبّاس دوم و مرتضی قلی خان ظفر شاملی را با الفباهای عربی و لاتین تورکی نقل کردهام. قسمت پایانی این نوشته، نقدی بر نشر این شعر مرتضی قلی خان ظفر شاملی توسط محمدزاده صدیق است.
Özet
Yedinci Kızılbaş (Safevi) hakanı Şah II. Abbas, Türk diline ilgi duyan ve Türk edebiyatını destekleyen, kültürlü bir edebiyatçıydı. "Sânî" mahlasıyla eserler veren hakan, Türkçe şiirler kaleme almış; ayrıca Türkçe nesir alanında da yetenekli ve yenilikçi bir üslup sergilemiştir. Bu makalede, Şah II. Abbas'a atfedilen ve "Kâh Furkat, Kâh Mihnet, Kâh Gam" başlığını taşıyan Türkçe bir *tercî-i bend-i murabba* (son mısraları aynı olan dört mısralı bentlerden oluşan bir şiir türü) sunulmaktadır. Söz konusu şiir, Profesör İsmail Hikmet Ertaylan tarafından *Murtaza Kulu Han Şamlı 'Zafer'in Türkçe Divanı* (İstanbul, 1965) adlı eserin giriş bölümünde alıntılanmıştır; ancak Ertaylan, şiirin hangi elyazmadan veya birincil kaynaktan alındığını belirtmemiştir. Profesör İsmail Hikmet Ertaylan’a göre Murtaza Kulu Han Şamlı, Şah Abbas II’nin benzer yapı ve temadaki *tercî-i bend-i murabba*sının etkisinde kalarak "Kâh Hicran, kâh Hirman, kâh Melâl" başlıklı *tercî-i bend-i murabba*ı kaleme almıştır. Bu çalışmada, biri Şah Abbas II’ye diğeri ise Murtaza Kulu Han Şamlı’ya ait olan bu iki Türkçe şiiri hem Arap hem de Latin harfli Türkçe yazımıyla sundum. Makalenin son bölümü, Mehemmedzâde Sedîk’in Murtaza Kulu Han Şamlı’ya âit bu şiiri yayımlamasına yönelik bir eleştiridir.
Abstract
Shah Abbas II, the seventh Qizilbash (Safavid) monarch, was a cultivated man of letters who displayed a profound interest in the Turkish language and actively promoted Turkish literature. Writing under the pen name Thani, he composed Turkish poetry and was also skilled and avant-garde in Turkish prose. Presented here, is a Turkish * tarji-band-e morabba'* (a form of strophic poem) entitled "at Times Separation, at Times Tribulation, at Times Sorrow" attributed to Shah Abbas II. This poem was cited by Professor İsmail Hikmet Ertaylan in the introduction to The Turkish Divan of Murtaza Kulu Han Şamlı 'Zafer' (Istanbul, 1965). However, Ertaylan did not identify the manuscript or primary source which the poem was derived. According to Professor İsmail Hikmet Ertaylan, Murtaza Kulu Han Şamlı composed the tarji-band-e morabba' entitled "At Times separation, at Times deprivation, at Times melancholy" under the influence of Shah Abbas II’s earlier tarji-band-e morabba' of similar structure and theme. In the present study, I have presented these two Turkish poems—one by Shah Abbas II and the other by Murtaza Kulu Han Şamlı —in both the Arabic and Latin Turkish scripts. The final section of this article offers a critique of Mohammad-Zadeh Sedigh’s edition of Morteza Murtaza Kulu Han Şamlı’s poetry.
مقدمه
شاه عباس دوم هفتمین پادشاه قیزیلباش (صفوی)، شخصیتی بافرهنگ، کتابخوان، ادیب و اهل قلم بود، به زبان تورکی علاقه داشت و در توسعهی ادبیات تورک تلاش میکرد. او خود با تخلص «ثانی» شعر تورکی هم میسرود. یک قوْروُنتوُلوُق (اماننامه) تورکی به یادگار مانده از شاه عباس دوم خطاب به بیگلربیگی شیروان منوچهر خان، به زبانی رسیده و زلال نشان میدهد که او یک تورکینویس مجرب و سرآمد و آوانگارد هم بوده است[1].
