اختراع دیگرنامگذاری «آذری» توسط فرانسه، تغییر معنایی آن توسط انگلستان، رایج ساختن آن توسط ادبای قفقازی و مساواتیها در عوثمانلی و قفقاز، توسط فؤاد کؤپرولو در جمهوری تورکیه و مراکز تورکولوژی، و توسط حکومت ملی آزربایجان در تورکایلی و ایران
مئهران باهارلی
"Azeri" ekzonim-ksenoniminin Fransa
tarafından icadı, Britanya eliyle anlamsal değişime uğratılması ve; Osmanlı
toprakları ile Kafkasya'da Kafkasyalı aydınlar ve Müsavatçılar, Türkiye
Cumhuriyeti ile Türkoloji merkezlerinde Fuad Köprülü ve Türkili ile İran'ın
geri kalanında Azerbaycan Milli Hükümeti tarafından yaygınlaştırılması.
Invention of the exonym-xenonym "Azeri" by
France, its semantic shift by Britain, and its popularization by Caucasian
literati and the Musavatists in the Ottoman lands and the Caucasus, by Fuad
Köprülü in the Republic of Turkey and Turkology centers, and by the National
Government of Azerbaijan in Turkili and rest of Iran.
Méhran Baharlı
خلاصه:
در دهههای پایانی قرن نوزده و دو دههی
نخست قرن بیستم، روند ملتشوندهگی اوغوزهای غربی ساکن
در ممالک محروسهی ایران قاجاری و قفقاز در قالب یک ملت واحد با خودنامگذاری ملی
«تورک» آغاز، اما در مدتی کوتاه متوقف شد. یکی از مهمترین دلائل این امر، ابداع و
ترویج دیگرنامگذاریها و هویتهای قومی و ملی «آزری» و «آزربایجانی» از سوی دولتهای
امپریالیستی - صلیبی اوروپایی و غربی، پانایرانیستها و آزربایجانگرایان به جای
«تورک» و «تورکی» بود که بسیاری از نخبهگان تورک در ایران قاجاری و قفقاز را به
سردرگمی و پریشاناندیشی مزمن در عرصهی هویت ملی مبتلا کرد. در این مقاله به
اختصار به ماجرای اختراع و مراحل و عوامل دخیل در آفرینش و رواج نام و هویت قومی
و زبانی «آزری» برای نامیدن قسمتی از ملت «تورک» (اوغوزهای غربی) که ساکن در آزربایجان
ایران و قفقاز جنوبی است و زبان تورکی او پرداختهام. در مقاله نشان میدهم این
«آزری»، به غیر از اصطلاح «آزری»
در منابع عربی قرون ١٠-١٣، همچنین «آزری» کسروی است که به معنی یک زبان و یا لهجههای
ایرانیک مختص و منحصر به آزربایجان بود. بر
خلاف آنچه فعالین سیاسی آزربایجانگرا شایع ساختهاند، رضا شاه و نظام رضا خانی ایجاد
کنندهی آذری نه به معنی یک زبان و قوم ایرانیک، و نه به معنی یک زبان و قوم تورک
نیست، مبلّغ آنها هم نهبود. «آزری» به جای «تورک» پدیدهای فرانسوی - آلمانی،
«آزربایجانی» به عنوان یک قوم ایرانیک زیرمجموعهی «ملت ایران» با زبان ملی فارسی
پدیدهای انگلیسی – پارسی (زرتشتی) – بابی ازلی - فراماسونی، «آزربایجانی» به
عنوان یک ملت قفقازی غیر تورک با زبانی به اسم آزربایجانی پدیدهای روسی - ارمنی؛
و هر سه «دیگرنامگذاری»هایی محصول مهندسی قومی – ملی استعماری ضد تورک هستند. شرقشناسان و دیپلوماتهای
