شاه اسماعیل دوم، پادشاه سُنّی خاندان صفوی
و نواندیش دینی تورک
مئهران باهارلی
خلاصه
شاه اسماعیل دوّم، سوّمین شاه دولت تورک - تورکمان قیزیلباشیه، احتمالاً در سالهای طولانی حبس در قلعهی قهقههی پیشگین، به مذهب حنفی تسنن گراییده بود. علی رغم این، او حیاتی سکولار داشت و در زندهگی شخصی خود اصول و قواعد شرع را رعایت نهمیکرد. دورهی حاکمیت شاه اسماعیل دوم، دورهی غلبهی جبههی تورکمان – تورک بر جبههی غیر تورکمان – غیر تورک (مرکب از تاجیکها، ارمنیها، گورجیها، تالشها، ....) در ساختار و دربار دولت قیزیلباش است. شاه اسماعیل دوّم که هر دو مذهب شیعهی امامی و علوی را بدعت در دین اسلام مىشمرد، در عرصهی اعتقادی و دینی یک سری از اقدامات و اصلاحات را به اجرا گذاشت که در تضاد کامل با اهداف و برنامههای موسّس سلسلهی قیزیلباشیه شاه اسماعیل اول، پدر او شیخ حیدر و پسر او شاه تهماسب اول بود. اقدامات و اصلاحات رادیکال و تاریخی شاه اسماعیل دوّم موازنهی محوری سیاست مذهبی که اجداد او نهادینه کرده بودند را تماماً برهم زد.
سیاست مذهبی شیخ حیدر، شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب اول عبارت بود از: دشمنی با اهل سنّت، ماشهگی برای دولتهای استعمارگر، امپریالیستی و صلیبی اوروپایی، دشمنی با جهان اسلام و دنیای تورکیک، برادرکشی بین تورکها، بنیادگرایی شیعهی امامی فارسی – عربی، دشمنی با تورکمانیت و انکار تورکمان بودن تبارشان، سرکوب تورکمانهای علوی غیر قیزیلباش، مسلط کردن روحانیون شیعی فارس – عرب بر دولت، ارتقاء موقعیت غیر تورکمانها مخصوصا تاجیکها و ارمنیها در مقامات کلیدی دولت، .... در حالی که اقدامات و اصلاحات شاه اسماعیل دوم موارد آتی را شامل میشد: اعتدال دینی و مخالفت با تنگاندیشی و تعصب مذهبی، مسامحه نسبت به عقاید مذهب سنّی، حمایت از اهل تسنّن به منظور تصحیح عدم توازن ایجاد شده بر علیه اهل سنت تحت حاکمیت شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب اول، مخالفت با غلو در مورد مقدسات و افراطیگری شیعهی امامی متشرعه - فارسی و علویسم قیزیلباشی متصوفه – تورکی، تلاش برای کاهش ظواهر آن دو مذهب در جامعه، از بین بردن بدعتهای دینی و زشتکاریهایی که شیخ حیدر، شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب اول رواج داده بودند، کاهش قدرت و نفوذ طبقهی روحانیون شیعی امامی فارس و رهبران حرکت قیزیلباش، دور کردن آنها از دستگاههای دولتی و قدرت سیاسی و مصادر تصمیمگیری و جلوگیری از دخالتشان در امور کشوری، مخالفت با اصول و احکام اساسی شیعهی امامی فارسی – عربی مانند ولایت امام علی، تلاش برای از بین بردن شیعهی امامی فارسی و رواج دوبارهی تسنّن، جلوگیری از برادرکشی بین تورک، ارتقاء موقعیت سیاسی تورکمانها، ... .
شاه اسماعیل دوم شدیداً با بی احترامی به مقدسات اهل سنت و لعنت فرستادن به مقدسان مذهبی آنان مانند خلفای ثلاثه (ابوبکر، عمر و عثمان) و عایشه همسر پیغامبر که توسط جدش شاه اسماعیل اول رایج گشته بود، مخالف بود. او فرمانی صادر کرد که طبق آن هر کس که به این عمل دست زند به قتل بهرسد. او به شدت با تبرائیان به مقابله پرداخت، معاش آنها را قطع و از فعالیتهایشان جلوگیری کرد. تبرائیان دستهجات تروریست دولتی در زمان شاه اسماعیل اول و تهماسب اول بودند که در ملاء عام به کسانی که سه خلیفهی نخست مسلمانان را لعن و نفرین نهمیکردند حمله میکردند و حتی را به قتل میرساندند. شاه اسماعیل دوم روحانیون شیعی که در مقابل اصلاحات و سیاستهای جدید مذهبیاش مقاومت میکردند را مورد تحقیر، تعقیب و آزار قرار داد؛ بسیاری را خانهنشین، زندانی و یا تبعید کرد و تعدادی را به قتل رسانید. آنان را از دربار طرد و مستمری ایشان را قطع کرد؛ دستور داد کتابهای مربوط به مذهب شیعه و احادیث امامان شیعه را از مساجد و اماکن جمعآوری کنند. او عبارت « أشهَدُ أَنّ عَلیاً ولی َّالله » را از سکهها حذف کرد.
سیاستها و اصلاحات مذهبی تابوشکنانه و زیرو رو کنندهی شاه اسماعیل دوم، وی را علاوه بر یک مصلح، به یک آزاداندیش دینی و پیشگام در نواندیشی اسلامی تورک هم تبدیل کرده است. دویست سال بعد نادر شاه افشار، اقدامات و اصلاحات و سیاستهای مذهبی شاه اسماعیل دوم را اخذ کرد و با افزودن مواردی جدید به آنها به عنوان دوکترین رسمی دولت تورک افشاری قبول و به طور گستردهتر، اصولیتر، نهادینهتر، و در سطحی عالیتر ادامه داد. در تاریخنگاری تورک و تورکایلی شاه اسماعیل دوم و نادر شاه افشار، به سبب پایان دادن به صفویسم ضد تورک و برادرکشی میان تورکها و ارتقاء تورکیت، شخصیتهایی ملی به شمار میروند. بر خلاف شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب اول و شاه عباس اول که ماشهی دولتهای صلیبی و امپریالیستی اوروپایی ضد تورک بودند و در نتیجه شخصیتهایی غیر ملی هستند.
Özet
Türkman-Türk Kızılbaş devletinin üçüncü şahı olan Şah İsmail II, muhtemelen Pişgin'deki Kahkaha Kalesi'nde geçirdiği uzun hapislik yılları sırasında Sünni İslam'ın Hanefi mezhebine geçmiştir. Buna rağmen Şah İsmail II seküler bir yaşam tarzı benimsemiş ve kişisel hayatında şeriatın ilke ve kurallarına riayet etmemiştir. Şah İsmail II'nin saltanatı, Kızılbaş devletinin siyasi yapısı ve sarayındaki Türkman-Türk kanadının; Tacikler, Ermeniler, Gürcüler, Talışlar ve diğerlerinden oluşan Türkman ve Türk olmayan kesime karşı üstünlük sağladığı bir dönemi temsil eder. Hem İmami Şii hem de Alevi mezheplerini İslam'dan sapmış sapkınlıklar olarak gören Şah İsmail II; Kızılbaş akımının kurucuları ve başlıca mimarları olan Şah İsmail I, onun babası Şeyh Haydar ve onun selefi Şah Tahmasb I'in amaç ve politikalarıyla taban tabana zıt bir dizi dini tedbir ve reformu hayata geçirdi. Bu radikal ve tarihi öneme sahip olan tedbir ve reformlar, atalarının oluşturup kurumsallaştırdığı temel dini politika ve düzeni kökten sarstı.
Şeyh Haydar, Şah İsmail I ve Şah Tahmasb I'in dini ve ideolojik politikaları; Sünnilere yönelik düşmanlık; Avrupalı Haçlı, sömürgeci ve emperyal güçlerle müttefik olma ve onlar adına bir piyon ve vekil güç işlevi görme; hem İslam dünyasına hem de Türkik dünyasına düşmanlık; Türkler arasında kardeş kavgası çatışmalarının körüklenmesi; Fars-Arap kökenli İmami Şii köktendinciliğinin teşvik edilmesi; Türkman kimliğine yönelik düşmanlık, kendi Türkman kökenlerinin inkârı; Kızılbaş olmayan Alevi Türkmanların baskı altına alınması; devlet işlerinde Fars ve Arap kökenli Şii din adamlarının ağırlığı; ve başta Tacikler ile Ermeniler olmak üzere Türkman olmayan grupların hükümet ve saray yönetiminde nüfuzlu konumlara getirilmesi ile karakterize edilebilir. Buna karşılık, Şah İsmail II tarafından getirilen tedbirler ve reformlar şunları içeriyor: dini ılımlılık ile mezhepsel dar görüşlülük ve bağnazlığa karşı duruş; Sünni inançlara hoşgörü; Şah İsmail I ve Şah Tahmasb I'in Sünnilere yönelik politikalarının yarattığı dengesizliği giderme çabasıyla onlara destek verilmesi; hem Fars-Arap İmamiyye Şiiliği'nin hem de Türk Kızılbaş Aleviliği'nin aşırılıklarına ve onların kutsal şahsiyetlerini aşırı yüceltilmesine karşı çıkılması; bu iki inançın kamusal alandaki tezahürlerinin ve uygulamalarının azaltılmasına yönelik girişimler; Şeyh Haydar, Şah İsmail I ve Şah Tahmasb I dönemlerinde teşvik edilmiş olan dini sapkınlıkların ve çirkinliklerin ortadan kaldırılması; Fars İmami Şii ruhani sınıfının ve Kızılbaş hareketi liderlerinin devlet kurumlarından, siyasi otoriteden ve kilit karar alma mevkilerinden uzaklaştırılarak güç ve nüfuzlarının azaltılması; devlet işlerine müdahalelerinin önlenmesi; İmam Ali'nin velayeti gibi Fars-Arap İmami Şiiliğinin temel ilke ve esas doktrinlerine karşı çıkılması; Fars İmami Şii mezhebinin ortadan kaldırılması ve Sünniliğin yeniden tesis edilmesi yönünde çabalar; Türkler arasındaki kardeş kavgalarının önlenmesi ve Türkmanların siyasi statüsünün güçlendirilmesi.