در زیر شعر تورکی «گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم» سرودهی شاه عباس دوم را آوردهام. این شعر را پروفسور اسماعیل حکمت ارتایلان، در مقدمهی کتاب «دیوان تورکی ظفر» چاپ استانبول ١٩٦٥ نقل کرده است. (تمام صفحات این کتاب در سؤزوموز منتشر شده است[2]). او در این کتاب، دیوان تورکی مرتضی قلی خان شاملی (شاملو) را برای نخستین بار شناسانده و عکسهای نسخهی خطی (تا آن زمان) منحصر به فرد این دیوان تورکی را نشر کرده است. اسماعیل حکمت ارتایلان در اثر خود نام شاه عباس دوم را به صورت «شاه عباس» ثبت، و منبع این شعر تورکی منسوب به وی را ذکر نهکرده است. در دیوان مرتضی قلی خان شاملی یک ترجیعبند مربّع «گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال» وجود دارد که بنا به پروفسور اسماعیل حکمت ارتایلان، او آن را تحت تاثیر ترجیعبند مربّع «گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم» شاه عبّاس دوم سروده است.
در زیر نخست ترجیعبند مربّع «گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال» سرودهی شاه عبّاس دوم و پس از آن ترجیعبند مربّع «گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال» سرودهی مرتضی قلی خان ظفر شاملی را با الفباهای عربی و لاتین تورکی نقل کردهام. قسمت پایانی این نوشته، نقدی بر نشر این شعر توسط محمدزاده صدیق است.
ایکینجی شاه عابباسدان تورکجه بیر قوشوق
شعری تورکی از شاه عباس ثانی
گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم
اوچ
وفالى کیمسه اولموش همدمیم
گاه
فُرقت، گاه مِحنت، گاه غم
گئجه
گوندوز هم انیس و محرمیم
گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم
وئردى
دوران جامِ هجران ساقى تهک
قالدى
حسرت یورهییمده داغى تهک
چئورهم آلیر گاه و بیگاه یاغى تهک
گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم
دییهبیلمهم
کیمسهیه دردیم تمام
یار
مهنه سرکشدیر و اغیارا رام
گؤنلومه
دولار مهنیم هر صبح و شام
گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم
İKİNCİ ŞAH ABBAS
GÂH FÜRQET, GÂH MİHNET, GÂH QEM.
Üç vefâlı kimse olmuş
hemdemim
Gâh fürqet, gâh mihnet,
gâh qem.
Géce gündüz hem enîs ü mehremim
Gâh fürqet, gâh mihnet, gâh qem.
Vérdi dévran câm-i hicran
sâqi tek,
Qaldı hesret yüreyimde dâǧı
tek,
Çévrem âlır gâh ü bîgah
yâǧı tek,
Gâh fürqet, gâh mihnet, gâh qem.
Diyebilmem kimseye
derdim tamâm,
Yar mene serkeşdir ü
eǧyâra râm.
Gönlüme dolar menim her
sübh ü şâm,
Gâh fürqet, gâh mihnet,
gâh qem.
مرتضیقلی خان شاملو (مورتاضاقولو خان شاملی) - ظفر
گاه هجران، گاه حِرمان، گه ملال
اوچ بلالی
کیمسه اولموش همدمیم
گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال
گئجه گوندوزدور انیس و محرمیم
گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال
دییهبیلمهم کیمسهیه حالیم تمام
یارِ بدخو بیر دم اولماز بیزه رام
آغلادیرلار بو فقیری صبح و شام
گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال
ساقییا گل دئوره سالگیل ساغری
شاید اوْلا گؤنلومون روشنگری
قویمادیلار بزمیمه سهن دلبری
گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال
وصله یئتیرگیل مهنی ائی یۆزو گول
اهکسیک ائتمه بزمیمیزدهن جامِ
مُل
اوْدا یاخدی جسمِ زاریم، اولدو کۆل
گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال
بیر قوُلوندور بوینوباغلی بو ظفر
دوست کوُیونا اونو یئتیر بی خطر
ائتدی ایشیم گون به گون یوم البَتَر
گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال
وئردی دئوران جامِ عشقی ساقی تهک
قالدی حسرت یورهییمده داغی تهک
چئورهم آلمیش گاه و بیگه یاغی تهک
گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال
اولموشام مجنون تهکی یاردان ایراق
جانیما کار
ائیلهدی سوزِ فراق
مهنی ایستهییبهن ائدهرلهر سوْراق
گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال
MURTAZA QULU XAN ŞAMLI – ZEFER
GÂH HİCRAN, GÂH HİRMAN, GEH MELÂL
Üç belâlı kimse olmuş hemdemim
Gâh hicran, gâh hirman, geh melâl
Géce gündüzdür enîs ü mehremim
Gâh hicran, gâh hirman, geh melâl
Dîyebilmem kimseye hâlım tamam
Yâr-ı bedxû bir dem olmaz bîze râm
Ağladırlar bu feqîri sübh ü şam
Gâh hicran, gâh hirman, geh melâl
Sâqiya gel dévre salgıl sâğeri
Şâyed ôla gönlümün rövşengeri
Qoymadılar bezmime sen dilberi
Gâh hicran, gâh hirman, geh melâl
Vesle yétirgil meni éy yüzü gül
Eksik étme bezmimizden câm-ı mül
Ôda yaxdı, cism-i zârım oldu kül
Gâh hicran, gâh hirman, geh melâl
Bir qulundur boynubağlı bu Zefer
Dost kuyuna onu yétir bî xeter
Étdi îşim günbegün yövm el-beter
Gâh hicran, gâh hirman, geh melâl
Vérdi dövran câm-ı éşqi sâqi tek
Qaldı hesret yüreyimde dâğı tek
Çévrem almış gâh u bîgeh yâğı tek
Gâh hicran, gâh hirman, geh melâl
Olmuşam Mecnun teki yardan ıraq
Cânıma kâr éyledi sûz-i feraq
Meni isteyiben éderler soraq
Gâh hicran, gâh hirman, geh melâl
نقدی بر نشر شعر مرتضی قلی خان شاملی توسط حسین محمدزاده صدیق
حسین محمدزاده صدیق (دوزگون)، دیوان تورکی مرتضی قلی خان شاملی ظفر را بر اساس نشر پروفسور اسماعیل حکمت ارتایلان منتشر کرده است. این نشر شامل ترجیعبند مربع «گاه هجران، گاه حرمان، گه ملال» دارای کاستیها، اشتباهات، تحریفات، جعلیات و اطلاعات نادرست و بی پایه است[3]. از جمله:
- حسین محمدزاده صدیق (دوزگون)، برای
بی ارزش کردن نشر دیوان مرتضی قلی خان شاملی توسط پروفسور اسماعیل حکمت ارتایلان،
نشر او را «تکثیر» خوانده است.
- حسین محمدزاده صدیق – با
سائقهی محلیگرایی، نام «مرتضی قلی خان شاملی» را به «مرتضی قلی ظفر اردبیلی» تغییر داده است. در
حالی که مرتضی قلی خان شاملی در اواخر عمر ساکن اردبیل و در آن مقطع صرفا «متولی
آستان شیخ صفیالدین اردبیلی» بود، و نه «اردبیلی».
- حسین محمدزاده صدیق ادعاهایی
نادرست ناشی از محلیگرایی و ایدئولوژی آزربایجانگرایی و ... در بارهی گویا اردبیلی
بودن گویش مرتضی قلی خان شاملی (کیبار اردهبیل شیوهسی) کرده است. در حالی
که لهجهی اردبیل و عموما شرق آزربایجان یکی از لهجههای زبان تورکی است که دارای
دورترین فاصلهها از زبان معیار و ادبی و کلاسیک تورکی که در دیوان مرتضی قلی خان شاملی هم دیده میشود است.
-
حسین محمدزاده صدیق ادعاهایی نادرست در بارهی شیعه و متشرع بودن مرتضی قلی خان شاملی
کرده است. در حالی که مرتضی قلی خان شاملی مانند دیگر تورکمانها و شاملیها معتقد
به مذاهب «تشیع متشرعه» (شیعی امامی، ...) نهبود، بلکه بر مذهب علوی تورک از «تشیع
متصوفه» بود.
- حسین محمدزاده صدیق ادعا کرده که
مرتضی قلی خان شاملی، به تقلید از شیخ صفیالدین یک دیوان تورکی ترتیب داده است.
اولا ادعای تقلید مرتضی قلی خان شاملی تقلید
از شیخ صفیالدین در ترتیب دادن یک دیوان تورکی بی پایه و جعلی و ساخته و پرداختهی
حسین محمدزاده صدیق است. دوما شیخ صفیالدین دیوان تورکی نهدارد.
- حسین محمدزاده صدیق در نشر دیوان
مرتضی قلی خان شاملی مفاهیمی مانند «عرفان صفیه» و «مکتب شعری صفویه»، «مکتب ادبی
شیخ صفی»، و ... را ذکر کرده که جملهگی جعلیات و اوهامات حسین محمدزاده صدیق هستند
و وجود خارجی نهدارند.
- حسین محمدزاده صدیق بعضی از کلمات
این شعر را (مانند دیگر اشعار دیوان مرتضی قلی خان شاملی) اشتباه خوانده و یا ثبت
کرده است. به عنوان مثال به اشتباه «کۆل» (خاکستر) را گول (چیچهک)، و «چئورهم»
(اطرافم) را جۆرم (ستم من) قرائت کرده است.
- حسین محمدزاده صدیق – حسب المعمول - بعضی از کلمات اشعار مرتضی قلی خان شاملی را به منظور آزربایجانیزه کردن آنها، تحریف کرده و تغییر داده است. مانند تحریف دییه به دئیه، یوزو به اوزو، اهکسیک به اسگیک، یورهییمده به اورهگیمده، ...