فرانسوی در سال ١٨٨٥مخترع آزری به عنوان جایگزین تورک؛ رهبران و مهاجرین
مساوات – قفقازی از سال ١٩١٢ به بعد شایع کنندهگان عمدهی آن در عوثمانلی و
قفقاز؛ حکومت ملی آزربایجان در سال ١٩٤٥ رایج کنندهی اولیه، و آزربایجانگرایان
و چپ ایرانی – صلیبی مروج بعدی آن در ایران هستند. اگر بهخواهیم به طور سمبولیک
سه شخصیت تورک را به عنوان رایج کنندهگان اصلی دیگرنامگذاری ضد تورک،
نژادپرستانه و استعماری آزری نام بهبریم، این سه نفر عبارت خواهند بود از: ۱-محمدامین
رسولزاده (در عوثمانلی و قفقاز)، ۲-محمد فواد
کؤپرولوزاده (در عوثمانلی، جمهوری تورکیه) ۳-سید
جعفر پیشهوری (در آزربایجان ایران و دیگر نقاط ایران). در حال حاضر آزربایجانگرایان پانایرانیست، آزربایجانگرایان
استالینیست، چپهای ایرانی – صلیبی، ناسیونالیستهای افراطی فارس، ارمنی و کورد، و
بنیادگرایان شیعی حاکم بر جمهوری اسلامی ایران در اتحادی نانوشته بر محور تورکستیزی،
در رسانهها و نوشتهها و ادبیات سیاسی و ... خود دیگرنامگذاری آزری را به طور
گسترده برای نامیدن قسمتی از ملت تورک که ساکن در آزربایجان است و زبان تورکی وی
به کار میبرند. هدف غایی این دستهجات از رایج ساختن دیگرنامگذاری
و هویت «آزری» (و آزربایجانی) را میتوان اینگونه خلاصه کرد: ایجاد سرگشتهگی هویتی
ملی در نخبهگان و مردم تورک ساکن در آزربایجان، زدودن خودنامگذاری «تورک» از
حافظهی تاریخی مردمان تورک ساکن در آزربایجان، بیریشه و بیهویتسازی آنها، تجزیهی
تودهی تورک ساکن در ایران به چند گروه قومی مجزا که نام یکی از آنها آزری (و
آزربایجانی) است، متوقف کردن روند ملتشوندهگی و جلوگیری از ادغام اوغوزهای غربی
ساکن در سرتاسر ایران در قالب یک ملت واحد تورک، تجزیهی سرزمین یکپارچهی تورکنشین
واقع در شمال غرب ایران - تورکایلی و یا وطن تورک به یک بخش آزربایجانی و چند بخش
غیر آزربایجانی، تسریع و تسهیل امر نسلکشی ملی تورک در ایران، و نهایتا ریشهکن
کردن و حذف ملت و وطن تورک از صحنهی جوغرافیا و تاریخ ایران. «آزری» (ایضا
آزربایجانی، تورک آزربایجانی، تورک آزری) نامیدن ملت تورک ساکن در ایران
از طرف دولتهای آزربایجان و تورکیه هم، عاملی بسیار مهم در رایج شدن این دیگرنامگذاریهای
استعماری در مراکز آکادمیک و سیاسی غرب و جهان، جلوگیری از تشکل تودهی پراکندهی
اوغوزهای غربی در ایران در قالب یک ملت واحد تورک، و احقاق حقوق ملی او در یک صد
سال گذشته بوده است. انکار و تغییر
دادن خودنامگذاری طبیعی و تاریخی ملت تورک ساکن در ایران که «تورک» است و تحمیل دیگرنامگذاری استعماری آزری (ایضا آزربایجانی، تورک
آزربایجانی، تورک آزری) بر او از خارج، عملی غیر اخلاقی و به لحاظ حقوق بشری و
حقوق گروههای زبانی و ملی مسالهدار و جنایتآمیز است. نهایتا این رفتار همسویی با سیاست انکار و امحاء ملت تورک توسط پانایرانیسم
و دولتهای غربی صلیبی، و اشتراک در تجزیهی
ملت تورک ساکن در ایران و وطن تورک و نسلکشی ملی و زبانی ملت تورک است.