Şah İsmail II; büyükbabası Şah İsmail I döneminde yaygınlaştırılıp kurumsallaştırılan, Sünni kutsal şahsiyetlerin aşağılanması ve başta ilk üç halife (Ebû Bekir, Ömer ve Osman) ile Hz. Muhammed'in eşi Âişe olmak üzere saygı duyulan Sünni şahsiyetlere ritüel olarak lanet okunması uygulamalarına şiddetle karşı çıkmış, bu tür eylemlerde bulunanlar için ölüm cezası öngören bir ferman yayınlamıştır. Ayrıca, Tabarra'ilere karşı sert önlemler almış, onların gelirlerini ellerinden alıp faaliyetlerini yasaklamıştır. Tabarra'iler, Şah İsmail I ve Şah Tahmasb I dönemlerinde devlet destekli terör gruplarıydı. Bu gruplar, ilk üç halifeye lanet okumayı reddeden herkese saldırır ve hatta zaman zaman öldürürlerdi. Şah İsmail II, özellikle yeni dini reformlarına ve politikalarına direnen Şii din adamlarını aşağılıyor, taciz ediyor ve baskı yapıyordu. Bu doğrultuda çok sayıda Şii din adamını saraydan uzaklaştırdı ve maaşlarını kesti. Bazı Şii din adamlarını gözetim altında tuttu, hapse attırdı veya sürgüne gönderdi; kimi durumlarda ise idam ettirdi. Camilerden ve diğer kamu kurumlarından, Şii inancına ve Şii İmamların geleneklerine (hadislerine) dair kitapların toplatılıp el konulması talimatını verdi. Ayrıca, madeni paralar üzerindeki İmam Ali'nin velayetine (*wilāya*) atıfta bulunan ibarelerin kaldırılmasını emretti.
Şah İsmail II'nin tabuları yıkan ve çığır açan dini politika ve reformları, onu yalnızca bir reformcu olarak değil, aynı zamanda dini bir liberal ve Türk-İslam düşüncesinde yeniliğin öncüsü olarak konumlandırmıştır. Yaklaşık iki yüzyıl sonra Nadir Şah Avşar, Şah İsmail II'nin dini reform ve politikalarının birçoğunu benimsemiş; bunlara kendi girişimlerini de ekleyerek Türk Avşar devletinin resmi doktrinine dahil etmiş, onları daha geniş, daha sistematik, daha kurumsallaşmış ve daha kapsamlı bir ölçekte hayata geçirmiştir. Türk ve Türkili tarih yazımında Şah İsmail II ve Nadir Şah Avşar; Türk karşıtı Safevilik ideolojisi ve doktrinine son verme, Türkler arasındaki kardeş kıyımına bir son getirme ve Türkçülüğü yüceltme çabaları nedeniyle milli şahsiyetler olarak kabul edilirler. Bu isimler; Türk karşıtı Haçlı ve emperyalist Avrupa güçlerinin piyonu veya vekil gücü olarak hareket eden ve bu nedenle milli hain olarak görülen Şah İsmail I, Şah Tahmasb I, ve Şah Abbas I ile keskin bir zıtlık oluştururlar.
Abstract
Shah Ismail II, the third shah of the Turkman-Turk Qizilbash state, probably converted to the Hanafi sect of Sunni Islam during his long years of imprisonment in the Qahqaha fortress of Pishgin. Despite this, he led a secular lifestyle and did not observe the principles and rules of the Sharia in his personal life. The reign of Shah Ismail II represents a period I which the Turkman-Turk faction gained dominance over the non-Turkoman, non-Turk front (composed of Tajiks, Armenians, Georgians, Talysh, and others) whitin the political structure and court of the Qizilbash state.
Shah Ismail II, who regarded both the Imami Shi’i and Alevi sects as heretical deviations from Islam, implemented a series of radical and far-reaching religious measures and reforms that stood in complete contradiction to the aims and policies of the founders and principal architects of the Qizilbash dynasty, namely Shah Ismail I, his father Sheikh Haidar, and his predecessor Shah Tahmasp I. These measures and reforms fundamentaly distupted the pivotal religious policy that his ancestors had established and institutionalized.
The religious and ideological policy of Sheikh Haidar, Shah Ismail I, and Shah Tahmasp I was characterized by hostility towards Sunnis, alignment and functioning as pawn and proxy force for European crusader, colonial, and imperial powers; antagonism toward both the broader Islamic world and the Turkic world; encouragement of fratricidal conflict among the Turks; promotion of Persian-Arab Imami Shi’i fundamentalism; hostility toward Turkman identity and the denial of their own Turkman ancestry, suppression of non-Qizilbash Alevi Turkmans; the predominance of Persian-Arab Shi’i clerics in the affairs of the state; and elevation of non-Turkman groups, especially Tajiks and Armenians, to influential positions within the government and royal administration.
By contrast, the measures and reforms introduced by Shah Ismail II included religious moderation and opposition to sectarrian narrow-mindedness and fanaticism; tolerance toward Sunni beliefs; support for Sunnis in an effort to redress the imbalance created by the policies of Shah Ismail I and Shah Tahmasp I against them; opposition to the exaggeration of sacred figures and the extremism of both Persian-Arab Imami Shi’ism and the Sufi-Turkish Qizilbash Alevism; attempts to reduce the public manifestations and practices of those two religions; the elimination of religious heresies and abominations that had been promoted under Sheikh Haidar, Shah Ismail I, and Shah Tahmasp I; the reduction of the power and influence of the Persian Imami Shi’i clerical establishment and the leaders of the Qizilbash movement by removing them from government institutions, political authority, and key decision-making positions; the prevention of their interference in state affairs; opposition to the fundamental principles and core doctrines of Persian-Arab Imami Shi’ism, such as the doctrine of guardianship (wilāya) of Imam Ali; efforts to eliminate Persian Imami Shi’i sect and restore Sunnism; the prevention of fratricidal conflicts among the Turks; and strengthening of the political status of Turkmans.
Shah Ismail II strongly opposed the desecration of Sunni sacred figures and ritual cursing of revered Sunni personalities, such as the first three caliphs Abu Bakr, Umar, and Uthman, as well as Aisha, the wife of the Prophet Muhammed, practices that had been popularized and institutionalized under the rule of his grandfather Shah Ismail I. He issued an edict decreeing the death penalty for anyone who engaged in such acts. He also took severe measures against the Tabarra'is, depriving them of their incomes and prohibiting their activities. The Tabarra'is were state sponsored terrorist groups during the reigns of Shah Ismail I and Tahmasp I. They would intimate, assault, and sometimes kill anyone in the public who refused to ritually curse the first three caliphs. Shah Ismail II humiliated, harassed, and persecuted Shi’i clerics who resisted his new religious reforms and policies. He placed some under confinement, imprisoned or exiled, or in some cases executed others. He expelled a number of Shi’I clerics from the royal court and terminated their pensions. He ordered the confiscation and collection from the mosques and other public institutions of books relating to the Shi’i religion and the traditions (hadiths) of the Shi’i Imams. He ordered the removal from the coinage of inscriptions referring to the guardianship (wilāya) of Imam Ali.
The
taboo-breaking and groundbreaking religious policies and reforms of Shah Ismail
II established him, not only as a reformer but also a religious liberal and a
pioneer of innovation in Turkish Islamic thought. Nearly two centuries later,
Nader Shah Afshar adopted many of the religious measures, reforms, and policies
of Shah Ismail II and, while introducing additional initiatives of his own, incorporated
them into the official doctrine of the Turkish Afshar state. Under Nader Shah, these policies were
implemented on a broader, more systematic, more institutionalized, and more comprehensive
scale. In Turkish and Turkili
historiographies, Shah Ismail II and Nader Shah Afshar are regared as national
figures because of their efforts to end anti-Turkish Safavism ideology and doctrine,
to bring and end to fratricide among the Turks, and to promote Turkism. They
stand in sharp contrast to Shah Ismail I, Shah Tahmasp I, and Shah Abbas I, who
are portrayed as having served as the pawns or proxy forces of anti-Turkish
crusader, and imperial European powers and are consequently regarded as national
traitors.
.png)
مقدمه
شاه اسماعیل دوّم، دوّمین پسر شاه تهماسب یکم، سوّمین شاه دولت تورک - تورکمان قیزیلباشیه که به مدت یک سال و شش ماه و بیست و دو روز سلطنت کرد، شخصیّتی منحصر به فرد در میان سلاطین خاندان صفوی است. وی سیاستهایی را به اجرا گذاشت و به اصلاحاتی دست زد که در تضاد کامل با اهداف و برنامههای موسّس سلسلهی قیزیلباشیه شاه اسماعیل اول و پدرش شیخ حیدر (سنّیستیزی، ماشهگی برای سیاستهای صلیبی، دشمنی با تورکمانیت و جهان اسلام و دنیای تورک) و پسرش شاه تهماسب اول (بنیادگرایی شیعهی امامی فارسی – عربی، دشمنی با تورکمانیت، سرکوب تورکمانهای علوی) بود و موازنهی محوری سیاست مذهبی که آن دو نهادینه کرده بودند را تماماً برهم زد. این سیاستها و اصلاحات مواردی از قبیل تساهل دینی و مسامحه نسبت به عقاید مذهب سنّیگری، طرفداری و حمایت از اهل تسنّن، مخالفت با اساس و احکام شیعهی امامی فارسی - عربی، تضعیف و تضییق طبقهی روحانیون شیعهی امامی فارس (تاجیکهای سابق) و حذف آنها از مصادر تصمیمگیری، برادرکشی بین تورک ... . شاه اسماعیل دوّم برای خاموش ساختن آتش سیاست دشمنی با اهل سنّت و برادرکشی بین تورک که از دورهی شیخ حیدر و مخصوصاً شاه اسماعیل اوّل باب و باعث فرار و مهاجرت بسیاری از نخبهگان و هنرمندان و دانشمندان و روحانیون و تودهی سنّی و علوی تورک غیر قیزیلباش (قاراقویون، بکتاشی) و علوی غیر تورک و تورکمان به قلمروی عوثمانلی و سرزمین هندوستان شده بود، صادقانه تلاش و پافشاری کرد.
سیاستها و اصلاحات مذهبی تابوشکنانه و زیرو رو کنندهی شاه اسماعیل دوم، وی را علاوه بر یک مصلح، به یک آزاداندیش دینی و پیشگام در نواندیشی اسلامی تورک هم تبدیل میکند. هر چند جامعهی ایران آن روز ظرفیت این گونه اقدامات را نهداشت، اما دویست سال بعد نادر شاه افشار، تمام اقدامات و اصلاحات و سیاستهای مذهبی شاه اسماعیل دوم را با افزودن مواد و مواردی جدید به آنها به عنوان موضع رسمی دولت تورک افشاری قبول و اخذ کرد و به طور گستردهتر، اصولیتر، نهادینهتر، متکاملتر و در سطحی عالیتر ادامه داد. علاوه بر آزاداندیشی دینی - نواندیشی اسلامی تورک، حیات و عاقبت شاه اسماعیل دوم از جهات تلاش او برای از بین بردن شیعهی امامی فارسی و تضعیف طبقهی روحانیون شیعه، رواج دوبارهی تسنّن، سفّاکی و خونریزی، و به قتل رسیدن توسط امرای قیزیلباش در نتیجهی دسیسهی روحانیون شیعی، شباهت بسیار به نادر شاه افشار دارد.