سؤزلوک
ایراقIraq : دور
بلالیBelâlı : آن که برای انسان بلا ایجاد میکند، قاوقاچی، شرور، یوران،
سیخینتی وئرهن، زوربا، قولوچوماق
بوینوباغلیBoynubağlı : مطیع، تبعیت کننده، تابع
تهکیTeki : مخفف تهکین، تک، مانند
جامCam : از ریشهی چینی
چئوره آلماقÇévre almaq: اطرافینی آلماق،
قوشاتماق، محاصره ائتمهک
چئوره:Çévre محیط، پیرامون، اطراف
حرمان
(ع): نومیدی، ناامیدی، محرومی، یأس، بی بهرهگی، بی نصیبی
دئوره سالماقDévre salmaq : دئویره سالماق، ساغاری (ساغری) و آیاقی (شراب
پیالهسینی) دولاندیرماق
دئویرDévir : قدح دولاشیمی،
اهسکی اهیلهنجه و شعر مجلیسلهرینده شراب قدحینین اهلدهن اهله، سیرایلا
گهزدیریلمه سی و دؤندورولمهسی، گردش جام، رسمِ دستبهدست کردن و چرخاندنِ پیاپیِ جامِ
شراب در محافل سنتیِ بزم و شعر
ساغر: ساغارSağar ، از ریشهی تورکی
سوراقSoraq : سراغ، پرس و جو، از مصدر تورکی سورماق به معنی پرسیدن
فرقت
(ع): جدایی، دوری، فراق، مفارقت، هجر، هجران
کار ائیلهدیKâr éylemek : تاثیر کرد، فایده کرد
مُل (ف): می، نبیذ و شراب انگوری
وفالىVefâlı : با وفا، وفادار
یوزو گولYüzügül : گلرخ
یوم البَتَر(ع+ف): روزگار یا وضعیتی که در آن اوضاع اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی هر روز نسبت به روز قبل بدتر میشود. بیشتر در دری افغانستان رایج است.
برای مطالعهی بیشتر:
نامهی
تورکی شاه عباس دوم صفوی از مازندران به تزار روس میخائیل فییودوروویچ بنیانگذار
سلسلهی رومانوف
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/03/blog-post_29.html
اماننامهی
تورکی شاه عباس دوم قیزیلباش (صفوی) خطاب به بیگلربیگی شیروان منوچهرخان
http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_15.html
اوچ
وفالی کیمسه: «گاه فرقت، گاه محنت، گاه غم»، شعری تورکی از شاه عباس ثانی
http://sozumuz1.blogspot.com/2016/06/blog-post_19.html
مدحیهی
ولیقلی بیگ شاملو در ستایش شاه عباس دوم
http://sozumuz1.blogspot.com/2021/02/blog-post_5.html
[1] اماننامهی تورکی شاه عباس دوم صفوی خطاب به
بیگلربیگی شیروان منوچهرخان
[2]
Ord. Prof. İsmail Hikmet Ertaylan, Zafer
Divanı (Dîvan-ı Türkî-i Zafer). Mürtezâkulu Han Zafer, Bugüne Kadar Bilinmeyen
Büyük Bir Azerbaycan Şâiri. İstanbul, 1965.
Tan Gazetesi ve
Matbaasi. 32 S. + Tıpkıbasım
[3]حسین محمدزاده صدیق بیشتر از محقق، یک فعال سیاسی و آژیتاتور، ناسیونالیست افراطی آزربایجانی با تمایلات محلیگرایی و تعصب شدید تبریزی – اردبیلی، به لحاظ هویتی فاقد شعور ملی تورک و معتقد فاناتیک هویت ملی آزربایجانی ساخته شده توسط امپریالیسم ضد تورک روسیه، و به لحاظ سیاسی یک آزربایجانگرای استالینیست به شدت ضد عوثمانلی و ضد تورکیه، به سبب اعتقاد به اصل غیر اخلاقی هدف وسیله را توجیه میکند فاقد اخلاق سیاسی و اخلاق علمی بود. به همین سبب به سهولت به تحریف واقعیت و تاریخ و دروغپردازی و وارونهنمایی و ... میپرداخت، بلکه این کار را یک وظیفه میشمرد، و کاربرد تمسخر، تحقیر، هیاهو، تخفیف و شخصی کردن و ترور شخصیت .... جزء جداناپذیر نوشتههای او، مخصوصا بر علیه مخالفان و یا منتقدانش بود. به دلائل مذکور تصحیحهای او از کتب و متون قدیمی، عموما دارای اشتباهات و دستکاریها و اضافه کردن و الحاق و تغییر و جایگزین کردن مطالب و کلمات در متون و نسخههای اصلی و دیگر تحریفات عدیده بوده، و در مجموع غیر موثق و غیر علمی هستند.
No comments:
Post a Comment