اختراع دیگرنامگذاری «آذری» توسط فرانسه، تغییر معنایی آن توسط انگلستان، رایج ساختن آن توسط ادبای قفقازی و مساواتیها در عوثمانلی و قفقاز، توسط فؤاد کؤپرولو در جمهوری تورکیه و مراکز تورکولوژی، و توسط حکومت ملی آزربایجان در تورکایلی و ایران
مئهران باهارلی
"Azeri" ekzonim-ksenoniminin Fransa tarafından icadı, Britanya eliyle anlamsal değişime uğratılması ve; Osmanlı toprakları ile Kafkasya'da Kafkasyalı aydınlar ve Müsavatçılar, Türkiye Cumhuriyeti ile Türkoloji merkezlerinde Fuad Köprülü ve Türkili ile İran'ın geri kalanında Azerbaycan Milli Hükümeti tarafından yaygınlaştırılması.
Invention of the exonym-xenonym "Azeri" by France, its semantic shift by Britain, and its popularization by Caucasian literati and the Musavatists in the Ottoman lands and the Caucasus, by Fuad Köprülü in the Republic of Turkey and Turkology centers, and by the National Government of Azerbaijan in Turkili and rest of Iran.
Méhran Baharlı
خلاصه:
در دهههای پایانی قرن نوزده و دو دههی
نخست قرن بیستم، روند ملتشوندهگی اوغوزهای غربی ساکن
در ممالک محروسهی ایران قاجاری و قفقاز در قالب یک ملت واحد با خودنامگذاری ملی
«تورک» آغاز، اما در مدتی کوتاه متوقف شد. یکی از مهمترین دلائل این امر، ابداع و
ترویج دیگرنامگذاریها و هویتهای قومی و ملی «آزری» و «آزربایجانی» از سوی دولتهای
امپریالیستی - صلیبی اوروپایی و غربی، پانایرانیستها و آزربایجانگرایان به جای
«تورک» و «تورکی» بود که بسیاری از نخبهگان تورک در ایران قاجاری و قفقاز را به
سردرگمی و پریشاناندیشی مزمن در عرصهی هویت ملی مبتلا کرد. در این مقاله به
اختصار به ماجرای اختراع و مراحل و عوامل دخیل در آفرینش و رواج نام و هویت قومی
و زبانی «آزری» برای نامیدن قسمتی از ملت «تورک» (اوغوزهای غربی) که ساکن در آزربایجان
ایران و قفقاز جنوبی است و زبان تورکی او پرداختهام. در مقاله نشان میدهم این
«آزری»، به غیر از اصطلاح «آزری»
در منابع عربی قرون ١٠-١٣، همچنین «آزری» کسروی است که به معنی یک زبان و یا لهجههای
ایرانیک مختص و منحصر به آزربایجان بود. بر
خلاف آنچه فعالین سیاسی آزربایجانگرا شایع ساختهاند، رضا شاه و نظام رضا خانی ایجاد
کنندهی آذری نه به معنی یک زبان و قوم ایرانیک، و نه به معنی یک زبان و قوم تورک
نیست، مبلّغ آنها هم نهبود. «آزری» به جای «تورک» پدیدهای فرانسوی - آلمانی،
«آزربایجانی» به عنوان یک قوم ایرانیک زیرمجموعهی «ملت ایران» با زبان ملی فارسی
پدیدهای انگلیسی – پارسی (زرتشتی) – بابی ازلی - فراماسونی، «آزربایجانی» به
عنوان یک ملت قفقازی غیر تورک با زبانی به اسم آزربایجانی پدیدهای روسی - ارمنی؛
و هر سه «دیگرنامگذاری»هایی محصول مهندسی قومی – ملی استعماری ضد تورک هستند. شرقشناسان و دیپلوماتهای