شاه اسماعیل دوم، متوّلد ١٥٣٣-١٥٣٤، مادر وی سولطانیم (سلطانم) دختر موسی (و یا عیسی) بیک سلطان از امرای طایفهی تورکمان موصلو است. موصلو از طوایف بزرگ و قدیمی تورکمان داخل در اتحادیهی قبایل تورک آققویونلو، ساکن ناحیهی دیاربکر در تورکمانیا، جنوب شرقی آناتولی بود. وی در ١٤ سالهگی حاکم شیروان در جمهوری آزربایجان کنونی (لالای وی گؤکچه سولطان قاجار) شد. او در در ٢٤ سالهگی به امر پدرش شاه تهماسب اول به زندان افتاد و حدود بیست سال در قلعهی قهقهه (قاهقاه قالاسی) در ۸۵ کیلومتری شمال شرقی شهرستان پیشکین (مشکین شهر) در استان اردبیل فعلی به حبس گذراند. وی پس از مرگ شاه تهماسب اول، به دنبال مجادلهای خونین و به کومک خواهر خود شخصیت ملی تورک پری خان بیگیم در سال ١٥٦٧ با عنوان شاه اسماعیل دوم بر تخت سلطنت دولت تورک قیزیلباشیه نشست. او در سن ۴۳ سالهگی به سبب گرایش به تسنّن و اصلاحات مذهبی بنیان برانداز و منقلب کنندهاش و دلائل دیگر، توسط سرداران قیزیلباش با زهر مسموم شد و به قتل رسید.
در این نوشته به کلیات اصلاحات و سیاستهای مذهبی شاه اسماعیل دوم اشاره کردهام.
طریقت صفویه – اردبیلیه- حیدریه و دولت تورک قیزیلباشیه: طریقت سُنّی شافعی «صفویه» (به سبب منسوبیت به شیخ صفیالدین) و یا «اردبیلیه» (به سبب استقرار شیخ صفیالدین در آنجا) وابسته به طریقت سُنّی «سهروردیه»، در دورهی شیخ شاه سولطان ابراهیم (١٤٢٧-١٤٤٧) تحت تاثیر تورکمانان علوی و بکتاشیان تورک آناتولی به یک طریقت علوی تورک (غلات دوازده امامی از اسلام متصوفه – هترودوکس با مولفههایی از شامانیزم تورک – موغول مانند تناسخ) تبدیل شد[1]. این طریقت علوی افراطی، در زمان شیخ جنید (متوفی ۱۴۶۰) خشونتبار و نظامی با سیاست فتح و سلطه، و در دورهی شیخ حیدر (١٤٦٩-١٤٨٨) احتمالا تحت تاثیر کلیسای ارمنی، و در دورهی پسر او شاه اسماعیل اول در نتیجهی تربیت و مغزشویی وی در دوران کودکی و نوجوانی توسط کلیسای ارمنی در جزیرهی آختامار دریاچهی وان، به یک جریان سیاسی شدیدا ضد سنّی، ضد عوثمانلی، ضد تورکمان، ضد جهان تورکیک، ضد دنیای اسلام و به طور روزافزونی فارسگرا مبدل گشت (سیاست غیر ملی و بلکه خائنانهی دشمنی با عوثمانلی و نزدیکی به اوروپای مسیحی را چهل سال قبل سلطان آققویونلو اوزون حسن اتخاذ کرده بود. به سبب همین خیانت، اوزون حسن هم مانند شاه اسماعیل اول در تاریخنگاری ضد تورک آزربایجانی، یک قهرمان ملی شمرده میشود). در این مرحله نامهای صفویه، اردبیلیه، حیدریه و «قیزیلباشیه» در اشاره به این طریقت به کار میروند و مترادف هم هستند. بنابراین در آن دوره قیزیلباش، نام عمومی همهی علویان تورک و یا نام یک قوم و یا مذهب نهبود، بلکه به معنی منسوبین به آن طریقت و یا ملحق شوندهگان به جریان سیاسی و یا دولت ضد سنّی، ضد عوثمانلی، ضد تورکمان، فارسگرا و متحد کلیسای ارمنی و دولتهای صلیبی به سردمداری شاهان صفوی بود. در این برهه دیگر گروههای علوی تورکمان و غلات تورک در تورکایلی و جنوب شرق آناتولی که خارج از تاثیر کلیسای ارمنی باقیمانده، و به جریان سیاسی ضد سنّی، ضد تورکمان و ضد عوثمانلی «قیزیلباش» ملحق نهشده بودند، و یا تورکمانهای علوی غیر قیزیلباش عموماً «قاراقویونلو» نامیده میشدند. در سال ١٥٠٢ شاه اسماعیل اول به عنوان مرشد کامل آن قسمت از علویان تورک که به حرکت سیاسی قیزیلباشیه ملحق شده بودند، و به یاری طوائف تورکمان قیزیلباش شده در آناتولی و سوریه و عراق، دولت قیزیلباشیه را تاسیس کرد.
سیاستهای کلان ضد تورک شاه اسماعیل اول: از منظر تورکیت و تاریخ ملی تورک، شاه اسماعیل اول بانی چند سیاست کلان مهلک ضد تورک با تخریبات ماندگار تاریخی و هویتی و استراتژیک، و شخصیتی مرتکب شده به خیانت است:
١- شاه اسماعیل اول به جای رسمی کردن مذهب علویگری تورک، مذهب فارسی – عربی شیعهی امامی را دین و مذهب رسمی دولت خود اعلان کرد و بدین ترتیب به علویان تورک و مذهب علوی تورک خیانت نمود. سپس به منظور تغییر جبری مذهب مردمان قلمروی خود، به قتل عام و کشتار سنّیهای بومی تورک و غیر تورک و نیز تورکمانهای علوی غیر قیزیلباش پرداخت. همزمان برای تدوین ایدئولوژی - فقه دینی دولت جدید به واردات خادمان دینی شیعهی دوازده امامی عرب (از اسلام متشرعه - اورتودوکس) از لبنان و عراق و کویت.... اقدام نمود. این سیاستهای مهلک و ضد ملی، به مرور زمان باعث تغییر مذهب قسمت اعظم تورکان سنّی بومی (آغقویونلوها و دیگران)، تورکمانان آناتولیایی علوی پیوسته به حرکت سیاسی قیزیلباش و مهاجرت کرده به ایران، تورکهای علوی غیر قیزیلباش (قاراقویونلوها و بکتاشیها)، و فارسها (تاجیکهای غربی) به شیعهی امامی؛ فرار و پناه گرفتن تورکمانهای سنی و تورکمانهای علوی غیر قیزیلباش در میان گروههای سنی و غلات کورد و لک و گوران و لور و سپس تغییر زبان و کورد، لک، گوران و لور شدنشان؛ ریشهکن شدن مذهب علویسم و بکتاشیگری تورک از ایران و تورکایلی و آزربایجان، تغییر دموگرافیک و کورد شدن قسمتهای بزرگی از غرب ایران و آزربایجان غربی و جنوب شرقی تورکیه و شمال عراق، تشکیل صنف روحانیت شیعه در فورم امروزی، .... گردید.
٢- شاه اسماعیل اول که در دوران کودکی و نوجوانی توسط کلیسای ارمنی در جزیره ی آقدامار – آختامار دریاچهی وان مغزشویی و تربیت شده بود، دشمنی با امپراتوری عوثمانلی را از رقابت و جنگ قدرت همیشه موجود در تاریخ بین دول تورک، به عرصهی بنیادگرایی و نفرت مذهبی کشانید. او بر این مبنا بر علیه امپراتوری عوثمانلی و جهان اسلام و دنیای تورکی با کلیسای ارمنی، دولتهای مسیحی و استعمارگر اوروپایی متحد، و مبدل به نیروی وکیل و نیابتی آنها در منطقه شد. این سیاست موجب ایجاد خصومت ماندگار و واگرایی عمیق ما بین تورکهای قلمروی قیزیلباش با شرق و غرب جهان تورکیک (تورکستان و عوثمانلی) و دنیای اسلام، تجرید و انزوای آنها از دنیای تورکیک؛ فورم گرفتن سنت دولتمداری ایرانی در شکل اتحاد با کلیسای ارمنی و عمل به صورت نیروی نیابتی دولتهای صلیبی بر علیه جهان تورکیک و دنیای اسلام؛ تبدیل جوغرافیای ایران به سدّی در میانهی شرق و غرب جهان تورکیک و دنیای اسلام؛ دعوت و وارد کردن پای دولتهای استعمارگر و امپریالیست غربی و اوروپایی به منطقه شامل جهان تورکیک و جهان عرب گردید، کارکردی که تا به امروز و در قالب دولت مودرن ایران همچنان ادامه دارد. (اگرچه دولت جمهوری آزربایجان با قهرمانسازی و تقدیس شاه اسماعیل اول و شاه عباس اول و ... با ملت تورک ساکن در ایران، با جهان تورکیک و با دنیای اسلام دشمنی میکند و از این منظر وارث آنها است، با این همه وارث واقعی دولت صفوی، نه جمهوری آزربایجان، بلکه دولت جمهوری اسلامی ایران است که ایدئولوژی «صفویسم» را تمام و کمال به عنوان دوکترین ملی خود پذیرفته است).
٣- پس از شکست در جنگ چالدیران، شاه اسماعیل اول روند نصب مقامات تاجیک به مناصب حساس و عالی دولت قیزیلباش و تصفیهی مرحله به مرحلهی عنصر تورکمان را تشدید کرد. ادامه و توسعهی این سیاست توسط اخلاف وی منجر به تغییر تدریجی تیپولوژی قومی - ملی دولت قیزیلباشیه از تورک به تاجیک شد.
