متل‌های تورکی از له‌لین - لالون (لالجین) همدان – تورک‌ایلی، منشاء اورمویی (اورمیه‌ای) آن‌ها و ریشه‌شناسی چارداق-سارداق (کلاه فرنگی)

متل‌های تورکی از له‌لین - لالون (لالجین) همدان – تورک‌ایلی، منشاء اورمویی (اورمیه‌ای) آن‌ها و ریشه‌شناسی چارداق-سارداق (کلاه فرنگی) 

مئهران باهارلی 

Friday, February 05, 2010

خلاصه:

نوشته‌ی زیر به قلم پژوهش‌گر خانم پروانه شوقیان وصال، در باره‌ی چند ترانه‌ی مَتَل تورکی (قوشماجا) فولکلوریک قدیمی از شهر له‌لین و یا لالون (به فارسی لالجین) تورک‌ایلی می‌باشد. شهر له‌لین - لالون در بخش جنوبی استان همدان قرار دارد، و به عنوان پایتخت سفال و سرامیک تورک‌ایلی شناخته می‌شود. در این مقاله نشان داده‌ام که این متل‌ها به احتمال بسیار زیاد در اورمو و حوالی آن در استان آزربایجان غربی، در دوره‌ی پیش‌تورکمانی (قبل از آغ‌قویون‌لوها و قاراقویون‌لوها) در زمان ایل‌خان‌لی‌ها و جالاییرلی‌ها و توسط جوامع تورک‌های سنی اویغور و چاغاتای مهاجرت کرده از تورکستان قدیم (آسیای میانه، تورکستان چین) به غرب تورک‌ایلی (آزربایجان غربی، همدان، ....) سروده شده است. کاربرد فورم گرامری «نیچین» (نه اوچون) مرکب از «نی» تورکی شرقی (در تورکی غربی: نه) و -چین مخفف ایچین، و اصطلاحات «آغ اوتاق» به معنی خیمه‌گاه خاقان در زمان صلح و برگزاری مراسم جشن و عید و عروسی، «دووه» گاو و گوساله‌ی بزرگ، «له‌له – لالا» مقام مربی مخصوص شاه‌زاده‌گان از سلجوقیان و به بعد، «آداق» نذر کردن قربانی، ... .... اشاره به قدمت این متل‌ها دارد. بعضی از داده‌های فولکلوریک در این متل‌ها، مانند «تورشولو آش» و «آیران آشی» آش‌های سنتی مشهور اورمو، و شیرینی «نوغول» که شهر اورمو (ارومیه) پایتخت اصلی تولید آن در تورک‌ایلی و ایران است، پیدایش این متل‌ها در اورمو و اطراف آن که مسکن انبوه تورک‌های شرقی و در راس آن‌ها اویغورها و چاغاتای‌ها بود را نشان می‌دهند. ذکر نام شیربان - شیروان - شروان قفقاز که در آن دوران مناطقی با اکثریت مطلق اهل سنت بود کوردستان سنی‌نشین، و نام دخترانه‌ی حلیمه (حلیمه سعدیه دایه و مادر رضاعی پیامبر اسلام) قرینه‌هایی بر سروده شدن این متل‌ها توسط تورک‌های سنی آزربایجان غربی و اورمو – که باقی‌مانده‌ی تورک‌های شرقی اویغور و چاغاتای در منطقه هستند شمرده شوند.

Özet

Araştırmacı Pervane Şevkiyan-Vesal tarafından kaleme alınan bu metin, Türkili coğrafyasındaki Lelin-Lalun —veya Farsça bilinen adıyla Lalejin— şehrine ait bazı eski folklorik Türk *metel* şarkılarını (*qoşmaca*) ele almaktadır. Hemedan Eyaleti'nin güneyinde yer alan Lelin-Lalun şehri, İran ve Türkili'nin çömlekçilik ve seramik başkenti olarak kabul edilir. Bu makalede, söz konusu halk anlatılarının büyük olasılıkla Batı Azerbaycan Eyaleti'ndeki Urmu (Urmiye) ve çevresinde —Türkman öncesi dönemde (Akkoyunlu ve Karakoyunlu hanedanlarından önce), özellikle İlhanlı ve Calayırlı yönetimleri sırasında— tarihi Türkistan'dan (Orta Asya ve Çin Türkistanı) Türkili veya Türkili'nin batı bölgelerine (Batı Azerbaycan ve Hemedan gibi) göç etmiş Sünni Uygur ve Çağatay Türk toplulukları tarafından oluşturulduğu ortaya koymaktayım. Doğu Türkçesindeki *ni* (Batı Türkçesi: *ne*) ve *-çin* (*için* sözcüğünün kısaltılmış hali) öğelerinin birleşimi olan *niçin* (neden/niye anlamında) gramer yapısının yanı sıra; *ağ otaq* (barış zamanlarında ve şenliklerde Kağan'ın çadırını ifade eden terim), *düve* (iri bir öküz veya dana), *lele/lala* (Selçuklu döneminden itibaren kullanılan bir saray eğitmeni unvanı) ve *adaq* (kurban adama yemini) gibi terimlerin kullanımı, bu anlatıların köklü geçmişine işaret etmektedir. Bu anlatılarda yer alan *Turşulu Aş* ve *Ayran Aşı* (Urmu'nun meşhur geleneksel çorbaları) ile *Noğul* şekeri (Türkili ve İran'da Urmu şehrinin başlıca üretim merkezi olduğu bir şekerleme türü) gibi belirli folklorik unsurlar, hikâyelerin kökeninin —tarihsel olarak başta Uygurlar ve Çağataylar olmak üzere büyük Doğu Türk topluluklarına ev sahipliği yapmış bir bölge olan— Urmu ve çevresine dayandığını göstermektedir. Kafkasya Şirvanı (o dönemde nüfusunun çoğunluğu Sünni olan bir bölge), Sünni Kürdistan ve (İslam Peygamberi'nin sütannesi ve manevi annesi Halime es-Sa'diye'ye atfen) Helime kadın ismi gibi yer adlarının ve şahıs isimlerinin zikredilmesi; bu halk hikâyelerinin, bölgedeki Doğu Uygur ve Çağatay Türklerinin soyundan gelen Batı Azerbaycan ve Urmiye'deki Sünni Türkler tarafından oluşturulduğuna işaret etmektedir.