Özet
On
dokuzuncu yüzyılın sonları ile yirminci yüzyılın ilk iki on yılında, Kaçar
İranı ve Kafkasya'da yaşayan Batı Oğuz halkları arasında, onları
"Türk" öz-tanımlaması (endoetnonim) altında tek bir ulus olarak
birleştirme amacı güden bir uluslaşma süreci başladı. Ancak bu süreç kısa süre
içinde kesintiye uğradı. Bu kesintiye yol açan başlıca etkenlerden biri;
Avrupalı ve Batılı emperyalist ve Haçlı güçler, Pan-İranistler ve
Azerbaycancılar tarafından, "Türk" ve "Türki" öz-tanımlamalarının
yerini alması amacıyla —özellikle "Azeri" ve "Azerbaycanlı"
gibi— alternatif tanımlamaların ve kimliklerin (eksoetnonim/zenoetnonim) icat
edilip yaygınlaştırılmasıydı. Bu gelişme, Kaçar İranı ve Kafkasya'daki pek çok
Türk aydınını, ulusal kimliklerine dair kalıcı bir kafa karışıklığı ve yönünü
şaşırma hali içine sürükledi. Bu makalede, "Azeri" dış adının (eksoniminin)
kökenlerini ve ardından İran Azerbaycanı ile Güney Kafkasya'da yaşayan
"Türk" ulusunun bir kesimi (Batı Oğuzları) ve onların Türk dili için
etnik ve dilsel bir tanımlama olarak yaygınlık kazanma sürecindeki aşamaları ve
etkenleri kısaca ele alıyorum. "Azeri"
ifadesinin bu modern kullanımının, hem 10. ila 13. yüzyıllara ait Arapça
kaynaklarda geçen "Azeri" teriminden hem de Ahmed Kesrevi’nin
Azerbaycan’a özgü bir İran dili veya lehçe grubunu ifade etmek için kullandığı
"Azeri" teriminden farklı olduğunu ortaya koyuyorum. Azerbaycan yanlısı siyasi aktivistlerce dolaşıma
sokulan iddiaların aksine, ne Rıza Şah ne de rejimi "Azeri" kavramını
—ister İrani bir dil ve etnik kimlik, isterse de Türk kimliği olarak
anlaşılsın— yaratmış ya da teşvik etmiştir. ("Türk"e bir alternatif
olarak tanımlanan) "Azeri" dış adlandırması (*exonym*) Fransız
kökenli bir kurgudur; (Farsçanın ulusal dil olduğu "İran ulusu"
bünyesinde İrani bir etnik kimlik olarak tanımlanan) "Azerbaycanlı"
kavramı Anglo-Parsi (Zerdüştî) – Ezeli-Babi – Masonik bir kurgudur; ve
("Azerbaycan" diliyle, Türk olmayan Kafkasyalı bir ulus olarak
tanımlanan) "Azerbaycanlı" kavramı ise Rus-Ermeni kökenli bir
kurgudur. Bu üçü de birer "dış adlandırma" (*exonymy* veya
*xenonymy*) biçimi olup, etnik ve ulusal mühendisliğe dayalı, Türk karşıtı bir
sömürgeci projenin ürünüdür. "Türk" yerine "Azeri" ifadesinin kullanılmasını ilk
başlatanlar, 1885 yılında Fransız oryantalistler ve diplomatlar olmuştur.
1912'den itibaren bu terimin Osmanlı topraklarında ve Kafkasya'da yayılmasını
sağlayan başlıca kesimler, Müsavat hareketi liderleri ve Kafkasyalı
muhacirlerdi. İran'da ise terimin halk arasında yaygınlaşması ilk olarak
1945'te Azerbaycan Milli Hükümeti döneminde gerçekleşmiş; daha sonra
Azerbaycançılar ve İran'daki "Haçlı Solu" (Crusader Left) tarafından
daha geniş çapta teşvik edilmiştir. Türk karşıtı, ırkçı ve sömürgeci bir dış
adlandırma (ekzonim) olan "Azeri" teriminin başlıca savunucuları ve
yayıcıları olarak sembolik düzeyde üç isim öne çıkarılacaksa, bunlar şunlar
olurdu: 1. Osmanlı toprakları ve Kafkasya'da Mehmed Emin Resulzade; 2. Osmanlı
toprakları ve Türkiye Cumhuriyeti'nde Mehmed Fuad Köprülüzade; ve 3. İran
Azerbaycanı ile İran genelinde Seyyid Cafer Pişeveri. Günümüzde
Pan-İranist ve Stalinist Azerbaycancı çevreler, İranlı "Haçlı zihniyetli
solcular", Fars, Ermeni ve Kürt aşırı milliyetçileri ve İran İslam
Cumhuriyeti'ni yöneten Şii köktendinciler —ki bunların hepsi örtük bir Türk
karşıtlığı paydasında birleşmektedir— Azerbaycan'ın Türk nüfusunu ve onların
Türkçesini tanımlamak için medya organlarında, yazılarında ve siyasi
söylemlerinde yaygın bir şekilde "Azeri" dış adını (eksonimini)
kullanmakta ve yaygınlaştırmaktadır. Bu grupların "Azeri" ve
"Azerbaycanlı" (Azerbaijani) dış adlarını yaygınlaştırmalarının
altında yatan nihai amaç şöyle özetlenebilir: Azerbaycan'daki Türk aydınları,
siyasi elitler ve geniş Türk nüfusu arasında ulusal kimliğe dair bir kafa
karışıklığı yaratıp bunu kalıcı hale getirmek ve böylece onların İran'da
yaşayan daha geniş Türk milletiyle olan aidiyet bağlarını zayıflatmak. Azerbaycan'da
yaşayan Türk halkının tarihsel hafızasından "Türk" öz-etnonimini
silmek; Azerbaycan'daki Türk nüfusunu tarihsel köklerinden ve ulusal