٤- تورکی، زبان مقدس مذهب علویگری تورک قبل از ظهور جریان سیاسی قیزیلباش بود. پس از آن که شاه اسماعیل اول مذهب شیعی امامی که زبان مقدس آن فارسی بود را رسمی نمود، فارسی هم مبدل به زبان مقدس قیزیلباشیسم شد. سران نظامی و دیوانی و مذهبی و سیاسی و ادبی قیزیلباش که مذهب علویسم تورک را ترک کرده و شیعه میشدند، فارسی را به عنوان زبان مکتوب خود به کار میبردند. با این همه زبان تورکی همچنان در تمام نهادهای دولت قیزیلباش، از صدر تا ذیل و به طور گسترده و رسمی (دوفاکتو، اغلب شفاهی) به کار میرفت. چنانچه شاه اسماعیل اول نیز به تورکی سخن میگفت و میسرود. دلیل این امر وزنهی سنگین طوائف تورکمان پیوسته به حرکت قیزیلباش از آناتولی و شام بود که کلمهای فارسی نهمیدانستند. دولت قیزیلباش برای تامین کادرهای ساختار بروکراتیک و نظامی خود به این نیروی انسانی تورک آناتولی و شام وابسته و مجبور به خطاب کردن به آنها به زبان تورکی بود. (اگر چه به مرور زمان، تبدیل زبان فارسی به زبان مقدس و مکتوب قیزیلباشها، باعث شد که آنها و گروههای تابعهشان تماما فارسزبان شوند. چنانچه امروز حدود یک سوم مردم فارسزبان امروزی در ایران اعقاب قیزیلباشهای تغییر زبان داده به فارسی هستند. در افغانستان و پاکستان هم قیزیلباش نوعا به معنی شیعیمذهب دریزبان است).
٥-شاه اسماعیل اول، بر خلاف دولتهای تورک، تورکمان و موغول قبلی حاکم بر اراضی ایران امروزی، فاقد شعور قومی تورکمان – تورک، مطلقا بیگانه با تؤره و یوسون و یاسا و توزوکهای تورک، و منکر تورکمان بودن خود بود. او مذهب ملی فارسی - شیعی امامی را دین رسمی دولت خود اعلام کرده بود، به فرزندان خود نامهای باستانی شاهنامهای داده بود، متحد کلیسای ارمنی و دولتهای صلیبی استعمارگر اوروپایی بر ضد جهان تورکیک و دنیای اسلام بود، و اراضیای را که کمابیش منطبق بر اراضی دولت پرس ساسانی بود به اشغال درآورده بود، .... این همه شاه اسماعیل اول را - از آنجائی که ظهور او و حرکت و دولتش در دوران مودرنیته (پس از فتح استانبول) رخ داده است - به نوعی به موسس دولتمداری مودرن ایرانی و ملیگرایی فارسی تبدیل کرده است.
شاه تهماسب اول جانشین وی، سیاستهای مخرب مذکور و یا ایدئولوژی – دوکترین «صفویسم» را ادامه داد و علاوتا خود با قبول مذهب شیعهی امامی فارسی - عربی، به روند شیعه - تاجیکسازی تورکان قیزیلباش و سنّی، فورم گرفتن کاست روحانیون شیعی و رخنهی بنیادگرایی اسلامی - شیعی به جامعه و بدنهی دولت و جامعهی تورکمان علوی، و تورکمانکُشی در جوغرافیای ایران شتاب داد. شاه عباس اول سیاستهای ضد تورک، ضد تورکمان، ضد جهان تورک و ضد دنیای اسلام اجداد خود را، مخصوصاً مزدوری برای دولتهای صلیبی و استعمارگر اوروپایی، ارمنیپرستی، تورکمانکُشی و قیزیلباشکُشی را به اوج رسانید و علاوتاً به کشتار و پاکسازی سیستماتیک عنصر قیزیلباش و تورک از ساختار دولت و ارتش و دین، جایگزین کردن عناصر قومی غیر تورک (تاجیک، ارمنی، گورجی، تالش، مازنی، ....) به جای او، و ایجاد ائتلافی جهانی بر علیه دولتهای تورک وقت پرداخت.
پدیدهی شاه اسماعیل دوم به عنوان یک آزاداندیش دینی و نواندیش اسلامی تورک: سومین شاه خاندان صفوی، شاه اسماعیل دوم، در چرخشی صد و هشتاد درجهای به تمام سیاستهای ضد تورک پدر و پدربزرگ خود یعنی ایدئولوژی – دوکترین «صفویسم» (شیعهسازی، پاکسازی قیزیلباشها، سنّیستیزی، تورکمانکُشی، همگامی با دول اوروپایی در عوثمانلیستیزی و مزدوری برای آنها بر علیه جهان اسلام و عرب، ....) پایان داد. به مذهب تسنّن گرائید؛ به دشمنی رسمی دولت با اهل سنّت خاتمه داد؛ به تضعیف روحانیون شیعهی امامی فارسی و حتی مقامات تورکمان هنوز معتقد به طریقت صفوی «قیزیلباشیه» پرداخت؛ عنصر تورک - تورکمان در دولت قیزیلباشیه را تقویت و عناصر ایرانیک تاجیک و تالش و مازنی، و ارمنی و گورجی و... را تضعیف کرد؛ از تخاصم و جنگ با دولتهای تورکیک وقت، امپراتوری عوثمانلی و دولت اوزبیک شیبانی و تورکان موغال در هندوستان اجتناب نمود، ....
شاه اسماعیل دوم حاکمی سفّاک و خونریز: شاه اسماعیل دوم قوی اندام و دارای مهابت ظاهری بود و طبعی سرکش و جنگجو، شجاع، ماجراجو و بی باک داشت و به همین سبب عوثمانلیها وی را «دهلی اسماعیل» مینامیدند (دهلی به تورکی به معنی بی باک و اهل ریسک است). او دلبسته و ماهر در فنون جنگی و نظامی، سواری، تیراندازی و کاربرد سلاحهای دیگر بود و به ویژه از سواری گرفتن از اسبهای وحشی و سرکش که لگام و زین به خود نهمیپذیرفتند لذت میبرد. علی رغم وجوه مثبت و انسانی شاه اسماعیل دوم در عرصهی تسامح دینی و مدارای مذهبی، او عموماً به صورت شخصی سفّاک و خونریز، قسی، بیرحم و تندخو توصیف شده است. هرچند در منابع تاریخی این نیز ذکر شده که شاه اسماعیل دوم بر خلاف شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب یکم، مردم عادی را قتلعام نهمینمود. بلکه قساوت و بیرحمی او عمدتا متوجه خواص شامل شاهزادهگان، سران قیزیلباش، بزرگان درباری، روحانیون شیعه و رهبران علوی - صوفیان طریقت صفوی «قیزیلباشیه» بود، و عامهی مردم و روستاییان و پیشهوران مورد خشم او قرار نهمیگرفتند.
سلطنت شاه اسماعیل دوم، کشمکش تورک - تاجیک و اقتدار دوبارهی تورکها در مقابل تاجیکها: دوران سلطنت کوتاهمدت شاه اسماعیل دوم، دوران قدرت گرفتن دوبارهی تورکها، و تضعیف موقعیت تاجیکها در دولت قیزیلباشیه است. روندی که عکس آن از دورهی شاه اسماعیل اول آغاز و در دورهی شاه تهماسب اول در جریان بود. پس از مرگ شاه تهماسب اول، کشمکشی خونین بین امرای طرفدار شاه اسماعیل ثانی و برادر او حیدر میرزا آغاز شد که نهایتاً به قتل دومی منجر گشت. بنا به والتر هینتس[2] در این کشمکش «هواداران اسماعیل [دوم] که بر خلاف هواداران حیدر [میرزا]، ظاهراً خون خالص تورک در رگهای خود دارند تقریباً همه قیزیلباش هستند، یعنی تمام قبایل به استثنای اوستاجلو [اوْستاجلی]. اما در عوض، قبایل اوستاجلو، شیخاوند، تالش و گورجیان از حیدر جانبداری میکنند. از این میان فقط اوستاجلوها تورک نژادند». جبههی هوادار اسماعیل میرزا مرکب بود از پریخان بیگیم خواهر وی، حسینقلی خلفا روملو رهبر دینی صوفیان آسیای صغیر (تورکمانهای علوی پیوسته به حرکت قیزیلباش)، افشارها، شاملوها، روملوها، قاجارها، ذوالقدرها، دیگر تورکمانها، به علاوهی شمخال خان و دیگر چرکسها و کوردها، .... هواداران حیدر میرزا عبارت بودند از گورجیها، تالشها، شیخاوند، صدرالدین خان و سید بیگ کمونه روحانیون شیعه از تاجیکهای برجسته، به علاوهی اوستاجلیها (استاجلو، استجلو)، ....
والتر هینتس ایرانشناس آلمانی این مبارزه را به صورت «مبارزه بین جنگاوران ممتاز تورکنژاد (جناح اسماعیل میرزا) و پیشقراولان قشرهای دهقان - شهرنشین اهالی ایران (جناح حیدر میرزا)» و کشته شدن حیدر میرزا و به سلطنت رسیدن اسماعیل میرزا را به صورت «امر تاجیکها دوچار شکست شد» توصیف میکند. به گفتهی او «تاجیکها ناگزیر بهای سنگینی برای شکست خود (از اسماعیل دوم) -که بی ملاحظه خون اهالی تاجیک را میمکید - پرداختند» (صص ٦٨، ٦٧). (البته شاه اسماعیل دوم هم به کشتار بعضی از تورکها یعنی قیزیلباشان پرداخت و در این میان برخی از سران و امرای قیزیلباش که در دورهی پدرش متصدی امور بودند را به قتل رسانید).
اجتناب از جنگافروزی با دولتهای تورکیک: دورهی حاکمیت شاه اسماعیل دوم، دورهی تنشزدائی و ایجاد و حفظ روابط دوستانه با دولتهای تورکیک عصر، امپراتوری عوثمانلی، اوزبیکهای شیبانی و موغالهای هندوستان بود. او با افراطیگری و خشونتطلبی و دشمنی تعصبآمیز شیعیان (امامیها) و علویان پیوسته به حرکت قیزیلباش با سنّیان مقابله کرد و از حادثهآفرینی و ایجاد تشنج در رابطهی دو دولت تورک قیزیلباش و عوثمانلی اجتناب نمود. هیچ عملی علیه قرارداد آماسیا نهکرد. در دوران پادشاهی او بین دو دولت عوثمانلی و قیزیلباش هرگز جنگی اتفاق نیفتاد. (هر چند تنش بین دو دولت تورک، به سبب آن که شاه اسماعیل دوم دولت عوثمانلی را حامی و طرفدار برادر مقتولش حیدر میرزا میپنداشت همواره وجود داشت. حمایت ادعایی عوثمانلی از جناح غیر تورک و بلکه ضد تورک، جالب توجه است). پس از به سلطنت رسیدن شاه اسماعیل دوم، عبدالله خان حاکم اوزبیک شیبانی، در راستای همگرایی دوبارهی جهان تورکیک، سفیری برای عرض تبریک به قزوین فرستاد. محمدقلی سلطان پسر حاجیم خان اوزبیک والی خوارزم و ایلچیان ابوالخان پسر دین محمد خان حاکم بخشی از خوارزم و اورگنج در جشن تاجگذاری شاه اسماعیل دوم شرکت کردند. اکبر شاه سلطان دکن - هندوستان هیئتی را برای عرض تسلیت مرگ شاه تهماسب یکم، و تبریک و تهنیت به مناسبت تاجگذاری شاه اسماعیل دوم همراه با هدایای نفیس به دربار قزوین فرستاد. شاه اسماعیل دوم نیز متقابلا مراتب دوستی و صلحخواهی خود را به سلطان موغال هند تاکید کرد، ....