Abstract

The following text, authored by researcher Parvaneh Shoghian-Vesal, discusses several old folkloric Turkish *matal* songs (*qoşmaca*) from the city of Lelin—or Lalun (known in Persian as Lalejin)—in Türkili. The city of Lelin-Lalun is located in the southern part of Hamadan Province and is recognized as the pottery and ceramics capital of Türkili. In this article, I have demonstrated that these folk tales were most likely composed in Urmu (Urmia) and its surrounding areas in West Azerbaijan Province—during the pre-Turkman era (prior to the Aq Qoyunlu and Qara Qoyunlu dynasties), specifically under the Ilkhanate and Jalayirid rule—by Sunni Uyghur and Chagatai Turkic communities that had migrated from historical Turkestan (Central Asia and Chinese Turkestan) to the western regions of the Türkili or Turkland (such as West Azerbaijan and Hamadan). The use of the grammatical form *niçin* (meaning "why")—a compound of the Eastern Turkic *ni* (Western Turkic: *ne*) and *-çin* (short for *için*)—along with terms such as *ağ otaq* (referring to the Khagan’s pavilion during peacetime and festivities), *düve* (denoting a large ox or calf), *lele/lala* (the title for a royal tutor, dating from the Seljuk era onwards), and *adaq* (the vow of a sacrificial offering), points to the antiquity of these tales. Certain folkloric elements within these tales—such as *Turşulu Aş* and *Ayran Aşı* (famous traditional soups of Urmu) and the *Noğul* confection (for which the city of Urmu is the primary production hub in Türkili and Iran)—point to the origins of these stories in Urmu and its surrounding areas, a region historically inhabited by large populations of Eastern Turkics, most notably the Uyghurs and Chaghatais. The mention of toponyms such as Shirvan of the Caucasus (a region that, at the time, was predominantly Sunni), Sunni Kurdistan and the female name Helime (referring to Halima al-Sa'diyya, the wet nurse and foster mother of the Prophet of Islam) serve as indications that these folktales were composed by the Sunni Turks of West Azerbaijan and Urmu—descendants of the Eastern Uyghur and Chagatai Turkics in the region.

۱-نوشته‌ی زیر به قلم پژوهش‌گر گرامی خانم پروانه شوقیان وصال، از فصل‌نامه‌ی نجوای فرهنگ، شماره‌ی ٧، صفحات ١١٦-١١١ گرفته شده است. نوشته در باره‌ی چند ترانه‌ی مَتَل تورکی (قوشماجا) فولکلوریک قدیمی از شهر له‌لین و یا لالون (به فارسی لالجین) تورک‌ایلی، واقع در استان همدان می‌باشد. شهر له‌لین - لالون که در بخش جنوبی استان همدان قرار دارد، به عنوان پایتخت سفال و سرامیک تورک‌ایلی شناخته می‌شود. این متل‌ها به شرحی که خواهد آمد به احتمال بسیار زیاد در اورمو و حوالی آن در استان آزربایجان غربی، در دوره‌ی پیش تورکمانی (قبل از آغ‌قویون‌لوها و قاراقویون‌لوها) و توسط جوامع تورک‌های سنی اویغور و چاغاتای مهاجرت کرده از تورکستان قدیم به غرب تورک‌ایلی (آزربایجان غربی، همدان، ....) سروده شده است.

۲-مَتْل و یا قوشماجا داستان‌ کوتاه آهنگین و موزون، قافیه‌دار و معمولاً قدیمی است که برای کودکان گفته می‌شود. قهرمان متل‌ها اغلب حیوانات هستند، مانند جوجه در این متل‌ها که کلید درگاه باری تعالی در کمر پدر او بود، و یا سلیمان که پسر یک آهو بود و ... مَتْل‌ها و یا قوشماجاها به دلیل آهنگین بودن، به راحتی در ذهن می‌مانند و در بازی‌های کودکانه استفاده می‌شوند. متل‌ها و ترانه‌های کودکانه‌ی تورکی نقل شده در این نوشته، در فرهنگ عامیانه و ادبیات شفاهی ملت تورک ساکن در سرتاسر ایران بسیار مقبول و رایج می‌باشند. آن‌ها دارای ساختار زنجیره‌ای هستند و هر بیت، کلمه‌ای از بیت قبلی (مانند سرمه‌دان، دکان، کلید، پدر و ...) را وام می‌گیرد تا داستان را جلو به‌برد.

۳-در مَتَل‌ها و یا قوشماجاها استفاده از تخیل ظریف کودکانه و عجائب و حوادث خارق‌العاده (مانند نسبت دادن شیء زیبایی مانند «سورمه‌دان» به «جوجه»، مگسی که روغنش هشتاد و هشت تاوه را پر کرد و گوشتش را هفت قطار گاو حمل کردند و کله‌ی او چهل هزار گرسنه را سیر کرد و دندان‌هایش بر هزار درب آویخته شدند و ...)، صحبت با جوجه و پرنده، گرفتن بال‌های یک پرنده و پرواز دختر با آن‌ها، فرزند آهو بودن سلیمان و ... و بازی با و تکرار کلمات هم‌وزن و یا دارای حرف مشترک در اول کلمه (قاراقا - قارغی، قامیش – گوموش، ...) جایگاهی مرکزی دارد.

٤- کاربرد فورم گرامری «نیچین» (نه اوچون) مرکب از «نی» تورکی شرقی (در تورکی غربی: نه) و -چین مخفف ایچین، و اصطلاحات «آغ اوتاق» به معنی خیمه‌گاه خاقان در زمان صلح و برگزاری مراسم جشن و عید و عروسی، «دووه» گاو غزال و گوساله‌ی بزرگ، «له‌له – لالا» مقام مربی مخصوص شاه‌زاده‌گان از سلجوقیان و به بعد، «آداق» نذر کردن قربانی، ... .... همه اشاره به قدمت این متل‌ها و سروده شدن فورم اولیه‌ی آن‌ها در دوره‌ی پیش‌تورکمانی (قبل از قاراقویون‌لو – آغ‌قویون‌لو)، احتمالا دوره‌های جالاییرلی و ایل‌خان‌لی و احتمالا پیش از آن دارد.

٥-بعضی از داده‌های فولکلوریک در این متل‌ها، مانند «تورشولو آش» آش سنتی مشهور اورمو و همدان و زنجان، «آیران آشی» آش سنتی مشهور اورمو و قاشقای‌یورت و اردبیل - ساری‌عین، و شیرینی «نوغول» که شهر اورمو (ارومیه) پایتخت اصلی تولید آن در تورک‌ایلی و ایران است و در میان اوزبیک‌های افغانستان هم حلوایی بسیار رایج است، پیدایش این متل‌ها در غرب تورک‌ایلی (استان‌های آزربایجان غربی، غرب همدان و زنجان، شرق استان‌های کوردستان و کرمانشاه امروزی) و مشخصا در اورمو و اطراف آن که مسکن انبوه تورک‌های شرقی و در راس آن‌ها اویغورها و چاغاتای‌ها بود را نشان می‌دهند.