فرانسوی در سال ١٨٨٥مخترع آزری به عنوان جایگزین تورک؛ رهبران و مهاجرین
مساوات – قفقازی از سال ١٩١٢ به بعد شایع کنندهگان عمدهی آن در عوثمانلی و
قفقاز؛ حکومت ملی آزربایجان در سال ١٩٤٥ رایج کنندهی اولیه، و آزربایجانگرایان
و چپ ایرانی – صلیبی مروج بعدی آن در ایران هستند. اگر بهخواهیم به طور سمبولیک
سه شخصیت تورک را به عنوان رایج کنندهگان اصلی دیگرنامگذاری ضد تورک،
نژادپرستانه و استعماری آزری نام بهبریم، این سه نفر عبارت خواهند بود از: ۱-محمدامین
رسولزاده (در عوثمانلی و قفقاز)، ۲-محمد فواد
کؤپرولوزاده (در عوثمانلی، جمهوری تورکیه) ۳-سید
جعفر پیشهوری (در آزربایجان ایران و دیگر نقاط ایران). در حال حاضر آزربایجانگرایان پانایرانیست، آزربایجانگرایان
استالینیست، چپهای ایرانی – صلیبی، ناسیونالیستهای افراطی فارس، ارمنی و کورد، و
بنیادگرایان شیعی حاکم بر جمهوری اسلامی ایران در اتحادی نانوشته بر محور تورکستیزی،
در رسانهها و نوشتهها و ادبیات سیاسی و ... خود دیگرنامگذاری آزری را به طور
گسترده برای نامیدن قسمتی از ملت تورک که ساکن در آزربایجان است و زبان تورکی وی
به کار میبرند. هدف غایی این دستهجات از رایج ساختن دیگرنامگذاری
و هویت «آزری» (و آزربایجانی) را میتوان اینگونه خلاصه کرد: ایجاد سرگشتهگی هویتی
ملی در نخبهگان و مردم تورک ساکن در آزربایجان، زدودن خودنامگذاری «تورک» از
حافظهی تاریخی مردمان تورک ساکن در آزربایجان، بیریشه و بیهویتسازی آنها، تجزیهی
تودهی تورک ساکن در ایران به چند گروه قومی مجزا که نام یکی از آنها آزری (و
آزربایجانی) است، متوقف کردن روند ملتشوندهگی و جلوگیری از ادغام اوغوزهای غربی
ساکن در سرتاسر ایران در قالب یک ملت واحد تورک، تجزیهی سرزمین یکپارچهی تورکنشین
واقع در شمال غرب ایران - تورکایلی و یا وطن تورک به یک بخش آزربایجانی و چند بخش
غیر آزربایجانی، تسریع و تسهیل امر نسلکشی ملی تورک در ایران، و نهایتا ریشهکن
کردن و حذف ملت و وطن تورک از صحنهی جوغرافیا و تاریخ ایران. «آزری» (ایضا
آزربایجانی، تورک آزربایجانی، تورک آزری) نامیدن ملت تورک ساکن در ایران
از طرف دولتهای آزربایجان و تورکیه هم، عاملی بسیار مهم در رایج شدن این دیگرنامگذاریهای
استعماری در مراکز آکادمیک و سیاسی غرب و جهان، جلوگیری از تشکل تودهی پراکندهی
اوغوزهای غربی در ایران در قالب یک ملت واحد تورک، و احقاق حقوق ملی او در یک صد
سال گذشته بوده است. انکار و تغییر
دادن خودنامگذاری طبیعی و تاریخی ملت تورک ساکن در ایران که «تورک» است و تحمیل دیگرنامگذاری استعماری آزری (ایضا آزربایجانی، تورک
آزربایجانی، تورک آزری) بر او از خارج، عملی غیر اخلاقی و به لحاظ حقوق بشری و
حقوق گروههای زبانی و ملی مسالهدار و جنایتآمیز است. نهایتا این رفتار همسویی با سیاست انکار و امحاء ملت تورک توسط پانایرانیسم
و دولتهای غربی صلیبی، و اشتراک در تجزیهی
ملت تورک ساکن در ایران و وطن تورک و نسلکشی ملی و زبانی ملت تورک است.