عدالتپیشهگی: علی رغم خونخواری و سفاکی، بسیاری از منابع بر صفت عدالت شاه اسماعیل دوم تاکید کردهاند[3]. این شکل گرفتن این تصویر از شاه اسماعیل دوم، قسماً ناشی از تامین امنیت و مجازات شدید خاطیان، اصلاحات دادگسترانهی اجتماعی، اداری و مذهبی، و جلوگیری او از تعدیات و ظلم قیزیلباشان و شیعیان امامی بر مردم سنّی است. شاه اسماعیل دوم با مجازات شدید راهزنان امنیت عمومی راهها را تامین کرد. از خوف او، علی رغم آن که در بسیاری از شهرها هنوز حاکمی منصوب نهشده بود، احدی جسارت اقدام به دستبرد نهداشت. شاه اسماعیل دوم به رفاه عمومی و امنیت مردم توجه داشت. به وزیر و درباریان دستور داد که به امور جزئی و کلّی مردم رسیدهگی و قضایایی را که در بین مردم روی میدهد به سرعت و بر حسب قانون حل و فصل کنند. وی که با رشوه شدیداً مخالف بود از ستم مستوفیان و مأموران مالیاتی به مردم به شدت جلوگیری کرد و در فرمانی امر نمود مقامات از مردم عوارض و حق العمل و رشوه نهگیرند: «احدی از تورک و تاجیک به هیچ وجه من الوجوه یک دینار نهگیرند و تحفه و سوقات از احدی نهگیرند و هر کس سوای مشارٌالیهما یک دینار از کسی بازیافت کند، خواه جماعت مذکورهی فوق و خواه نویسندهها و دواتداران و ملازمان ایشان، درساعت، کیفیت به موقف عرض رسانند که یک دینار را صد دینار از آن کس بازیافت فرمائیم» (نقاوة الاثار). شاه اسماعیل دوم تغییرات اصلاحی گوناگونی در نظام قضاوت و وضع مالیاتها و نهاد وقف به وجود آورد، از جمله دادگاهی برای رسیدهگی به شکایات مالیاتی مردم و کاهش نارضایتی کشاورزان و شهرنشینان متوسط الحال که صلاحیت صدور حکم به طور مستقل در امور اداری و دولتی دست دوم را داشت تشکیل داد. وی برای نیازمندان و تنگدستان احترام ویژهای قائل بود، گاه خود قیمت برخی مایحتاج مردم را و به نفع آنها ارزانتر تعیین میکرد. وی برای جلوگیری از سوء استفاده و دزدی مقامات، شرفخان بدلیسی را مأمور کرد از کلیهی شمشهای طلا و نقره و پولهای نقد و داراییهای شاه تهماسب یکم صورتبرداری کند ....
این اقدامات و اصلاحات باعث شد که شاه اسماعیل دوم در میان تودهی مردم محبوبیت فوقالعادهای کسب کند. برخی از داستانهای فولکلوریک و آشیقی تورکی با نام شاه اسماعیل، در واقع به خاطرهی شاه اسماعیل دوم، و نه شاه اسماعیل اول، آفریده شده است. ظهور چند اسماعیل دوم و گرد آمدن عدهی کثیری به دور آنها پس از قتل وی نیز، نشانگر حسن شهرت و وجاهت مردمی اوست.
ابیات تورکی در جلوس شاه اسماعیل دوم: در نظر شاه اسماعیل دوم، عدالت دارای جایگاهی مهم و محوری در حکمرانی و مشروعیتبخشی به حاکمیت وی بوده است. او احکام مهم را با عبارت «هو العادل» امضاء میکرد و تخلص شعریاش «عادلی» بود. در یک غزل تورکی - فارسی سرودهی عبدالمومن بن عبدی (علی ابن عبدالمومن بن صدرالدین محمد بن ناصرالدین احمد قوامی شیرازی، از کارگزاران دیوان دولت قیزیلباشیه)، شاه اسماعیل دوم به صورت خسروی عادل که سرتاسر آفاق به عدل او آباد شده توصیف میگردد[4]:
غزل تهنیت تشریف آوردن به دولتخانهی مبارک و ایوان سعادت که یک بیت فارسی و یک بیت تورکی (به لهجهی شرقی –جغتایی) گفته شده:
لِلّه
الحمد که شاهنشهِ اقلیمِ مراد
پایِ
اقبال بر ایوانِ سعادت بهنهاد
ائی گؤنکول شُکر ائیله کیم شاهِ کَرَم دولتیدین
فتح قاپیسینا مفتاحِ دعا وئردی گشاد
شاهِ
اقلیم سِتان، خسرویِ عادل که بُوَد
حامییِ
اهلِ وفا، ماحییِ اربابِ فساد
جانیلهن باشی آنینگ یولیغه صرف ائیلهمهیهن
بولاماز عالمِ اخلاصدا آثارِ مراد
هست
با نصِّ جلی پادشهِ هفت اقلیم
شده سرتاسرِ آفاق به عدلش آباد
رقمِ فتح و ظفر چهکدی قضا شاه آدینا
رقمِ نَسخِ ابد تاپدی قامو اهلِ عناد
چو
قلم با دو لسان گشته شعوری مدّاح
صد زبان بهرِ دعایِ تو خدایش بهدهاد
Éy gönül şükr éyle kim şâh-i kerem
devletidin
Feth qâpısına miftâh-i dua vérdi güşâd
Cân ilen başı anın yôliğe serf
éylemeyen
Bulamaz âlem-i ixlâsda âsâr-i murad
Reqem-i feth ü zefer çekdi qezâ’ Şâh
adına
Reqem-i nesx-i ebed tapdı qamu ehl-i inad
ترجمهی ابیات تورکی: ای دل شُکر کُن که از دولتِ شاهِ کَرَم [شاه اسماعیل دوم]، کلیدِ دعا دروازهیِ فتح را گشود. هر آن که جان و سر را در راهِ او هزینه نهکند، نهمیتواند در عالمِ اخلاص کامیاب شود. تقدیر، فرمانِ فتح و ظفر را به نامِ شاه نوشت، اهلِ عناد (دشمنانِ لجباز نیز) فرمانِ نابودییِ ابدی را دریافتند[5].
در ابیات یک ترجیعبند طولانی عبدی هم، شاه اسماعیل دوم عدالتکیشی که سایهی عدالت را بر جهان افکند، و در ترجیع آن شاه عادل و مجدد عدل انوشیروان که عالم را از صیت عدل مشهور ساخت خوانده شده است:
ترجیعبند:
«شاهِ عادل»، «عدلِ نوشیروان» به عالَم تازه کَرد
عالَمی از «صیتِ عدل» و داد، پر آوازه کَرد.
از ابیات دیگر عبدالمومن بن عبدی که شاه اسماعیل دوم در آنها عادل نامیده شده است:
هست
اومّیدم که این «شاهِ عدالتکیش» را،
آفتابِ
بخت و دولت دایما رخشنده باد!
چون
فکند این شاهِ دین «ظلِّ عدالت» بر
جهان،
ظلِّ این «ظلِّ خدا»[6]، بر فَرقِ ما پاینده باد!
گرایش به مذهب تسنن: شاه اسماعیل دوم بر خلاف دو پادشاه قبلی، به هنگام جلوس بر تخت سلطنت بر مذهب تسنن، احتمالاً حنفی (بنا به سویدی ابوالبرکات، شافعی) بود. گرایش به تسنن و رویگردانی از تشیع، نه به علت عدم وقوف شاه اسماعیل دوم بر آنها، بر عکس نتیجهی آگاهی عمیقاش مخصوصاً از تشیع بود. شاه اسماعیل دوم دارای تحصیلات در زمینهی امور دینی بود، در جوانی نزد میر زینالعابدین اجل استرآبادی از روحانیون شیعه قواعد و اصول مذهب شیعه را آموخته بود و در هرات یک مربی سنی مذهب داشت: «آن حضرت [شاه اسماعیل دوم] در امامت جمعه و جماعات و احکام صیام و صلوة و استدامت امر به معروف و نهی از منکرات و رفع بدع و مناهی ید بیضا نمود.» (احمد قمی، خلاصة التواریخ).
بنا به جیووانی توماسو مینادوئی تاریخنگار و پزشک ایتالیایی (حدود ۱۵۴۸–۱۶۱۸)[7] به نقل از منابع عوثمانلی، شاه اسماعیل دوم در قلعهی قهقهه به مذهب تسنن معتقد شد. وی که زیاد مطالعه میکرد، در سالهای طولانی حبس در قلعهی قهقهه فرصت تفکر در مسالهی مذاهب و اختلافات مذهبی و اصلاحات و تغییرات لازمه در این عرصهها را داشت. پس از جلوس بر تخت سلطنت نیز، شاه اسماعیل دوم اکثر اوقات خود را با چند تن از خادمان دینی نامدار اهل تسنن مانند میرزا مخدوم شریفی شیرازى، حبیبالله موللا (مولانا، مولا) میرزا جان باغ نوی شیرازی و میر مخدوم لاله سپری میکرد. عدهای این افراد را دارای نقش مهمی در تغییر مذهب شاه اسماعیل دوم به تسنن دانستهاند. میرزا مخدوم شریفى شیرازى، مربی دوران کودکی شاه اسماعیل دوم بود و او «بىاراده و وقوف وی هیچ امرى مقرون را انجام نهمیداد».(جنابدی). شاه اسماعیل دوم «در اوائل سلطنت، شغل وزارت را كه بالاترین مناصب است به وى ارزانى داشت و چون میرزاى معزى الیه در مذهب اهل سنت و جماعت قدمى راسخ داشت، حضرت جلیل شاه اسماعیل را مایل به تسنن نمود» (حسینى فسایى). «میرزا مخدوم شریفى شیرازى پس از مرگ شاه اسماعیل دوم به روم رفت و مذهب حنفى آشكار نمود و به همین سبب دربار عوثمانلى به وی منصب قضاى مكه و عراق را داد» (صفا). حبیب الله موللا میرزا جان باغ نوى شیرازى یک اشعرى شافعىمذهب و همزنجیر شاه اسماعیل دوم در زندان بود.