٦-ذکر نام شیربان - شیروان - شروان قفقاز که در آن دوران مناطقی با اکثریت مطلق اهل سنت (غالباً شافعی یا حنفی) بود و پدر جوجه با کلید درگاه حق در راه سفر به آنجا بود و سپس کوردستان سنی‌نشین که سلیمان پسر آهو به آنجا می‌رود، حتی نام دخترانه‌ی حلیمه (حلیمه سعدیه دایه و مادر رضاعی پیامبر اسلام) می‌توانند قرینه‌هایی بر سروده شدن این متل‌ها توسط تورک‌های سنی آزربایجان غربی و اورمو – که باقی‌مانده‌ی تورک‌های شرقی اویغور و چاغاتای در منطقه هستند شمرده شوند. (شیعیان در نام‌گذاری دختران خود تمایل بسیار بیشتری به استفاده از نام‌های منسوبین به اهل بیت و معصومین مانند فاطمه و زینب دارند. در مقابل، در میان اهل سنت، نام‌های همسران پیامبر و صحابه مانند عایشه و حفصه و مادران رضاعی ایشان مانند حلیمه سهم و رواج بسیار بالاتری در نام‌گذاری‌ها دارد).

٧-محقق محترم هر بند تورکی را با املاء فارسی ثبت کرده و ترجمه‌ی آن‌ها به فارسی را نیز (در این نوشته در داخل پارانتز) داده است. تغییرات داده شده در این متن از سوی این‌جانب عبارتند از: تبدیل املای فارسی به املای تورکی مانند ثبت کسره با "ئ"، فتحه با "ه"؛ دوبار نوشتن حروف به جای کاربرد تشدید عربی؛ اضافه کردن متن بندها به تورکی معیار در داخل کروشه؛ و در چند مورد تصحیح ترجمه‌های داده شده به شکل [ترجمه‌ی صحیح: ].

مئهران باهارلی

توضیح بعضی کلمات

آداقAdaq : نذر، نذر کردن یک قربانی

آغ‌اوتاقAğ otaq : آق‌اوتاغ (Ak otağ): «اوتاغِ سفید» یا «چادیر سفید» در فرهنگ و اوسطوره‌شناسی اقوام تورک باستان، در اشاره به چادیرهای بزرگ، مجلل و باشکوهی به کار می‌رفت که برای حاکمان، خاقان‌ها یا مقامات عالی‌رتبه‌ی دولتی برپا می‌شد. «آق‌اوتاغ»ها معمولاً در دوران صلح (باریش)، هنگام برگزاری جشن‌ها («توی»)، شوراها («قورولتای»)، مراسم فرخنده (تؤره‌ن) و مبارک («قوت‌لاما») و یا اعیاد («بایرام») برپا می‌شد. در اوسطوره‌شناسی و سنت‌های اقوام تورک رنگ سفید («آق») نماد صلح، عدالت، برکت، روشن‌گری و پاکی است.

اومبا Omba – اونباOnba : باسن و یا ران

آیران آشیAyran aşı : آش دوغ، یک غذای سنتی، اصیل و بسیار محبوب تورک در شهر اورمو (اورمیه) و استان آزربایجان غربی است. انواعی از آیران آشی در ناحیه‌ی اردبیل – ساری عین (سرعین) و در قاشقای‌یورت در جنوب ایران هم رایج است.

اینجهİnce : نازک، ظریف، کبار

اینجیلهİncile : اینجیله‌ک، یئنجیله‌ک، یونگول، آغیر باش‌لی اولمایان، سبک وزن

اینجی‌لیİncili : اینجی به معنی جواهر، مانند لؤلؤ مجازا به معنی هر سخن نغز و پربها و آب‌دار که از دهان خارج شود، هم به کار رفته است. از اینجا اینجی‌لی به معنی شخص خوش‌صحبت و حاضر‌جواب است. مانند نام «اینجولی چاووش» (اینجولی چاوش - رجالِ دولتِ علّيّه‌ده‌ن خوش‌گو وحاضرجواب بیر ذات‌دیر و اسمی مصطفادیر. دولتِ علّيّه‌ ایله عقدِ مصالحه ايچون ایران شاهی (عبّاس خان) طرفی‌نده‌ن درِ سعادت‌ه گه‌له‌ن ایلچی (١٦١٣ م و ۱۰۲۰ هـ) تاریخی‌نده اِكمالِ مأموريّت‌له عودت ائده‌رکه‌ن، طرفِ دولتِ علّیه‌ده‌ن داخی لسانِ فارسی‌یه واقف اولدوغو‌چون، بو ذات ترفيق و اعزام اولونموش و حسب الايجاب اورادا بیر مدّت اقامت ائتمیش ایدی.)

اینجی‌لیİncili : آراسته با جواهرات

بول بولBol bol : به فراوانی، بولجا

بئلBél : کمر

بئل‌له‌مه‌کBéllemek : اه‌ییلمه‌ک، بئل وئرمه‌ک، خم کردن کمر و پشت

په‌ل‌له‌جه‌مPellecem : شاید محرف به‌ل‌له‌گه‌نBellegen : عاقیل‌لی، چابوق اؤیره‌نه‌ن

په‌م په‌مPem pem : شاید محرف په‌ل په‌لPel pel : آپتال آپتال، شاشقین شاشقین، صاف صاف، بهت‌زده و ساده‌لوح

تورش آشیTurş aşı  – تورشولو آشTurşulu aş : آش ترش، یکی از اصیل‌ترین، مقوی‌ترین، محبوب‌ترین و خوشمزه‌ترین آش‌های سنتی تورک است که با ترکیبی از حبوبات، سبزیجات، خشکبار و چاشنی ملس سرکه و شیره‌ی انگور پخته می‌شود. مشهورترین تورش آشی‌ها از استان‌های زنجان و همدان تورک‌ایلی هستند. آش ترش زنجان در فهرست آثار ملی ناملموس کشور به ثبت رسیده است. نوعی از این آش با نام تورشولو آش و یا ییرتیق‌لی آش که با کلم و غوره پخته می‌شود در اورمو (اورمیه) و دیگر نواحی استان آزربایجان غربی رایج است.

چارداقÇardaq  (آلاچیق، کلبه‌ی موقتی از چوب و نی در باغ) – سارداق Sardaq (بنای کلاه فرنگی، هر سازه‌ی سرپوشیده با سقف و بام شیروانی‌مانند): مرکب از «سار ← چار» تورکی – موغولی، و «داق» تورکی است.