kimliğinden koparmak; İran'daki Türk nüfusunu —bunlardan biri "Azeri"
(veya "Azerbaycanlı") olarak adlandırılan— görünüşte birbirinden ayrı
çeşitli etnik gruplara bölüp parçalamak; uluslaşma sürecini sekteye uğratmak ve
İran'daki Batı Oğuz gruplarının birleşik bir Türk ulusu bünyesinde
bütünleşmesini engellemek; İran'ın kuzeybatısındaki —*Türkili* ya da Türk yurdu
olarak bilinen— kesintisiz Türk yerleşim bölgesini bir "Azerbaycan"
bölümüne ve Azerbaycan dışı çeşitli bölümlere ayırmak; İran'daki Türklere
yönelik ulusal soykırımı hızlandırıp kolaylaştırmak ve nihayetinde Türk ulusunu
ve yurdunu İran'ın coğrafi ve tarihsel manzarasından silip yok etmek. İran'da
yaşayan Türk halkının Azerbaycan Cumhuriyeti ve Türkiye tarafından
"Azeri" (veya "Azerbaycanlı", "Azerbaycan Türkü"
ya da "Azeri Türkü") olarak adlandırılması, bu sömürgeci tarzdaki dış
adlandırmaların Batı ve dünya genelindeki akademik ve siyasi çevrelerde
yaygınlaşmasında önemli bir etken olmuştur. Bu uygulama, İran'daki dağınık Batı
Oğuz Türkleri topluluklarının geçtiğimiz yüzyıl boyunca birleşik bir Türk
milleti olarak bütünleşmesini ve ulusal haklarını kolektif bir şekilde talep
edip güvence altına almasını engelleyen önemli bir rol oynamıştır. İran'da
yaşayan Türk milletinin doğal ve tarihsel öz-tanımlamasını (endoetnonimini)
—yani "Türk" adını— reddedip değiştirmek ve ona sömürgeci bir
dış-tanımlama (ekzoetnonim) olan "Azeri" adını dayatmak, etik dışı
bir davranıştır. İnsan hakları ile dilsel ve ulusal grupların kolektif hakları
açısından bakıldığında da bu tür bir uygulama sorunludur. Daha geniş bir
perspektiften bakıldığında bu tutum; Pan-İranizm ve Batılı "Haçlı"
devletleri tarafından Türk milletine yöneltilen inkâr ve silme politikalarına
ortak olmayı, Türk milletinin parçalanmasına ve Türk yurdunun (yani
Türkili'nin) bölünmesine iştirak etmeyi ve Türk halkına yönelik ulusal ve
dilsel soykırıma (etnosid ve lingusid) dahil olmayı ifade eder.
Abstract:
During the final decades of the nineteenth century
and the first two decades of the twentieth, the process of nation-formation began
among the Western Oghuz peoples inhabiting the Qajar Iran and the Caucasus,
with the aim of consolidating them into a single nation under the
self-designation (Endoehnonym/Autoethnonym) "Turk". This process,
however, was soon interrupted. A major factor contributing to its disruption
was the invention and promotion of alternative designations and identities (Exonym,
Xenonym) — particularly "Azeri" and "Azerbaijani" — by
European and Western Imperialist and Crusader powers, Pan-Iranists, and
Azerbaijanists, with the intention of replacing the endoethnonyms "Turk"
and "Turki". This development plunged many Turkish elites in Qajar
Iran and the Caucasus into a state of persistand confusion and disorientation concerning
their national identity. In
this article, I briefly examine the origins of the exonym of "Azeri",
as well as the stages and factors involved in its subsequent popularization as ethnic
and linguistic designation for a segment of the "Turkish" nation (the
Western Oghuz) inhabiting Iranian Azerbaijan and the South Caucasus, and for
their Turkish language. I demonstrate that this modern use of "Azeri"
is distinct from the term "Azeri" found in Arabic sources dating from
the 10th to 13th centuries, as well as from Ahmad Kasravi’s use of "Azeri",
which referred to an Iranic language or group of dialects specific and
exclusive toto Azerbaijan. Contrary to
the claims circulated by Azerbaijanist political activists, neither Reza Shah
nor his regime created the concept of "Azeri" — whether understood as
an Iranic language and ethnic identity or as a Turkish one — nor did they
promote it. The exonym "Azeri"
(defined as a substitute for "Turk") is a French construct;
"Azerbaijani" — defined as an Iranic ethnic identity within the
"Iranian nation" with Persian as its national language — is an Anglo-Parsee
(Zoroastrian) – Azali Babi - FreeMasonic construct; and "Azerbaijani" — defined
as a non-Turkish Caucasian nation with its “Azerbaijani" language — is a