Özet
On dokuzuncu yüzyılın sonları ile yirminci yüzyılın ilk iki on yılında, Kaçar İranı ve Kafkasya'da yaşayan Batı Oğuz halkları arasında, onları "Türk" öz-tanımlaması (endoetnonim) altında tek bir ulus olarak birleştirme amacı güden bir uluslaşma süreci başladı. Ancak bu süreç kısa süre içinde kesintiye uğradı. Bu kesintiye yol açan başlıca etkenlerden biri; Avrupalı ve Batılı emperyalist ve Haçlı güçler, Pan-İranistler ve Azerbaycancılar tarafından, "Türk" ve "Türki" öz-tanımlamalarının yerini alması amacıyla —özellikle "Azeri" ve "Azerbaycanlı" gibi— alternatif tanımlamaların ve kimliklerin (eksoetnonim/zenoetnonim) icat edilip yaygınlaştırılmasıydı. Bu gelişme, Kaçar İranı ve Kafkasya'daki pek çok Türk aydınını, ulusal kimliklerine dair kalıcı bir kafa karışıklığı ve yönünü şaşırma hali içine sürükledi. Bu makalede, "Azeri" dış adının (eksoniminin) kökenlerini ve ardından İran Azerbaycanı ile Güney Kafkasya'da yaşayan "Türk" ulusunun bir kesimi (Batı Oğuzları) ve onların Türk dili için etnik ve dilsel bir tanımlama olarak yaygınlık kazanma sürecindeki aşamaları ve etkenleri kısaca ele alıyorum. "Azeri" ifadesinin bu modern kullanımının, hem 10. ila 13. yüzyıllara ait Arapça kaynaklarda geçen "Azeri" teriminden hem de Ahmed Kesrevi’nin Azerbaycan’a özgü bir İran dili veya lehçe grubunu ifade etmek için kullandığı "Azeri" teriminden farklı olduğunu ortaya koyuyorum. Azerbaycan yanlısı siyasi aktivistlerce dolaşıma sokulan iddiaların aksine, ne Rıza Şah ne de rejimi "Azeri" kavramını —ister İrani bir dil ve etnik kimlik, isterse de Türk kimliği olarak anlaşılsın— yaratmış ya da teşvik etmiştir. ("Türk"e bir alternatif olarak tanımlanan) "Azeri" dış adlandırması (*exonym*) Fransız kökenli bir kurgudur; (Farsçanın ulusal dil olduğu "İran ulusu" bünyesinde İrani bir etnik kimlik olarak tanımlanan) "Azerbaycanlı" kavramı Anglo-Parsi (Zerdüştî) – Ezeli-Babi – Masonik bir kurgudur; ve ("Azerbaycan" diliyle, Türk olmayan Kafkasyalı bir ulus olarak tanımlanan) "Azerbaycanlı" kavramı ise Rus-Ermeni kökenli bir kurgudur. Bu üçü de birer "dış adlandırma" (*exonymy* veya *xenonymy*) biçimi olup, etnik ve ulusal mühendisliğe dayalı, Türk karşıtı bir sömürgeci projenin ürünüdür. "Türk" yerine "Azeri" ifadesinin kullanılmasını ilk başlatanlar, 1885 yılında Fransız oryantalistler ve diplomatlar olmuştur. 1912'den itibaren bu terimin Osmanlı topraklarında ve Kafkasya'da yayılmasını sağlayan başlıca kesimler, Müsavat hareketi liderleri ve Kafkasyalı muhacirlerdi. İran'da ise terimin halk arasında yaygınlaşması ilk olarak 1945'te Azerbaycan Milli Hükümeti döneminde gerçekleşmiş; daha sonra Azerbaycançılar ve İran'daki "Haçlı Solu" (Crusader Left) tarafından daha geniş çapta teşvik edilmiştir. Türk karşıtı, ırkçı ve sömürgeci bir dış adlandırma (ekzonim) olan "Azeri" teriminin başlıca savunucuları ve yayıcıları olarak sembolik düzeyde üç isim öne çıkarılacaksa, bunlar şunlar olurdu: 1. Osmanlı toprakları ve Kafkasya'da Mehmed Emin Resulzade; 2. Osmanlı toprakları ve Türkiye Cumhuriyeti'nde