جزء «سار – سر ← چار - چر» تورکی - موغولی به معنی پوشیده، پوشاننده، پوشش قسمت فوقانی بنا، سر، و سرپوش است و در کلمات مرکب متعددی وجود دارد. مانند سارقات ← چارقد: سرانداز زنان، چار قاب ← چارقب: سرپوش عالی‌مقامان، ساریق ← ساروق: دستار، عمامه؛ چارقا ← چرگه: نوعی خیمه‌ی کوچک، شادروان، چادر، خرگاه؛ ساراغیچ - سراغوچ: گیسوپوش زنان که زیر مقنعه افکنند؛ چار سوغ ← چارشی: مرکب از چار تورکی و «سوغ» به معنی بام، جمعا بازار سرپوشیده، قاپالی بازار؛ چارشف ← چارشاف: نوعی پوشش زنانه تشکیل شده از یک شنل و یک دامن برای استفاده در فضای بیرون که بدن را از سر تا پا می‌پوشاند، مرکب از چار تورکی و «شَف» عربی به معنی جامه‌ى نازک، ....

جزء «داق» در ترکیب سارداق - چارداق یک کلمه‌ی تورکی به معنی کلبه، خانه، مکان و ظرف است و در کلمات دیگری هم مشاهده می‌شود. مانند اه‌نده‌ک: سقف، قویتاق: تابوت، ... «داق - ده‌ک» تورکی ساخته شده از کلمه‌ی چینی «شئ» (اقامت‌گاه، محل اقامت یا خانه) به علاوه‌ی پسوند تورکی اسم‌ساز «-ق» است:

شئ + -ق ← شئق ← شیق ← چیق ← چاق ← داق.

تبدیل چاق به داق مانند تبدیل چنگیز ← تنگیز ← دنیز است. پسوند -داق در زبان موغولی (Classical Mongolian -daγ/-deγ, modern Mongolian -даг/-дэг/-дог/-дөг) هم برای ساختن اسامی ظروف مختلف استفاده می‌شود. مانند: ساداق - سدق (ظرف تیر و کمان، محفظه یا نگهدارنده‌ی تجهیزات تیراندازی)، سؤکه‌ده‌گ (تاغاری چوبی یا ظرفی گود مخصوصِ سرو غذا در ضیافت‌ها)، قالی‌داغ (یک تابه‌ی کم‌عمق یا ملاقه/ظرفِ کف‌گیر برای جمع‌آوری مایع سرریز شده یا جدا کردن چربی/خامه‌ی شیر. قسمت قالی در این کلمه هم‌ریشه با قالیون – قلیان است)، ساروداغ (کیسه‌ی پارچه‌ای صافی یا ظرفی برای آب‌گیری در فرآوری سنتی لبنیات مانند جدا کردن آب پنیر برای تهیه‌ی کشک. قسمت سارو در این کلمه هم‌ریشه با ساری یاغ تورکی به معنی روغن صافی است)، ... جزء داق در کلمه‌ی چارداق، غیر از جزء داق در کلمات بارداق (لیوان) و قونداق است که به ترتیب از افعال بارت (نوشیدن) + اق، و قون+دا (نشستن / فرود آمدن، قونداق کردن) + اق حاصل شده‌اند. «داق» معادل جزء «چاق» در آلاچاق و آلاچاغو[1]، از تلفظ‌های آلاچیق در تورکی عوثمان‌لی به معنی یورت طوایف کوچنده ساخته شده از نمد است (ریشه‌ی نهایی کلمه‌ی آلاچیق تورکی، کلمه‌ی چینی لو شئ 廬舍 Lushe مرکب از لو 廬 Lú به معنی کلبه، خانه‌ی ییلاقی یا پناه‌گاه موقت، و شئ 舍 Shè به معنی اقامت‌گاه، محل اقامت یا خانه است[2]:

لو شئ (چینی) ← لوشئ ←  آ- (پروتز قبل از حرف «ل» در اول کلمات خارجی) + لوشئ + -ق (پسوند تورکی اسم‌ساز) ← آلوشئق ← آلاشیق ← آلاچیق ← آلاچاق

خلاصه: سارداق (بنای کلاه فرنگی، هر سازه‌ی سرپوشیده با سقف و بام شیروانی‌مانند) و چارداق (آلاچیق، کلبه‌ی موقتی از چوب و نی در باغ؛ کلبه، خانه‌ی یایلاقی، خانه، مسکنِ خیمه‌مانند، پناه‌گاه؛ در عوثمان‌لی هم‌چنین: بالکون، داربست مشبک، سازه‌ی مرتفع، بورج دیدبانی، اوتاق زیرشیروانی و فضای سرپوشیده یا مرتفعِ احداث‌شده؛ در قاراقالپاقی: شئرداق) یک دوبلت تورکی است. جزء اول آن‌ کلمه‌ی «سار - چار» تورکی – موغولی به معنی پوشیده، پوشاننده، پوشش قسمت فوقانی بنا و سر، سرپوش؛ و جزء دوم آن «داق» به معنی کلبه و خانه‌ی موقتی، تلفظی از «چاق» و ساخته شده از کلمه‌ی چینی «شئ» به علاوه‌ی پسوند تورکی اسم‌ساز ق – است. ریشه‌یابی چارداق تورکی به صورت چهار فارسی و طاق عربی یک ریشه‌شناسی مردمی و نادرست است. قسمت چار در کلمه‌ی تورکی چارداق ربطی به عدد ٤ فارسی، و قسمت داق آن ربطی به کلمه‌ی عربی طاق به معنی سقف و قوس و آسمان ... نه‌دارد[3].

داریDarı : دانه‌ی گندم، جو و یا ارزن

دووهDüve ، دوگه، دویه Düge, Düye,: گاو غزال، بز جوان، گوساله‌ی بزرگ

سحری: پیشک از صبح

سیله‌ک Silek : دستمال کاغذی

شیروان، شروان: در متل‌های کودکانه و فولکلور تورکی (مانند متل معروف «اه‌لیمی پیچاق که‌سیپ‌دیر» یا «هه‌پسه‌نه آی هه‌پسه‌نه»)، و عباراتی مانند «ده‌وه شیروان یولوندا» (شتر در راه شیروان است) یا «شیروان یولو سربه‌سر» (راه شیروان سرتاسر...) منظور از شیروان منطقه‌ا‌ی تاریخی و فرهنگی در شرق قفقاز است که امروزه در کشور جمهوری آزربایجان قرار دارد. علت تکرار این نام در متل‌های قدیمی، موقعیت خاص تاریخی این منطقه است. شروان در گذشته یکی از مراکز مهم اقتصادی، سیاسی و فرهنگی قفقاز بود. به همین دلیل، مسیر حرکت کاروان‌های تجاری و شترهای بارکش به این سمت، در ذهن مردم تورک منطقه به نمادی از سفر به یک مقصد دوردست، آباد و پررونق تبدیل شده و به اشعار عامیانه و بازی‌های کودکانه راه یافته بود. (این منطقه‌ی تاریخی نه‌باید با شهر «شیروان» واقع در منطقه‌ی ملی تورک افشاریورت در خراسان ایران اشتباه گرفته شود).