سیاست اعتدال و تساهل و تسامح مذهبی: شاه اسماعیل دوم با تنگاندیشی و تعصب در امر مذهب مخالف و طرفدار شیوهی اعتدالی در امر اعتقادات مذهبی بود. وی میخواست بنیانی جدید در دولت و در جامعه ایجاد کند که بر خلاف سنت مذموم و مخرب شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب اول، سنی و شیعه و علوی بهتوانند به راحتی و آزادی کامل، در صلح و صفا و بدون زیان رساندن به یکدیگر در کنار هم زندهگی کنند.
مخالفت با شعائر و افراطیگری شیعی و علوی: شاه اسماعیل دوم مذهب تشیع (هر دوی شیعهی امامی متشرعه - فارسی و علویسم قیزیلباشی متصوفه - تورکی) را بدعتى در دین اسلام مىشمرد. از همین رو در صدد تقلیل ظواهر مذهبی آن دو در جامعه مخصوصا بدعتهای دینی و زشتکاریهایی که نیا و پدرش رواج داده بودند، از قبیل دشمنی با سنیان و لعن ناسزاگویی به مقدسان مذهبی آنان بر آمد. وی مخالف غلو در مورد مقدسات تشیع، خواستار کاهش مبالغات مذهبی شیعی، و حفظ و رعایت حرمت مقدسان مذهبی سنیان از سوی شیعیان امامی و قیزیلباشها بود.
ممنوع ساختن لعن و طعن عایشه: شاه اسماعیل دوم لعن فرستادن به عایشه همسر پیامبر اسلام که از مخالفان امام علی بود را ممنوع ساخت. چرا که به اعتقاد وی لعن به عایشه همسر پیامبر اسلام، لعن به خود پیامبر اسلام است. «از اطوار اسماعیل میرزا و سخنانی که در عقاید شیعه در پرده میگفت، مردمان او را در تشیع سست اعتقاد یافته، گمان تسنن به او بردند. سبب مظنهی اول آن بود که در طعن عایشه دغدغه کرده ... » (عالم آرای عباسی). در این رابطه روایتی میگوید روزی شاه اسماعیل دوم به «بولقار خلیفه» جانشین «خلفا روملو»ی نابینا شده، که خلیفه الخلفا (بالاترین مقام مذهبی علویان قیزیلباش تورک) بود، گفت «خلیفه، اگر کسی علنا به عیال تو فحش بدهد، این فحش به تو بر میگردد یا نه؟». پس از شنیدن جواب «البته» از او، پرسید «پس چرا مردم زوجهی پیغمبر را لعن میکنند؟».
قدغن کردن لعن و سب سه خلیفهی اول، و ادای احترام به خلفای سهگانه: شاه اسماعیل دوم شدیداً با بی احترامی به مقدسات اهل سنت و لعن و سب و تبرا جستن از خلفای ثلاثه (ابوبکر، عمر و عثمان) و عایشه که توسط جدش شاه اسماعیل اول رایج گشته بود، مخالف بود. وی فرمانی به منظور جلوگیری از لعن خلفا توسط مردم و تبرائیان و در خطبهها و مساجد صادر کرد که طبق آن «هر کس بعد از این لعن بر معاویه و دوستان او کند، سرش را از تن جدا کنند» (فارسنامه ناصری، ص ٢١٥). حتی امر داد تا روزهای جمعه در منابر به خلیفههای سنت و جماعت یعنی ابوبکر و عمر و عثمان ادای احترام و از ایشان به نیکویی سخن گفته شود.
جایزه به رعایت کنندهگان حرمت عشرهی مبشره: شاه اسماعیل دوم برای ترغیب مردم به خودداری از ناسزاگویی و لعنت فرستادن به سه خلیفهی نخستین اسلام، دستور داد که میرزا مخدوم شریفی جایزهای به مبلغ ۲۰۰ تومان از وجوه بیت المال را بین کسانی که در عمْر خود به «عشرهی مبشّره» (ده یار و همراه پیغمبر که بنا به کتب تاریخی و حدیثی اهل سنت بهشت بدانان وعده شده است، مرکب از ابوبکر بن ابیقحافه (اولین خلیفه)، عمر بن خطاب (دومین خلیفه)، عثمان بن عفان (سومین خلیفه)، علی بن ابیطالب (چهارمین خلیفه)، طلحه بن عبیدالله، زبیر بن عوام، سعد بن ابیوقاص، سعید بن زید، عبدالرحمن بن عوف، ابوعبیده جراح) لعن نهکرده بودند، تقسیم و توزیع کند. شاه اسماعیل دوم نظر خود دربارهی لزوم اجتناب از لعن و سب مقدسان مذهبی سنیان را به طور آشکار در محافل بحث با روحانیون شیعی و مقامات مذهبی علوی در میان میگذاشت. مجموعهی این تدابیر جسارت دهنده موجب گردید بعضی از علمای مذهبییِ مجبوراً شیعه شده اما به واقع پایبند به مذهب تسنّن، تقیه را کنار بهگذارند و آراء خود را آشکارا ابراز کنند.
مقابلهی شدید با تبرائیان: شاه اسماعیل دوم رسم لعنت فرستادن به و تبرا جستن از ابوبکر، عمر و عثمان را در کوچهها و محلهها و شوارع و میدانهای شهر ممنوع کرد و به شدت به مقابله با تبرائیان پرداخت. تبرائیان دستهجات تروریست دولتی در زمان شاه اسماعیل اول و تهماسب اول بودند که در کوچه و خیابان به اعلام بیزاری و دشمن شمردن غیر شیعیان و حمله و قتل کسانی که خلفای قبل از علی را لعن و نفرین نهمیکردند میپرداختند (این گروهها تا اوائل قرن بیستم با نام «لعنتچی» هنوز وجود داشتند: درویشان تبرائی که در زمان صفویان پدید آمده و به جلوی اسب وزیران و امیران افتاده، و یا در میان مردم به سر پا ایستاده، زبان به بدگوییها از مردان تاریخی آغاز اسلام باز کردندی، تا این زمان باز مانده و هنوز کسانی از آنان به نام «لعنتچی» در بازارها دیده شدندی. کسروی).
شاه اسماعیل دوم که در بارهی تبرائیان گفته بود «مرا با طبقهی تبرائی که لعن را سرمایهی معاش ساختهاند صفایی نیست»، معاش آنها را قطع کرد، میرزا مخدوم شریفى را به منع کار تبرائیان و جلوگیری از لعن به خلفای ثلاثه و عایشه همسر پیغامبر مامور ساخت و فرمان داد هر کس که به این عمل دست زند به قتل بهرسد.(وحید قزوینی؛ منجم یزدی). به دستور وی قورچویان با چوماق سر درویشی به اسم قنبر تبرائی را که در حین یک وعظ در مسجدی سه خلیفهی نخستین را لعن کرده بود شکستند.
کاستن اقتدار طبقهی «شیاد و سالوس» روحانیت شیعهی امامی: شاه اسماعیل دوم درصدد کاهش قدرت و نفوذ و تضعیف هر دوی طبقهی روحانیون شیعی امامی و رهبران علوی پیوسته به حرکت قیزیلباش بر آمد. وی مخصوصاً مصمم بود تا دست روحانیان برجسته و ممتاز شیعی امامی را - که در زمان پدرش شاه تهماسب یکم قدرت و نفوذ بسیار یافته بودند - از دستگاههای دولتی و قدرت سیاسی و دخالت در امور کشوری کوتاه سازد. او به روحانیون شیعی بدبین بود و آنها را به «شیادی و سالوسی» و بازیچه قرار دادن پدرش شاه تهماسب اول متهم میساخت: «علمای اثنا عشری به شیادی و سالوسی پدرم را فریفتند. اما من فریب این قوم نهخواهم خورد» (اسکندربیک تورکمان، تاریخ عالم آرای عباسی). وی عموما براى طبقهی روحانیان احترام چندانى قائل نهبود و آنان در زمان او «خفیف و خوار» گشتند: «در كسر عزت ایشان اداها مىفرمود. لاجرم دلهاى این طایفه از او متنفر گشته بود؛ بر بداعتقادى و بیقیدى آن رقم كشیدند. و بعضى از وجوه كمالتفاتى پادشاه نسبت به این طایفه آن بود كه ... دیگر اصلا متوجه آن جماعت نهشد، و به رأى خود، بر مسند پادشاهى متمكن گردید ... اگرچه پادشاه جهانپناه پرتو التفات بر احوال این طبقه كریمه نینداخت... » (نقاوة الآثار، راوندی). شاه اسماعیل دوم مخصوصا به روحانیون شیعه که با اصلاحات و سیاست جدید مذهبی او مخالف بودند، بیتوجهی میکرد و به ایشان اهمیتی نهمیداد: «اسماعیل میرزا به همهی علما بدگمان شده، به میر سید حسین مجتهد و میر سید على خطیب و استرآبادیان كه در تشیع و تبرّى غلو داشتند، بیشتر از دیگران بىالتفاتى اظهار كرد» (جعفریان، با استناد به اسکندر بیک).
سرکوب روحانیت شیعهی امامی: اصلاحات مذهبی شاه اسماعیل دوم باعث نارضایتی فراوان روحانیون شیعی (ایضا رهبران مذهبی علوی پیوسته به حرکت قیزیلباش) شد. او چون با مقاومت تدریجی علمای شیعه در مقابل اصلاحات و سیاستهای جدید مذهبیاش مواجه شد آنها را مورد تحقیر، تعقیب و آزار قرار داد؛ خانهنشین، زندانی و یا تبعید کرد؛ حتی تعدادی را به قتل رسانید. شاه اسماعیل دوم روحانیون شیعی متعصبی که اغلب عربتبار بودند مانند علاء الملک مرعشی، میر سید حسین مجتهد (جبل عاملی)، میر سید علی واعظ (پسر محقق کرکی) و دیگران را از دربار طرد و سویورغال و مستمری ایشان را قطع کرد؛ دستور داد کتابهای مربوط به مذهب شیعه و احادیث امامان شیعه، به ویژه کتب میر سید حسن مجتهد و خطیب استرآبادی را «ضبط، و مهر کرده، در حجرهای نهاده و در آن را مقفل ساختند» (روضه الصفا)؛ در نهایت میر سید حسین مجتهد و میر سید علی و سید عماد الدین على حسینى استرآبادى مشهور به میر كلان به دلیل اصرار در تشیع به قتل رسیدند (جعفریان).