Mehmed Fuad Köprülüzade; ve 3. İran Azerbaycanı ile İran genelinde Seyyid Cafer Pişeveri. Günümüzde Pan-İranist ve Stalinist Azerbaycancı çevreler, İranlı "Haçlı zihniyetli solcular", Fars, Ermeni ve Kürt aşırı milliyetçileri ve İran İslam Cumhuriyeti'ni yöneten Şii köktendinciler —ki bunların hepsi örtük bir Türk karşıtlığı paydasında birleşmektedir— Azerbaycan'ın Türk nüfusunu ve onların Türkçesini tanımlamak için medya organlarında, yazılarında ve siyasi söylemlerinde yaygın bir şekilde "Azeri" dış adını (eksonimini) kullanmakta ve yaygınlaştırmaktadır. Bu grupların "Azeri" ve "Azerbaycanlı" (Azerbaijani) dış adlarını yaygınlaştırmalarının altında yatan nihai amaç şöyle özetlenebilir: Azerbaycan'daki Türk aydınları, siyasi elitler ve geniş Türk nüfusu arasında ulusal kimliğe dair bir kafa karışıklığı yaratıp bunu kalıcı hale getirmek ve böylece onların İran'da yaşayan daha geniş Türk milletiyle olan aidiyet bağlarını zayıflatmak. Azerbaycan'da yaşayan Türk halkının tarihsel hafızasından "Türk" öz-etnonimini silmek; Azerbaycan'daki Türk nüfusunu tarihsel köklerinden ve ulusal kimliğinden koparmak; İran'daki Türk nüfusunu —bunlardan biri "Azeri" (veya "Azerbaycanlı") olarak adlandırılan— görünüşte birbirinden ayrı çeşitli etnik gruplara bölüp parçalamak; uluslaşma sürecini sekteye uğratmak ve İran'daki Batı Oğuz gruplarının birleşik bir Türk ulusu bünyesinde bütünleşmesini engellemek; İran'ın kuzeybatısındaki —*Türkili* ya da Türk yurdu olarak bilinen— kesintisiz Türk yerleşim bölgesini bir "Azerbaycan" bölümüne ve Azerbaycan dışı çeşitli bölümlere ayırmak; İran'daki Türklere yönelik ulusal soykırımı hızlandırıp kolaylaştırmak ve nihayetinde Türk ulusunu ve yurdunu İran'ın coğrafi ve tarihsel manzarasından silip yok etmek. İran'da yaşayan Türk halkının Azerbaycan Cumhuriyeti ve Türkiye tarafından "Azeri" (veya "Azerbaycanlı", "Azerbaycan Türkü" ya da "Azeri Türkü") olarak adlandırılması, bu sömürgeci tarzdaki dış adlandırmaların Batı ve dünya genelindeki akademik ve siyasi çevrelerde yaygınlaşmasında önemli bir etken olmuştur. Bu uygulama, İran'daki dağınık Batı Oğuz Türkleri topluluklarının geçtiğimiz yüzyıl boyunca birleşik bir Türk milleti olarak bütünleşmesini ve ulusal haklarını kolektif bir şekilde talep edip güvence altına almasını engelleyen önemli bir rol oynamıştır. İran'da yaşayan Türk milletinin doğal ve tarihsel öz-tanımlamasını (endoetnonimini) —yani "Türk" adını— reddedip değiştirmek ve ona sömürgeci bir dış-tanımlama (ekzoetnonim) olan "Azeri" adını dayatmak, etik dışı bir davranıştır. İnsan hakları ile dilsel ve ulusal grupların kolektif hakları açısından bakıldığında da bu tür bir uygulama sorunludur. Daha geniş bir perspektiften bakıldığında bu tutum; Pan-İranizm ve Batılı "Haçlı" devletleri tarafından Türk milletine yöneltilen inkâr ve silme politikalarına ortak olmayı, Türk milletinin parçalanmasına ve Türk yurdunun (yani Türkili'nin) bölünmesine iştirak etmeyi ve Türk halkına yönelik ulusal ve dilsel soykırıma (etnosid ve lingusid) dahil olmayı ifade eder.