قادانی آلیمQadanı alım  (در تورکی استانبولی: قادانی آلاییم): این عبارت، یک اصطلاح و تعبیر عاطفی رایجِ در زبان تورکی است که برای ابراز محبت شدید، اوج فداکاری و دلسوزی و ایثارِ به کار می‌رود. قادا برگرفته از واژه‌ی عربی «قضا» (به معنای بلا یا آسیب) است و در تورکی تورکیه، جمهوری آزربایجان و ایران، برای اشاره به گرفتاری، اندوه، بیماری یا بدبیاری به کار می‌رود. معنای تحت‌اللفظی و مفهوم کنایی «قادانی آلیم» به شرح زیر است: «درد، بلا، بیماری و گرفتاری‌های تو به جان من بیفتد و من به جای تو رنج به‌کشم». این جمله یک نوع دعای خیر آمیخته با عشق است. زمانی که فردی (مانند مادر، همسر یا یک دوست بسیار نزدیک) می‌بیند که عزیزش دوچار غم، بیماری، سختی یا مشکلی شده است، از روی علاقه‌ی فراوان این عبارت را به زبان می‌آورد تا هم‌دردی و آماده‌گی خود را برای شریک شدن در آن رنج نشان دهد.

قارغیQarğı  سیخ چوب، نیزه‌ی چوبی کوچک

کوچه‌باغKüçebağ : کوچه‌ای که به باغ راه دارد یا از کنار باغ‌ها می‌گذرد. کوچه‌باغ هم‌چنین نام یکی از محله‌های قدیمی شهر تبریز است

لالا Lala- له‌له Lele- لَلِ‍ه: کلمه‌ای تورکی ١-دایه، بچه‌دار، حضانت کننده، اوشاغا باخان یاش‌لی ٢-پدر، عمو، نوجوان، خواهر، مجازا دوست صمیمی و خانواده‌گی٣- سرپرست، مربی، معلم، و یا آموزگار مخصوص و وکیل شاهزاده‌گان نابالغ و خرد تورک و نائب الحکومه‌ی او در ولایت تحت حاکمیتش، مترادف آتابک؛ مقام له‌له‌گی همیشه در اختیار تورک‌ها بود. ٤- مردی که‌ در خانواده‌های اعیان و درباریان قدیم تورک، سرپرستی و دایه‌گی و مربی‌گری اشراف‌زاده‌گان را می‌کرد ‌و بعد از بزرگی نیز دوست و مصاحب او بود ٥-مقام دولتی که‌ در دربارهای تورک مامورین جدید را آموزش می‌داد ٦- نامی که ‌سلاطین تورک در خطاب به ‌صدراعظم‌هایشان به کار می بردند. از همین ریشه ‌است «له‌له‌ش»: ۱-برادر بزرگ، پدر، مردی که ‌در خانواده‌ی ‌یک کودک بیشترین اعتماد را نسبت به ‌او دارد ۲-در اصطلاح لوتی‌ها بنده‌ی حقیر؛ «لالاداش»: اسمی که ‌دو فرد دارای یک لالا در دربار یک‌دیگر را با آن خطاب می‌کردند. از ریشه‌ای نامعین، احتمالا تقلید صدا و یا مرتبط با «له‌لی-نه‌ننی» به معنی بئشیک، گهواره؛ و یا محرف «ده‌ده» با تغییر حرف د به حرف ل در گذشته‌ای دور، مانند تبدیل «دادا» (شتر) از تورکی هون به «لوتو» در چینی[4].

نوْغۇلNoğul : نُقل، نقل، نقول، نوقول، نغل، نغول، نوغول ...، یک شیرینی سنتی، ترد و محبوب تورک در کشورهای ایران، آزربایجان و افغانستان که از روکش کردن مغزها و دانه‌های معطر بادام و پسته و نخود بوداده و مغز هیل و مانند آن با شیره‌ی شکر تهیه می‌شود. شهر اورمو (ارومیه) پایتخت اصلی تولید نقل در تورک‌ایلی و ایران شناخته می‌شود. نقل‌های «اییده نوغولوİyde noğulu » (بیدمشکی)، «زافران نوغولوZafran noğulu » (زعفرانی) و «جه‌ویز نوغولوCeviz noğulu » (نقل گردویی) اورمو شهرت جهانی دارند. نوْغۇل معمولاً همراه با چای تلخ سرو شده یا در مراسم‌های شادی مانند سفره‌ی عید نوروز و مجالس خواستگاری و در عروسی‌ها بر سر عروس و داماد ریخته می‌شود و یا به اطفال خردسال داده می‌شود. اگرچه کلمه‌ی «نوغول» تورکی ظاهرا با کلمات عربی تنقلات و «نُقْل» (در عربی کلاسیک: هر خوراکی مانند پیش‌غذا یا دسر که همراه با شراب یا سایر نوشیدنی‌ها برای تغییر یا بهبود طعم آن‌ها صرف می‌شد) مرتبط دیده می‌شود، اما احتمالا دارای ریشه‌ی موغولی «نوغو» (Ногоо – سبزیجات) و هم‌ریشه با کلمات «نوغون» (ногоон - رنگ سبز) و «نوغولین» (Ногоолин - سبز  زمردی یا سبز روشن و درخشان که اغلب برای توصیف سنگ‌های قیمتی یا مناظر سرسبز به کار می‌رود) است. 

یاغ‌لێق Yağlıq : دستمال پارچه‌ای

چند مثل از لالجین همدان

پروانه شوقیان وصال

فصل‌نامه‌ی نجوای فرهنگ، شماره‌ی ٧، صص ١١٦-١١١

١-متل جوجه جوجه گل بیزه [جوجه، جوجه گه‌ل بیزه]

جوجه جوجه، گل بیزه [جوجه، جوجه گه‌ل بیزه] (جوجه جوجه، بیا به خانه‌ی ما)

سورمئدانی وئر بیزه [سورمه‌دانینی وئر بیزه] (سورمه‌دانت را به‌ده به ما)

سورمئدانوم توکاننه [سورمه‌دانیم توکان‌دادیر] (سرمه‌دان من در دوکّان است)

توکان قاپوسئ کئلید [توکان قاپی‌سی کیلیت‌لی‌دیر] (درِ دوکّان، قفل است)

کئلید بابام بئلیننه [کیلیت بابامین - آتامین بئلی‌نده‌دیر] (کلید پیش بابام است) [ترجمه‌ی صحیح: کلید در کمر بابام است]

بابام شیربان یولوننه [بابام – آتام شیروان یولوندادیر] (بابام در راه شیروان است)

شیربان یولئ سر به سر [شیروان یولو سر به سر – باشدان باشا] (راه شیروان سرسبز است) (ترجمه‌ی صحیح: در سرتاسر راه شیروان)

ایچیننه آهو گزه ر [ایچی‌نده آهو - جئیران گه‌زه‌ر] (در آن آهو می‌گردد)