Russo-Armenian construct. All three are forms of "Exonymy" (or *Xenonymy*),
and products of an anti-Turkish colonial project of ethnic and national
engineering. French
Orientalists and diplomats in 1885 were the originators of "Azeri" as
a substitute for "Turk". From 1912 onwards, leaders of Musavat movement
and Caucasian émigrés were its principal disseminators in the Ottoman lands and
the Caucasus. From 1912 onward, its principal disseminators in the Ottoman
lands and the Caucasus were the leaders of the Musavat movement and Caucasian
émigrés. In Iran, its initial popularization came in 1945 under the Azerbaijan
National Government, after which it was further promoted by Azerbaijanists and
the Iranian Crusader Left. If three figures were to be symbolically identified as
the principal propagators of this anti-Turkish, racist, and colonial
alternative exonym — "Azeri" — they would be: 1. Mehmed Emin
Rasulzade, in the Ottoman lands and the Caucasus; 2. Mehmed Fuad Köprülüzade, in
the Ottoman lands and the Republic of Turkey; and 3. Seyyed Jafar Pishevari, in
Iranian Azerbaijan and Iran. At present, Pan-Iranist and
Stalinist Azerbaijanists, Iranian "Crusader leftists", Persian, Armenian
and Kurdish ultranationalists, and the Shiite fundamentalists ruling the
Islamic Republic of Iran —all united, implicitly, by an anti-Turk convergence —
widely promote and employ the exonym "Azeri" in their media,
writings, and political discourse to designate the Turkish population of
Azerbaijan and their Turkish language. The ultimate objective underlying the
popularization of the Azeri and Azerbaijani exonyms by these groups can be
summarized as follows: to create and perpetuate confusion concerning national
identity among the Turkish intellectuals and political elites and the the
broader Turkish population of Azerbaijan, thereby weakening their
identification with the broader Turkish nation living in Iran. Erasing the endoethnonym
"Turk" from the historical memory of the Turkish people inhabiting
Azerbaijan; stripping the Turkish population of Azerbaijan of its historical roots
and national identity; fragmenting and dividing the Turkish population of Iran
into several supposedly distinct ethnic groups, one of which is designated
"Azeri" (or "Azerbaijani"); interrupting the process of
nation-formation and preventing the integration of Western Oghuz groups in Iran
into a unified Turkish nation; partitioning the contiguous Turkish-inhabited
territory of northwestern Iran— known as *Türkili* or the Turkish homeland — into
an "Azerbaijan" section and several non-Azerbaijan sections;
accelerating and facilitating the national genocide of Turks in Iran; and ultimately
eradicating and eliminating the Turkish nation and homeland from the
geographical and historical landscape of Iran. Reffering to the Turkish nation inhabiting Iran as
"Azeri" (as well as "Azerbaijani," "Azerbaijani
Turk," or "Azeri Turk") by the Republic of Azerbaijan and Turkey
has also been a crucial factor in the subsequent popularization of these
colonial-style exonyms within Western and global academic and political circles.
This practice has, in turn, played a significant role in preventing the dispersed
populations of Western Oghuz Turks in Iran from coalescing into a unified Turkish
nation and from collectively asserting and securing their national rights over
the past century. Denying and altering the
natural and historical self-designation (endoethnonym) of the Turkish nation
inhabiting Iran — namely, "Turk"—and imposing the colonial exonym
"Azeri" upon it constitute an unethical act. From the standpoint of
human rights and the collective rights of linguistic and national groups, such
practice is likewise problematic. More broadly, this conduct represents
complicity in the policies of denial and erasure directed against the Turkish
nation by Pan-Iranism and Western "Crusader" states, participation in
the fragmentation of the Turkish nation and division of Turkish homeland namely
Türkili, and involvement in the national and linguistic genocide (ethnocide and
linguicide) of the Turkish people.
.jpg)
.jpg)