انکار ولایت علی: شاه اسماعیل دوم دستور داد در ضرب سکههای جدید عبارات «لا اله الا الله و محمد رسولالله و علی ولیالله» ظاهرا به دلیل آن که مورد معامله قرار میگرفت و احیاناً موجب هتک حرمت «الله» موجود در آنها میشد، حذف و به جای آن بر یک روی سکه شعر «ز مشرق تا به مغرب گر امام است / علی و آل او ما را تمام است» و بر روی دیگر نام اسماعیل صفوی حک شود. عدهای شعر فوق را به معنی شیعه بودن شاه اسماعیل دوم، اقدامی برای رفع تهمت سنی بودن و رساندن ارادتش به خاندان علی بن ابی طالب، ... تفسیر کردهاند. در حالی که این شعر – با توجه به دیگر عقاید و اقدامات او - میتواند شیعه نهبودن شاه اسماعیل دوم را هم اثبات کند. وی با درج این شعر که در آن سخنی از ولایت علی نیست و صرفا از علیدوستی که سنیان نیز قائل به آن هستند صحبت میکند، اولا اصل ولایت علی - که شالودهی تشیع است - را انکار؛ ثانیا تلویحا بیان میکند که از مشرق تا مغرب امامان بسیاری وجود دارند، و چیز منحصر به فردی در بارهی علی - مانند ولایت - وجود نهدارد، جز آن که ما (سنیان) هم وی را دوست داریم ...
ممنوع ساختن اشعار مذهبی و مدایح علی در مساجد و جامعها: شاه اسماعیل دوم شعر خواندن و آویختن و نوشتن اشعار مذهبی و عاشقانه و طنزآمیز شامل جملات و اشعار در مدح علی بن ابیطالب بر روی درب و دیوار اماکن مقدس و مساجد را ممنوع کرد (راوندی). و به میر زین العابدین کاشی داروغهی پایتخت قزوین فرمان داد تمامی کاشیهای حاوی مدح امام علی را پاک کند و تنها آیات قرآن را برجای گذارد (تورکمان، سومر). داروغه نیز حسب فرمان، تمام اشعار و کلمات شاعرانه و عاشقانه شامل کلیهی مدایح و نامهای دوازده امام را از مساجد پایتخت پاک و حذف و محو کرد. این فرامین باعث افزایش خشم و کینهی سران قیزیلباش و تکفیر شاه اسماعیل دوم از سوی روحانیون شیعهی امامی شد.
حمایت از و تبعیض مثبت در حق سنیان قبلا مغدور: شاه اسماعیل دوم به منظور تصحیح عدم توازن و تعادل ایجاد شده بر علیه اهل سنت در هفتدهه حاکمیت شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب اول، اقدامات گوناگونی انجام داد. از کشتار اهل تسنن جلوگیری کرد، تلاش نمود سنیان باقیمانده از نسلکشی اعمال شده بر جامعهی اهل تسنن را پیدا کرده و به آنها کومک مالی نماید (جعفریان). علماء مذهبی و مقامات اهل سنت همچون میرزا مخدوم شریفی، موللا میرزا جان شیرازی، میر مخدوم لاله، شرفالدین بدلیسی،.... را مورد عنایات گوناگون قرار داد، از آنان حمایت کرد و در مواردی برای حفظ جان و امنیت ایشان محافظ تعیین نمود (در هنگام سخنرانی میرزا مخدوم شریفی ۱۰ قوروچو را به محافظت از او میگماشت).
رایج و رسمی ساختن مذهب تسنن: بی تردید شاه اسماعیل دوم مصمم بود سیاست شیعیگری افراطی اجدادش را از بین بهبرد و با این هدف همانگونه که در این مقاله هم اشاره شد اقدامات ساختاری و مهم و تاریخی انجام داد. بنا به عباس اقبال آشتیانی او قصد داشت خود مذهب شیعه را هم برانداخته و مجدداً مذهب تسنن، مذهب اکثریت مردمان قلمروی دولت قیزیلباشیه را رواج دهد، خطبه و سکه را به نام خلفای راشدین (ابوبکر، عمر، عثمان و علی) جاری سازد، .... والتر هینتس ایرانشناس آلمانی در کتاب شاه اسماعیل دوم (ص ۱۲٧) ادعای دیگری کرده است: «بسیاری از مآخذ ایتالیایی گزارش میدهند که وی بعدها حدود آخر سال ۱٥٧٧ فرمانی تهیه دیده که طبق آن مذهب تسنن به ضرب شمشیر میبایست مذهب رسمی و دولتی مملکت شود». هینتس سپس در پاورقی یک پاراگراف از جیووانی میچئلی )جووانی میچلی( دیپلومات و ناظر سیاسی ونیزی قرن شانزدهم و کونسول ونیز در حلب سوریه در دوران امپراتوری عوثمانلی و یک پاراگراف از تئودورو بالبی سیاستمدار و نظامی ونیزی که در سال ۱٥٧٨ کونسول ونیز در حلب سوریه شد نقل کرده است[8]. با این همه در این دو پاراگراف که هینتس نقل کرده است صرفا از یک فرمان بدون اشاره به محتوا و مضمون آن صحبت میشود و هیچ مطلبی مبنی بر این که فرمان مذکور در مورد جایگزین کردن مذهب تسنن به جای تشیع به ضرب شمشیر بود، وجود نهدارد.
حیاتی سکولار: فارغ از اعتقادات مذهبی و مذهب شاه اسماعیل دوم حیاتی سکولار داشت و در زندهگی شخصی خود اصول و قواعد شرع را رعایت نهمیکرد. بی اعتنایی وی به احکام شرعی عامل اصلی حبس او در قلعهی قهقهه توسط شاه تهماسب اول که به مذهب شیعهی امامی متشرعه گرائیده بود است. او مانند اکثر سلاطین تورک و موغول، خوشباش و خوشگذران و علاقهمند به شراب و موسیقی و انواع هنرها - همه شرعاً حرام – بود. «اسماعیل میرزا پیوسته در مراسمها و مجالس بزم شرکت میکرد و نسبت به تعصبات مذهبی پدر بیاعتناء بود». در سال ١٥٥٦ شاه تهماسب یکم پس از قبول مذهب شیعهی امامی، موسیقی و نواختن ساز را که مباین دین تقلی میکرد ممنوع کرده و میخانهها و قمارخانهها و بیت الطفها را بسته بود. اما شاه اسماعیل دوم که به موسیقی و نوازندهگی علاقهمند بود فضای آزادانهای برای اهل موسیقی ایجاد کرد و نوازندهگان (میرزا محمد کمانچه نوازندهی عود) و خوانندهگان (حافظ احمد قزوینی و حافظ جلاجل باخرزی) را به دربار خود دعوت نمود. ... حیات سکولار شاه اسماعیل دوم و افراط وی در خوشباشی را - که مانند دیگر شخصیتها مخصوصا سلاطین و فرمانروایان تورک در منابع آن دوره حسبالمعمول با عباراتی چون «انجام منکرات، میگساری، عیاشی، عیش و عشرت، فسق و فجور، هرزه گردى و اوقات را در کوى بدنامان گذراندن، ...» ذکر و ثبت شده است - میباید بر بستر آزاداندیشی دینی وی قرائت و بازبینی کرد.
شاه اسماعیل دوم، فردی هنرمندنواز و علمدوست: شاه اسماعیل دوم، فردی هنرمندنواز و علمدوست بود. خط خوبی داشت و نستعلیق را به نیکی مینوشت. در نویسندهگی صاحب ذوق بود. به هنر شاعری علاقه و بنا به صادقی افشار در هر نوع شعر سرودههایی داشت. او کتابخانهی سلطنتی را که در زمان شاه تهماسب اول تعطیل شده بود دوباره بازگشایی کرد و بسیاری از هنرمندان بلندآوازه را که پراکنده شده بودند در آن جا گرد آورد. شاه اسماعیل دوم منجمی زبردست و آگاه بر علم هئیت بود، به معماری و نقشبندی و طراحی و رستوراسیون ابنیه و عمارات علاقهمند و وارد بود و در مدت کوتاه سلطنت خود بناهای بسیاری ساخت.
قتل شاه اسماعیل دوم: تلاش برای تغییر و اصلاح نظام اداری و اجتماعی و قضایی، مبارزه با فساد مالی مقامات و امرا و روحانیون، آزاداندیشی دینی، اصلاحات زیر و کنندهی مذهبی، گرایش به مذهب تسنن، اقدامات برای کاهش اقتدار روحانیون شیعی، ممنوع ساختن شعائر شیعی، ... موجبات خشم قیزیلباشان و روحانیون شیعه شد. اکثر روحانیون شیعه به مخالفت با وی و به تحریک نمودن قیزیلباشان ضد شاه برخاستند. عامل کینهتوزی و دسیسهچینی روحانیون شیعه، در ترکیب با وحشت امرای قیزیلباش از خشونت و تهدید و خونریزیهای بی حد و مرز شاه اسماعیل دوم، طرد اشتباهآمیز پریخان بیگیم (۱۵۴۸ – ۱۷ فوریه ۱۵۷۸) دختر قدرتطلب و بانفوذ شاه تهماسب اول و خواهر اسماعیل دوم که نقش به سزایی در به قدرت رساندن او و قتل برادر دیگرش حیدر میرزا داشت از طرف شاه اسماعیل دوم، حلقات زنجیرهای بودند که در نهایت منجر به قتل شاه اسماعیل دوم شدند. بنا به گمان آگاهانه، امرای قیزیلباش با همکاری فاجعهبار پری خان بیگیم و کنیزان حرم، با خوراندن تریاک آغشته به زهر، شاه اسماعیل دوم را مسموم و وی را به قتل رساندند.
پس از قتل شاه اسماعیل دوم، پری خان بیگیم در یک خبط تاریخی دیگر، برادر نابینای خویش شاه محمد خدابنده را به سلطنت رساند. پری خان بیگیم تا ورود شاه محمد خدابنده به قزوین، به مدت دو ماه شخصا دولت قیزیلباش را اداره کرد. اما سرانجام خود او هم با نقشهی خیرالنساء بیگم همسر ضد تورک شاه محمد خدابنده که یک مازنی عربالاصل و از مرعشیان تبرستان بود کشته شد. پس از سلطنت ده سالهی شاه محمد خدابنده، فرزند او از خیرالنساء بیگم، عباس میرزا به سلطنت رسید و تبدیل به شاه عباس کبیر (و در فرهنگ سیاسی تورک: شاه عباس حقیر)، یکی از ضد تورکترین فرمانروایان خاندان صفوی و تاریخ تورک شد، شخصی که شاه اسماعیل دوم پیش از مرگش فرمان قتل او را داده بود، ....