آهو دوغه ر بیر اوغلان [آهو – جئیران دوغار بیر اوغلان] (آهو یک پسر می‌زاید)

آدون قویه ر سولئیمان [آدی‌نی قویار سولئیمان] (اسم او را سلیمان می‌گذارد)

سولئیمان گئده ر اودونه [سولئیمان گئده‌ر اودونا] (سلیمان می‌رود هیزم بیاورد)

غارغه باته ر بودونه [قارغی باتار بودونا] (کلاغ به پایش فرو می رود) [ترجمه‌ی صحیح: سیخ چوب به رانش فرو می‌رود]

غارغه دئیئ غمئشدئ [قارغی دئییل، قامیش‌دیر] (کلاغ نیست، قلم نی است)

بئش بارماقئ گوموشدئ [بئش بارماغی گوموش‌دور] (در پنج انگشتش انگشتر نقره است)

گوموشله رئن ائتیردئ [گوموش‌له‌ری‌نی ایتیردی] (انگشترهای نقره‌ای‌اش را گم کرد)

اوزئنئ کوردئستان‌ه یئتئردئ [اؤزونو کوردوستان‌ا یئتیردی] (خودش را به کوردستان رساند)

کوردئستان‌ی آتله رئ [کوردوستان‌ین آت‌لاری] (اسب‌های کوردستان)

اونئ گورئدئ کیشنه دئ [اونو گؤردو، کیشنه‌دی] (تا او را دیدند شیهه کشیدند)

نیچئ، نیچئ [نیچین؟، نیچین؟] (برای چه، برای چه ؟)

بیچه اوووج آرپیچئ [بیرجه آووج آرپا ایچین] (صرفا برای یک مشت جو)

آرپه خان قیزننه [آرپا خان قیزی‌ندا] (جو در نزد دختر خان است)

...... (این مصراع افتاده است) [بو دیزه دوشموش‌دور]

خان قیزئ قالی توخور [خان قیزی قالی توخور] (دختر ارباب قالی می‌بافد)

یانوننه بولبول اوخور [یانی‌ندا بولبول – ساندوواچ اوخور] (در کنار او بلبل آواز می‌خواند)

اوزئننه ن کوچیک قارداش [اؤزونده‌ن کیچیک قارداشی] (برادر کوچکش) [ترجمه‌ی صحیح: برادر کوچک‌تر از خودش]

خودا`نی کلامون اوخور [خودا‌نین کلامی‌نی – تانری‌نین قورآنی‌نی اوخور] (کلام خدا – قران - را می‌خواند)

٢-قور قور قورباغه [قور، قور، قورباغا]

قور قور قورباغه [قور، قور، قورباغا] (قور قور قورباغه)

آتتولدئ کوچه باغه [آتیلدی کوچه باغا] (پرید به کوچه‌باغ)

کوچه باغده ن توز چئخدئ [کوچه‌باغ‌دان توز چیخدی] (از کوچه باغ گرد و خاک بلند شد)

بیر اینجیله قیز چئخدئ [بیر اینجی‌لی – یئنجیله‌ک قیز چیخدی] (دختری ریزه میزه در آمد) [ترجمه‌ی صحیح: دختر آراسته با جواهرات و یا سبک‌وزن، و یا خوش‌صحبت).

قیز دارو وئردئ قوشه [قیز داری وئردی قوشا] (دختر به گنجشک دارو داد) [ترجمه‌ی صحیح: دختر به پرنده دانه‌ی جو داد]

قوش قنه تئن وئردئ قیزه [قوش قاناتی‌نی وئردی قیزا] (پرنده بال‌های خود را به دختر داد)

قیز بئلئله دئ اوشماقه [قیز بئل‌له‌دی اوچماغا] (دختر شروع کرد به پریدن) [ترجمه‌ی صحیح: دختر برای پرواز کردن خم شد، کمر خود را خم کرد]

قوش بئئلله دئ یئرماقه [قوش بئل‌له‌دی یئریمه‌یه] (گنجشک شروع کرد به راه رفتن) [ترجمه‌ی صحیح: پرنده برای راه رفتن خم شد، کمر خود را خم کرد]

حق قاپوسون آشماقه [حاق قاپی‌سی‌نی آچماغا] (و برای باز کردن درِ درگاه باری‌تعالی)

حق قاپوسئ کئللیدئ [حاق قاپی‌سی کیلیت‌لی‌دیر] (درگاه باری‌تعالی بسته است)

کئلید بابام بئلیننه [کیلیت بابامین - آتامین بئلی‌نده‌دیر] (کلید دست بابام است) [ترجمه‌ی صحیح: کلید در کمر بابام است]

بابام شیربان یولوننه [بابام - آتام شیروان یولوندادیر] (بابام در راه شیروان است)

شیربان یوله سر به سر [شیروان یولو سربه سر – باشدان باشا] (راه شیروان سرتاسر سرسبز است) [ترجمه‌ی صحیح: سرتاسر راه شیروان]

ایچیننه آهو گزه ر [ایچی‌نده آهو - جئیران گزه‌ر] (در این راه آهوئی وجود دارد) [ترجمه ی صحیح: در آن آهو می‌گردد]

آهو دوغه ر بیر اوغلان [آهو - جئیران دوغار بیر اوغلان] (آهو یک پسر می‌زاید)

آدون قویه ر سولئیمان [آدی‌نی قویار سولئیمان] (اسم او را سلیمان می‌گذارد)

سولئیمان گئده ر اودونه [سولئیمان گئده‌ر اودونه] (سلیمان می‌رود هیزم جمع کند)

غارغه باتار بودونه [قارغی باتار بودونا] (کلاغ به پایش فرو می‌رود) [ترجمه‌ی صحیح: سیخ چوب به رانش فرو می‌رود]

غارغه دئیئ، غمئشدئ [قارغی دئییل، قامیش‌دیر] (کلاغ نیست، قلم نی است) [ترجمه‌ی صحیح: سیخ چوب نیست، قلم نی است]

بئش بارماقئ گوموشدئ [بئش بارماغی گوموش‌دور] (پنج انگشتش دارای انگشتر نقره است)

گوموشله رئن ایتئردئ [گوموش‌له‌ری‌نی ایتیردی] (انگشترهای نقر‌ه‌ای‌اش را گم کرد)

اوزئنئ کوردئستان`ه یئتئردئ [اؤزونو کوردوستان‌ا یئتیردی] (خودش را به کوردستان رساند)

کوردئستان`ی آتله رئ [کوردوستان‌ین آت‌لاری] (اسب‌های کوردستان)

اونئ گورئدئ کیشنه دئ [اونو گؤرودو کیشنه‌دی] (تا او را دیدند، شیهه کشیدند)

نیچئ، نیچئ [نیچین؟ نیچین؟] (برای چه، برای چه ؟)