Abstract:
During the final decades of the nineteenth century and the first two decades of the twentieth, the process of nation-formation began among the Western Oghuz peoples inhabiting the Qajar Iran and the Caucasus, with the aim of consolidating them into a single nation under the self-designation (Endoehnonym/Autoethnonym) "Turk". This process, however, was soon interrupted. A major factor contributing to its disruption was the invention and promotion of alternative designations and identities (Exonym, Xenonym) — particularly "Azeri" and "Azerbaijani" — by European and Western Imperialist and Crusader powers, Pan-Iranists, and Azerbaijanists, with the intention of replacing the endoethnonyms "Turk" and "Turki". This development plunged many Turkish elites in Qajar Iran and the Caucasus into a state of persistand confusion and disorientation concerning their national identity. In this article, I briefly examine the origins of the exonym of "Azeri", as well as the stages and factors involved in its subsequent popularization as ethnic and linguistic designation for a segment of the "Turkish" nation (the Western Oghuz) inhabiting Iranian Azerbaijan and the South Caucasus, and for their Turkish language. I demonstrate that this modern use of "Azeri" is distinct from the term "Azeri" found in Arabic sources dating from the 10th to 13th centuries, as well as from Ahmad Kasravi’s use of "Azeri", which referred to an Iranic language or group of dialects specific and exclusive toto Azerbaijan. Contrary to the claims circulated by Azerbaijanist political activists, neither Reza Shah nor his regime created the concept of "Azeri" — whether understood as an Iranic language and ethnic identity or as a Turkish one — nor did they promote it. The exonym "Azeri" (defined as a substitute for "Turk") is a French construct; "Azerbaijani" — defined as an Iranic ethnic identity within the "Iranian nation" with Persian as its national language — is an Anglo-Parsee (Zoroastrian) – Azali Babi - FreeMasonic construct; and "Azerbaijani" — defined as a non-Turkish Caucasian nation with its “Azerbaijani" language — is a Russo-Armenian construct. All three are forms of "Exonymy" (or *Xenonymy*), and products of an anti-Turkish colonial project of ethnic and national engineering. French Orientalists and diplomats in 1885 were the originators of "Azeri" as a substitute for "Turk". From 1912 onwards, leaders of Musavat movement and Caucasian émigrés were its principal disseminators in the Ottoman lands and the Caucasus. From 1912 onward, its principal disseminators in the Ottoman lands and the Caucasus were the leaders of the Musavat movement and Caucasian émigrés. In Iran, its initial popularization came in 1945 under the Azerbaijan National Government, after which it was further promoted by Azerbaijanists and the Iranian Crusader Left. If three figures were to be symbolically identified as the principal propagators of this anti-Turkish, racist, and colonial alternative exonym — "Azeri" — they would be: 1. Mehmed Emin Rasulzade, in the Ottoman lands and the Caucasus; 2. Mehmed Fuad Köprülüzade, in the Ottoman lands and the Republic of Turkey; and 3. Seyyed Jafar Pishevari, in Iranian Azerbaijan and Iran. At present, Pan-Iranist and Stalinist Azerbaijanists, Iranian "Crusader leftists", Persian, Armenian and Kurdish ultranationalists, and the Shiite fundamentalists ruling the Islamic Republic of Iran —all united, implicitly, by an anti-Turk convergence — widely promote and employ the exonym "Azeri" in their media, writings, and political discourse to designate the Turkish population of Azerbaijan and their Turkish language. The ultimate objective underlying the popularization of the Azeri and Azerbaijani