منابع:
هینتس،
والتر، (١٣٨١)، شاه اسماعیل دوم صفوی، مترجم کیکاوس جهانداری، تهران، انتشارات
علمی و فرهنگی.
https://ketabnak.com//book/81841/شاه-اسماعیل-دوم-صفوی
بدلیسى،
شرف خان، (١٣٧٧)، شرفنامه، ج ٢، مصحح ولادیمیر ولییامینوف، تهران، اساطیر.
ترکمان،
اسکندر بیگ، (١٣٨٢)، تاریخ عالم آرای عباسی، ج ١، ٢، ٣ مصحح ایرج افشار، تهران،
امیرکبیر.
چلپى،
حاجى خلیف حسینی استرآبادی، سید حسین بن مرتضی (١٣٦٦) از شیخ صفی تا شاه صفی، به
اهتمام احسان اشراقی، تهران: انتشارات علمی.
حسینی
استرآبادی، سید حسین بن مرتضی (١٣٦٦)، از شیخ صفی تا شاه صفی، به اهتمام احسان
اشراقی، تهران، انتشارات علمی.
حسینی
فسایی، حاج میرزا حسن، (١٣٨٢)، فارسنامه ناصری، ج ١، مصحح منصور رستگار فسایى،
تهران، امیرکبیر.
راوندی،
مرتضی، (١٣٨٢)، تاریخ اجتماعى ایران، جلد ٣ و ٤، تهران، انتشارات نگاه.
روملو،
حسن بیگ، (۱۳۵۷)، احسن التواریخ، ج ٢، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران، بابک.
سومر،
فاروق، (١٣٧١)، نقش ترکان آناتولی در تشکیل و توسعه دولت ملی، ترجمه احسان اشراقی
و محمد تقی امامی، ویراستار عبداله فقیهی، تهران، گسترده.
قزوینی،
ابوالحسن، (١٣٦٧)، فواید الصفویه، کوشش مریم میر احمدی، تهران: موسسه مطالعات و
تحقیقات فرهنگی .
قمى،
قاضى احمد بن شرف الدین الحسین الحسینى، (١٣٨٣)، خلاصة التواریخ، ٢ جلد، مصحح
احسان اشراقی، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
مستوفی،
محمد حسن، (١٣٧٥)، زبده التواریخ، به کوشش بهروز گودرزی، تهران، مجموعه انتشارات
ادبی و تاریخی موقوفات دکتر محمود افشار یزدی- موسسه چاپ و انتشارات دانشاه تهران.
منجم
یزدی، ملاجلال الدین، (١٣٦٦)، تاریخ عباسی یا روزنامه ملاجلال، به کوشش سیف الله
وحید نیا، تهران، وحید.
منفرد،
مهدی، (١٣٧٧)، مهاجرت علمای جبل عامل به ایران در عصر صفوی، تهران، امیرکبیر.
وحید
قزوینی، میرزا محمد طاهر، (١٣٢٩)، عباس نامه، تصحیح ابراهیم دهگان، اراک، داودی.
جعفریان،
رسول، (۱۳۷۹)، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، جلد۱تا ۳، تهران، پژوهشکده
حوزه دانشگاه تهران.
قرقلو،
کیومرث، (۱۳۸۳)، «برداشت های صوفیان از قدرت فقها در ایران اواخر سده ۱۱/۱۷، تصویر ملامحمد طاهر
قمی در دو رساله جدلی صوفیانه»، فصلنامه مطالعات تاریخی، ضمیمه مجله دانشکده
ادبیات و علوم انسانی، ش ۵ و ۶.
پیمان
باقری تلواژگانی. بررسی سیاست مذهبی شاه اسماعیل دوم و تعامل با علمای شیعه
شاه اسماعیل دوم-ویکی شیعه
ESMĀʿIL II
http://www.iranicaonline.org/articles/esmail-02
سیاست و اقدامات مذهبی شاه اسماعیل
دوم
https://fa.wikipedia.org/wiki/شاه_اسماعیل_دوم#سیاست_و_اقدامات_مذهبی
اسماعیل
دوم- ویکیگفتاورد
https://fa.wikiquote.org/wiki/اسماعیل_دوم
شاه
اسماعیل دوم-ویکیوند
https://www.wikiwand.com/fa/شاه_اسماعیل_دوم
شاه اسماعیل دوم-ویکیپدیا
https://fa.wikipedia.org/wiki/شاه_اسماعیل_دوم
ترجیع
بندی در ستایش شاه اسماعیل دوم. رسول جعفریان
http://ensani.ir/file/download/article/20131214105215-9483-124.pdf
حسین
اسکندری، حمید اسدپور بازکاوی شورشهای قلندران در دوره سلطنت محمد خدابنده
http://history.bojnourdiau.ac.ir/article_540818_f562e86cb248d62ce0d06bc80a885af9.pdf
[1] شیعهی صفوی، پدیدهای که هرگز وجود نهداشت
[2] شاه اسماعیل دوم صفوی، تالیف والتر هینتس، ترجمهی کیکاوس
جهانداری، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ١٣٧١ ص ٦٣
[3] «در زمان شاه اسماعیل دوم رعایا از ظلمات به سرچشمهی حیات
خضروار رسیدند و خلایق در کنف امان وامان آرمیدند» (قمی، خلاصة التواریخ)، «شاه
اسماعیل دوم به حدی انصاف و عدالت را دربارهی مردم رعایت میکرد که رقم فسخ بر
آیت عدالت انوشیروان عادل کشیده بود» (محمود بن هدایتاله افوشتهای نطنزی)، «شاه
اسماعیل دوم با مردم رفتار نیکو داشت و با وجود مهابت ظاهری در باطن بسیار ملایم و
خوشخوی بود». (صادقیبیک افشار)، «شاه اسماعیل [دوم] در عدالت و رعیتپروری
و سخا و کرمگستری عدیل خود نهداشت. در ایام سلطنت او باز در هواداری از کبوتر در
پرواز آمد و از ترس سیاست او سیمرغ فتنه در پس کوه قاف اعتکاف عزلت و انزوا
اختیار کرد و شیر بسان جغد از معمورهی عالم روی به خرابهها نهاد» (احمد منشی
قمی)، «چند روزی دنیای خوشی و روزگار دلکشی بود و مردم را کمال آسایش و فراغت
و آرامش حاصل و هیچ امری که موجب تفرق خاطر برنا و پیر باشد، کسی تصور نهمیکرد»
(نطنزی)، «هیچ رعینی روی تحصیلدار نهدید و کسی را از کسی طلب و توجیهی نهبود.
ارباب قلم و اصحاب ستم به بیغولهها رفته، همه آسوده حال بودند و الا طایفهی
قیزیلباش» ...
[4] منبع: ولی الدین افندی، ش ١٣٤٧، ص ٢٢٠-٢٢٥. کتابخانهی سلیمانیه.
به نقل از مقالهی «ترجیعبندی در ستایش شاه اسماعیل دوم». رسول جعفریان.
[5] در مقالهی جعفریان پسوند «–دین» در بیت اول تورکی
به معنی «از» به اشتباه به صورت «دین» خوانده و ترجمه شده و «جانیلهن» در بیت دوم تورکی به صورت اشتباه «جانیگن» ثبت شده
است.
[6] ظل الله و بستنشینی: در این ابیات عدالت به
صورت عاملی که به حاکمیت سلطان مشروعیت میدهد استفاده شده است. علاوه بر آن دو
اصطلاح «ضل خدا» و «ضل عدالت» به کار رفته است. این دو اصطلاح و اصطلاح «ظل
الله» که برای توصیف سلاطین به کار میرفت، در نهایت همه ماخوذ از مفهوم بینالنهرینی
و غیر ایرانیک Kidenکیدن، کیتن در جهانبینی، اسطورهها
و الهیات سیاسی عیلام باستان هستند که در شکل کیدینو Kidinnu به فرهنگ بابل، ملمو Melammū به فرهنگ آشور، و فر
ایزدی به زرتشیگری هم داخل شده است. کیدن در نهایت به معنی مشروعیت حاکمیت یک
فرمانروا و حق الهی حق حاکمیت او است. در جهان بینی عیلامی، کیدن یک نیروی ملکوتی و
امتیاز قدسی بود که به پادشاه اعطا میشد و به اقتدار سیاسی او مشروعیت میداد.
حاکمی که تحت کیدن و برخوردار از آن بود، توسط خدایان محافظت میشد. بر عکس، پادشاه
بدون کیدن، ناتوان یا نامشروع تلقی میشد. به تبعیری معاصر، حاکمیت پادشاه با داشتن
مشروعیت ادامه مییافت و به محض از دست دادن مشروعیت، حاکمیت او متزلزل میشد. بعضی
از مکانها مانند معابد هم شامل مفهوم کیدن، فضاهایی مقدس، پناهگاههای محافظتشده
زیر نظر خدا و در امان قبول میشدند. این هم ریشهی مفهوم «بست» و «بستنشینی»
در ایران است.
[7] Minadoi, Giovanni Tommaso. HISTORIA DELLA GUERRA
FRA TURCHI ET PERSIANI (Rome, 1587; Venice, 1588).
[8] In Eugenio Albèri, RELAZIONI DEGLI AMBASCIATORI VENETI AL SENATO, Serie III, vol. 2, Florenz 1844.
a-PAGE 260, Giovanni Micheli,
RELAZIONE DELLI SUCCESSI DELLA GUERRA TRA IL TURCO E IL PERSIANO DALL'ANNO
1577 FINO AL 1587: “Questi (Esma’il) … mosse … nuovi tumulti, I quali si
fecero poi maggiori colla muova legge ch’egli volle che fosse pubblicata ed
abbracciata in casbin, col far torre di vita chi disubbidiente quella non
seguiva”.
https://dn790000.ca.archive.org/0/items/s3relazionidegli02albuoft/s3relazionidegli02albuoft.pdf
https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433081586756&seq=276
b-
P. 283, Teodoro Balbi: “disegnava far pubblicar la legge che
voleva firmare all’ultimo del suo Ramadan, e diceva pubblicamente che
avria fatto doni e tenuti in sua grazia tutti quelli i quali l’avessero
seguitato ed altri che avcessero voluto star ostinati nelle sue opinioni gli
avria fatti andar a fil di spada”.
آدرس فوق که هینتس داده نادرست، و آدرس صحیح چنین است:
La
Repubblica di Venezia e la Persia, by Guglielmo Berchet. DOCUMENTO LXXXIII. Relazione
di Persia, del clarissimo messer Teodoro Balbi console veneto nella Siria
dall'anno 1578 al 1582. page 276
No comments:
Post a Comment