بیجه اوووج آرپیجه [بیرجه آووج آرپا ایچین] (تنها برای یک مشت جو)

آرپه خان قیزننه [آرپا خان قیزی‌ندادیر] (جو دست دختر خان است)

...... (این مصراع افتاده است) [بو دیزه دوشموش‌دور]

خان قیزئ قالی توخور [خان قیزی قالی توخور] (دختر ارباب قالی می‌بافد)

یانوننه بولبول اوخور [یانی‌ندا بولبول – ساندوواچ اوخور] (کنار او بلبل آواز می‌خواند)

اوزئننه ن کوچیک قارادش [اؤزونده‌ن کیچیک قارداشی] (برادر کوچک‌تر از خودش)

خودا`نی کلامون اوخور [خودا‌نین کلامی‌نی - تانری‌نین قورآنی‌نی اوخور] (کلام خدا – قران - را می‌خواند)

٣-پم پم پللا جم [په‌م په‌م په‌ل‌له‌جه‌م]

پم پم پللا جم، قادئی آلوم اوغلان [په‌م په‌م په‌ل‌له‌جه‌م، قادانی آلیم اوغلان] (پم پم، معنی به‌خصوصی نه‌دارد. قربانت شوم پسر) [معنی دیگر احتمالی: ای پسر عاقل اما مات و مبهوت شده، درد و بلای تو به جانم]

چورئک گتئر من آجه م، قادئی آلوم اوغلان [چؤره‌ک گه‌تیر مه‌ن آجام، قادانی آلیم مه‌ن اوغلان] (نان بیاور من گرسنه‌ام، درد و بلایت به جانم ای پسر)

تورش آشونه موحتاجه م، قادئی آلوم اوغلان [تورش آشی‌نا مؤحتاجام، قادانی آلیم اوغلان] (به آش ترش تو محتاجم، درد و بلایت به جانم ای پسر)

ایران آشئ ایشمه ره م، قادئی آلوم اوغلان [آیران آشی ایچمه‌ره‌م، قادان آلیم اوغلان] (آش رشته نه‌می‌خورم، قربانت شوم پسر) (ترجمه ی صحیح: آش دوغ نه‌می‌خورم، درد و بلایت به جانم ای پسر)

من قاپیزده ن گئشمه ره م، قادئی آلوم اوغلان [مه‌ن قاپینیزدان گئچمه‌ره‌م، قادانی آلیم اوغلان] (از کنار در شما رد نه‌می‌شوم، درد و بلایت به جانم ای پسر)

اوتاقده تویی اوسسون، قادئی آلوم اوغلان [اوتاق‌دا تویون اولسون، قادانی آلیم اوغلان] (در اوتاق – چادیر بزرگ عروسیت باشه، درد و بلایت به جانم ای پسر)

قیزله ر قوربانی اوسسون، قادئی آلوم اوغلان [قیزلار قوربانین اولسون، قادانی آلیم اوغلان] (دخترها فدایت شوند، درد و بلایت به جانم ای پسر)

نوقول توکئک تبه قه، قادئی آلوم اوغلان [نوْغۇل تؤکه‌ک تاباغا، قادانی آلیم اوغلان] (شیرینی نُقل را به‌ریزیم توی طبق، درد و بلایت به جانم ای پسر)

قیزله رئ دئیئک آداقه، قادئی آلوم اوغلان [قیزلاری دییه‌ک آداغا، قادانی آلیم اوغلان] (دخترها را به‌گوئیم به آداق یا آداخ، قربانت شوم پسر. آداق یک قسمت از مراسم عروسی است که معمولا در خانه عروس انجام می‌گیرد) [ترجمه‌ی صحیح: دخترها را نذر به‌گوییم، درد و بلایت به جانم ای پسر]

اوغلانه مشهه د، قادئی آلوم [اوغلانِ مه‌شه‌هد، قادانی آلیم] (پسرِ مشهد، درد و بلایت به جانم)

قیزله ره داش آت، قادئی آلوم [قیزلارا داش آت، قادان آلیم اوغلان] (به دخترها سنگ پرت کن، درد و بلایت به جانم)

قیزله ر سنه گلمه دئ [قیزلار سه‌نه گه‌لمه‌دی] (دخترها به تو نیامدند)

جیبله رئ بوشات، قادئی آلوم اوغلان [جیب‌له‌ری بوشالت، قادانی آلیم آلیم اوغلان] (جیب‌هایت را خالی کن - پول و ثروت نشان به‌ده، درد و بلایت به جانم ای پسر)

٤-خورده جه قیز، دو چای قوی [خیرداجا قیز، دور چای قوی]

خورده جه قیز، دو چای قوی [خیرداجا قیز، دور چای قوی] (ریزه میزه کوچولو دختر، بلند شو چای به‌گذار)

اوتاق سوپئر نهار قوی [اوتاغی سوپور، ناهار قوی] (اوتاق را جارو کن، ناهار به‌گذار)

منم آدوم حلمه [مه‌نیم آدیم حلمه‌دیر] (من اسمم حلیمه است)

آمریکاده ن گلمه دئ [آمئریکادان گه‌لمه‌دیر] (اسمم از آمریکا نیامده است)

آمریکا بیزئم اولسون [آمئریکا بیزیم اولسون] (آمریکا مال ما شود)

قئرمنو دونوم اولسون [قیزمیزی دونوم اولسون] (یک پیراهن قرمز رنگ داشته باشم)

گئیئم گئدئم تئهران`ه [گیییم گئدیم تئهران‌ا] (به‌پوشم به‌روم تهران)

تئهران`نه توویم اولسون [تئهران‌دا تویوم اولسون] (توی تهران عروسیم باشد)

باجوم گسسه تویمه [باجیم گه‌لسین تویوما] (خواهرم بیاید به عروسیم)

قوربان گسسه بویومه [قوربان گلسین بویوما] (قربانی به‌بُرَد به قد و قامتم، برای قد و قامت من قربانی کند)

٥-سحه رئ اوغره دئم بیجه میلچیگئ [سحره‌ی اوغرادیم بیرجه میلچه‌یی]

سحه رئ اوغره دئم بیجه میلچیگئ [سه‌حه‌ری - ائرته‌ اوغرادیم؟ - دوغرادیم؟ بیرجه میلچه‌یی] (هنگام سحر شکار کردم یک مگس را) (ترجمه‌ی صحیح: اندکی پیش از سحر با یک مگس مواجه؟ شدم – مگسی را تکه پارچه کردم؟]

غمه له دئم اومماسونی باشوننه ن [قاما‌لادیم اونباسی‌نی باشی‌ندان] (ساتور کردم ران - سر استخوان ران او را)