exonyms by these groups can be summarized as follows: to create and perpetuate confusion concerning national identity among the Turkish intellectuals and political elites and the the broader Turkish population of Azerbaijan, thereby weakening their identification with the broader Turkish nation living in Iran. Erasing the endoethnonym "Turk" from the historical memory of the Turkish people inhabiting Azerbaijan; stripping the Turkish population of Azerbaijan of its historical roots and national identity; fragmenting and dividing the Turkish population of Iran into several supposedly distinct ethnic groups, one of which is designated "Azeri" (or "Azerbaijani"); interrupting the process of nation-formation and preventing the integration of Western Oghuz groups in Iran into a unified Turkish nation; partitioning the contiguous Turkish-inhabited territory of northwestern Iran— known as *Türkili* or the Turkish homeland — into an "Azerbaijan" section and several non-Azerbaijan sections; accelerating and facilitating the national genocide of Turks in Iran; and ultimately eradicating and eliminating the Turkish nation and homeland from the geographical and historical landscape of Iran. Reffering to the Turkish nation inhabiting Iran as "Azeri" (as well as "Azerbaijani," "Azerbaijani Turk," or "Azeri Turk") by the Republic of Azerbaijan and Turkey has also been a crucial factor in the subsequent popularization of these colonial-style exonyms within Western and global academic and political circles. This practice has, in turn, played a significant role in preventing the dispersed populations of Western Oghuz Turks in Iran from coalescing into a unified Turkish nation and from collectively asserting and securing their national rights over the past century. Denying and altering the natural and historical self-designation (endoethnonym) of the Turkish nation inhabiting Iran — namely, "Turk"—and imposing the colonial exonym "Azeri" upon it constitute an unethical act. From the standpoint of human rights and the collective rights of linguistic and national groups, such practice is likewise problematic. More broadly, this conduct represents complicity in the policies of denial and erasure directed against the Turkish nation by Pan-Iranism and Western "Crusader" states, participation in the fragmentation of the Turkish nation and division of Turkish homeland namely Türkili, and involvement in the national and linguistic genocide (ethnocide and linguicide) of the Turkish people.
.jpg)
مقدمه:
در دهههای پایانی قرن نوزده، اوغوزهای غربی ساکن قلمروی عوثمانلی در آناتولی، بالکان و خاورمیانهی عربی متعاقب گروههای قومی مسیحی منطقه، وارد روند ملتشوندهگی به معنی مودرن شدند و این روند منجر به ظهور ملت مودرن تورک در آن قلمرو گشت. اما یک روند ملتشوندهگی مشابه فراگیر، یکسان، همزمان و همآهنگ در میان اوغوزهای غربی خارج قلمروی عوثمانلی، یعنی تورکان ساکن در ایران قاجاری و قفقاز مشاهده نهشد. در حالی که تورکان اوغوز غربی ساکن در قفقاز جنوبی در سیر دینامیکهای داخلی امپراتوری روسیهی تزاری، روند ملتشوندهگی مستقلی را تجربه کردند، روند ملتشوندهگی مودرن اوغوزهای غربی ساکن در ممالک محروسهی ایران قاجاری در قالب یک ملت واحد با خودنامگذاری ملی «تورک» آغاز، اما در مدتی کوتاه متوقف گشت. یکی از مهمترین دلائل این امر، ابداع و ترویج دیگرنامگذاریها و هویتهای قومی و ملی «آزری» و «آزربایجانی» از سوی دولتهای اوروپایی، پانایرانیستها و وابستهگان آنها به جای «تورک» و «تورکی» بود که بسیاری از نخبهگان تورک در ایران قاجاری و قفقاز را به سردرگمی و پریشاناندیشی مزمن در عرصهی هویت ملی مبتلا کرد. مراحل ظهور و سیر این حادثه چنین است:
١-«آذری» نامیدن تودهی تورک (اوغوزهای غربی) مقیم در قفقاز جنوبی و سپس آزربایجان ایران
و زبانشان به جای خودنامگذاری و نامهای واقعی و تاریخی «تورک» و «تورکی» برای
اولین بار در پاریس – فرانسه به سال ١٨٨٥.
٢- ظهور هویت قومی «آزربایجانی» به عنوان جزئی از «ملت ایران» در آغاز جنبش ضد تورک
مشروطیت در اوائل ١٩٠٠ با تاسیس دو تشکیلات پانایرانیستی «انجمن اتحادیهی آزربایجان»
در تهران و «انجمن ایالتی آزربایجان» (انجمن غیبی تبریز) به دست عوامل آنگلوفیل،
ماسون، باستانگرا، پارسی، بابی ازلی، داشناک و ...،؛ سپس تثبیت این هویت قومی در
سالهای جنگ جهانی اول ١٩١٥-١٩١٨ توسط تشکیلات پانایرانیستی «فرقهی دموکرات آزربایجان»
(خیابانی) در تبریز - شعبهی ایالتی فرقهی دموکرات ایران، نشریهی ایرانگرای «آزربایجان
جزء لاینفک ایران» در باکو (پیشه وری از نویسندهگان آن بود) و ...
٣-آفرینش هویت ملی «آزربایجانی» در روسیهی بولشویک توسط استالین و میکویان در سال ١٩٣٦-١٩٣٧ به عنوان یک ملت قفقازی غیر تورک ضد عوثمانلی و ضد تورکیهای.
بناءً علیه، «آذری» به جای «تورک» پدیدهای فرانسوی، «آزربایجانی» به عنوان قومی از «ملت ایران» با زبان ملی فارسی پدیدهای انگلیسی – پارسی (زرتشتی) – بابی - ماسونی، «آزربایجانی» به عنوان یک ملت قفقازی غیر تورک با زبانی به اسم آزربایجانی پدیدهای روسی - ارمنی؛ و هر سه «دیگرنامگذاری»هایی (Exonym, Xenonym) محصول مهندسی قومی – ملی استعماری توسط دولتهای ضد تورک امپریالیستی - صلیبی اوروپایی و غربی هستند.
در این مقاله به اختصار به ماجرای اختراع و مراحل و عوامل دخیل در آفرینش و رواج نام و هویت قومی و زبانی «آذری» برای نامیدن قسمتی از ملت «تورک» (اوغوزهای غربی) که ساکن در آزربایجان ایران و قفقاز جنوبی است و زبان تورکی او پرداخته و نشان دادهام که بر خلاف مشهور، آذری به عنوان نام یک زبان و ملت تورکیک، اختراع مولفین عرب، انگلستان، کسروی، رضا شاه، استالین، عوثمانلی و ... نیست. بلکه شرقشناسان و دیپلوماتهای فرانسوی در سال ١٨٨٥مخترع آذری به عنوان جایگزین تورک؛ رهبران و مهاجرین مساوات – قفقازی از سال ١٩١٢ به بعد شایع کنندهگان عمدهی آن در عوثمانلی و قفقاز؛ حکومت ملی آزربایجان در سال ١٩٤٥ رایج کنندهی اولیه، و چپ ایرانی – صلیبی مروج بعدی آن در ایران هستند. اگر هم بهخواهیم به طور سمبولیک فقط سه شخصیت را به عنوان رایج کنندهگان اصلی دیگرنامگذاری ضد تورک، نژادپرستانه و استعماری آزری نام بهبریم، این سه نفر عبارت خواهند بود از: ۱-محمدامین رسولزاده (در عوثمانلی و قفقاز)، ۲-محمد فواد کؤپرولوزاده (در عوثمانلی، جمهوری تورکیه) ۳-سید جعفر پیشهوری (در آزربایجان ایران و ایران).
آذریه و آذربیهی اعراب
بین
قرون ١٠-١٣ میلادی تعدادی از مورخین و سیاحان دورهی
اسلامی در آثار عربیشان اصطلاحات «آذَریّ»، «آذْری» و «آذربی» را به کار بردهاند.
در البلدان یعقوبی، آذری به معنی آتشپرست، و مشتق از آذر عربی به معنی آتش است.