یاغونئ سوزدئم سئکسون سئکسون تووایه [یاغی‌نی سوزدوم، سه‌کسه‌ن سه‌ککیز تاوایا] (روغنش را در هشتاد و هشت تاوه صافی کردم)

اتئنئ یوکله دئم یددئ قتار دووئیه [اه‌تی‌نی یوک‌له‌دیم یئدی قاتار دو‌وه‌یه] (گوشتش را در هفت قتار گاو غزال بار کردم)

دننه له رئن چارداخ قوروب اوتوردوم [دنده‌له‌ری‌له‌ن – قابیرقالاری‌ندان چارداق قوروپ اوتوردوم] (با استخوان‌های قفسه‌ی سینه‌ی او سارداق-چارتاق زدم و نشستم)

اه ینئ ساته ساته او دیگاره یئتئردئم [اه‌تی‌نی‌نی ساتا ساتا او دییارا یئتیردیم] (در حالی که گوشتش را می‌فروختم به آن دیار رسیدم)

لئله کره م بو اشله رئ قایوردئ [لالا کر‌م بو ایش‌له‌ری قاییردی] (له‌له کَرَم این کارها را انجام داد)

چنگال آلوب دئده نئنئ آیوردئ [چه‌نگه‌ل آلیپ دنده‌له‌ری‌نی – قابیرقالاری‌نی آییردی] (با چنگال چشم‌های او را از هم جدا کرد) [ترجمه‌ی صحیح: با چنگال دنده‌های قفسه‌ی سینه‌اش را از هم جدا کرد]

بیجه کلله سئ قئرخ مین آجئ دویوردئ [بیرجه کلله‌سی قیرخ مین آجی دویوردو] (یک کلّه‌ی او به تنهایی چهل هزار گرسنه را سیر کرد)

مین قاپئیه مئهمان ائددئ دئشله رین [مین قاپی‌یا مئهمان – قوناق ائتدی دیش‌له‌ری‌نی] (دندان‌های او را مهمان هزار درب کرد)[5]

٦-متلی در مورد اعداد

یک، یککه دانوشمه [یئک، یئکه دانیشما] (یک، بزرگ حرف نه‌زن)

دو، بولبول باروشمه [دو، بول بول باریشما] (دو، با بلبل آشتی نه‌کن) [ترجمه‌ی صحیح: زود زود آشتی نه‌کن)

سه، سیزده بدردئ [سه، سیزده بئده‌ردیر] (سه، سیزده به‌در است)

چهار، چادوری یئقئشدئر [چاهار، چادرانی ییغیشدیر] (چهار، چادرت را جمع کن)

پنج، پنجه ره ده ن باخمه [پنج، پنجره‌ده‌ن باخما] (پنج، از پنجره نگاه نه‌کن)

شش، شئشمه سن آللاهی [شئش، شیشمه سه‌نی آللاهین] (شش، مغرور نه‌شو و افاده نه‌کن تو را به خدا)

هفت، من سنئ آل‌له م [هفت، مه‌ن سه‌نی آللام] (هفت، من تو را می‌گیرم)

هشت، آق اوتاقه سال.له م [هشت، آغ اوتاغا ساللام] (هشت، به آغ اوتاق – چادیر بزرگ سفید خاقان می‌برم)

نه، نقل و نباتته [نُه، نوغول و نابات‌دیر] (نه، نقل و نبات است)

ده، دستمالئ قندئ [ده، دستمالی – یاغ‌لیغی -قنددیر] (ده، دستمالش قند است)

---

[1] https://en.wiktionary.org/wiki/%D8%A2%D9%84%D8%A7%DA%86%D9%82

[2] Etymological Origin Breakdown

The Turkish word alaçık (or alaçuq) traces back to Proto-Turkic roots meaning a type of nomadic felt tent, cottage, hut, or rudimentary dwelling. it is directly related to the Middle Chinese term 廬舍 (lushe).

• Middle Chinese Origin: The word traces its roots back to the Middle Chinese compound 廬舍 (lú shè), where 廬 (lú) means a hut, cottage, or makeshift shelter, and 舍 (shè) means a residence, lodging, or house. Combined, they referred to "rudimentary lodgings" or "temporary huts".

• Proto-Turkic Root Borrowing: This Chinese term was borrowed into Proto-Turkic as *(a)laču-k or *(a)laču, meaning "cottage" or "small yurt" with the diminutive or noun-forming suffix -k or -q (a common Turkic nominalizer used for structures or objects) commonly added in later Turkic developments. The base form alaçu ("a kind of tent") is recorded in early sources such as Old Uyghur texts dating prior to 1000 AD. Historically, it refers to a nomadic felt tent, small yurt, or temporary branch-covered shelter/hut used by shepherds.

• Modern Cognates Across Turkic Languages: The term appears widely across the Turkic language family, including Turkish alaçık, Azerbaijani (alaçıq), Kazakh (лашық / laşıq), Kyrgyz (alacık/ алачык), and Tatar (алачык).

•Meaning Evolution and Regional Variations: In modern regional Turkish dialects usage (such as in the Kazova region of Tokat), the word evolved to describe a rudimentary, makeshift shelter built from branches, thatch, or rough felt, vineyard or garden houses where farmers seasonally or permanently stayed.

[3] *Çardaq* or *Sardaq*: Refers to a pavilion, gazebo, or any roofed structure. It is composed of the Turkic-Mongolic element *Sar*/*Çar*—meaning a covering or head-covering (akin to *Sarqat* or *Çarqad*, a type of woman's headscarf)—and the Turkic element *Daq*, meaning a hut or house. In this compound, *Daq* is unrelated to the Persian word *Tâğ* (meaning ceiling, arch, etc.); rather, it is a variant of the element *Çaq* found in *Alaçaq*—a pronunciation of *Alaçıq*—and in the Ottoman Turkish *Alaçağu*, which denotes the felt-covered yurt used by nomadic tribes. The ultimate root of the Turkic word *Alaçığ* (pavilion/tent) is the Chinese term *Lushe* (廬舍), a compound of *Lu* (廬)—meaning a hut, summer house, or temporary shelter—and *She* (舍)—meaning a lodging, place of residence, or house. Consequently, *Çardaq*/*Sardaq* is an Altaic word composed of the Turkic-Mongolic element *Çar*/*Sar* (meaning "covering") and the Turkic element *Daq* (of Chinese origin, meaning "hut" or "temporary dwelling"); thus, tracing its etymology to the Persian words *Çahâr* (four) and *Tâğ* (arch/vault) is incorrect.

[4] 11. 骆驼 luòtuo "deve" < Hun. dada, HWC., s. 219

[5]شاید منظور از مهمان کردن دندان‌ها به درها، آویختن دندان یا جمجمه‌ی حیوانات در ورودی خانه‌ها یا کلبه‌ها برای دور کردن ارواح خبیثه یا بدشانسی است.