در موارد دیگر، آزری و آزربی مخفف آزربایجانی و به معنی یک و شاید هر زبان و یا
لهجهی مشخص و معین منسوب و مختص و منحصر به آزربایجان هستند. دو فورم آذربیجیه،
آذربیجیده، ... املاءها و قرائتهای متفاوت و محتملا اشتباه این دو اسم در بعضی از
نسخههای خطی متاخر و یا نشرهای جدید هستند: آذربیجانیه ← (آذربیجیه؟) ← آذربیه ← آذریه.
الأَذْرَبِی به معنی منسوجات و دستبافتههای آزربایجان
«الأَذْرَبِیAzrabiy » یا «الأَذْرَبِیَّة» (متفاوت از تلفظ أَذَرْبیAzarbi در معجم البلدان. در ادامهی مقاله) از افزودن یای نسبت یّ - یّه عربی به «آزربی» سه هجای اول کلمهی آزربیجان ساخته شده است. از صدر اسلام و سالهای نخستین هجری (دههی اول و دوم هجری قمری)، در شبهجزیره عربستان منسوجات منسوب به آزربایجان از قبیل جامه، فرش، گلیم، قالی، زیرانداز، سجاده، بند شلوار و دستبافتههای دیگر و صوف (پشم)، با نام الأَذْرَبِی توصیف میشد و در زبان عربی و ضربالمثلها و سخنان بزرگان آن دوره به عنوان کالایی نفیس، باکیفیت، لوکس، بسیار نرم و نمادی از رفاه و تجمل به کار میرفت. به عنوان مثال «الثِّیاب الأذربیه» (جامهها و لباسهای منسوب به آزربایجان در کتابهای جوغرافیایی قدیمی مانند احسن التقاسیم مقدسی، المسالک و الممالک ابن حوقل)، «البُسُط الأذربیه» (فرشها و قالیهای باکیفیت آزربایجانی در دورههای عباسی و سامانی که در زمرهی خراج مادی منطقه به دربار خلفا در بغداد فرستاده میشد)، «المَحافِر و التِکاک الاذربی» (گلیمها و زیراندازها، سجادهها و بندهای شلوار بافت آزربایجان که کالاهایی لوکس و صادراتی شناخته میشدند)، و «الصُوف الأَذْرَبِی» (پشم یا فرش پشمین بسیار مرغوب و نرم منسوب به آزربایجان که در قدیمیترین و معتبرترین متون تاریخی، حدیثی و ادبی جهان اسلام به کار رفته است. از جمله خطبه یا سخنان خلیفهی اول ابوبکر در بستر بیماری و پیش از وفاتش:«... وَلَتَأْلَمُنَّ النَّوْمَ عَلَى الصُّوفِ الْأَذْرَبِی كَمَا یأْلَمُ أَحَدُكُمُ النَّوْمَ عَلَى حَسَكِ السَّعْدَانِ ...» (ترجمه: ...و قطعاً خوابیدن بر روی پشم آزربایجانی را به همان اندازه دردناک خواهید یافت که یکی از شما خوابیدن بر روی گیاه خاردار «سعدان» را دردناک مییابد). این واژه و روایت در منابع کهن متعددی ثبت و شرح شده است. از جمله كتاب «الكامل فی اللغة والأدب» اثر ابوعباس مبرد، کتابهای لغت تخصصیِ حدیث «غریب الحدیث» اثر ابوعبید قاسم بن سلام و ابن قتیبه دینوری، «لسان العرب» اثر ابن منظور، «النهایة فی غریب الحدیث و الأثر» اثر ابن اثیر جزری، تاریخ الطبری (تاریخ الرسل والملوک) اثر محمد بن جریر طبری، «المعجم الکبیر» اثر طبرانی، ...).
آذری به عنوان نام یک گروه اعتقادی ایرانیک
یعقوبی نویسندهی البلدان (تالیف ٨٩١ میلادی): «وأهل مدن آذربیجان وكورها أخلاط من العجم الآذریة والجاودانیة القدم أصحاب مدینة البذ التی كان فیها بابك ثم نزلتها العرب لما افتتحت». (ترجمه: اهالی شهرهای آزربایجان و شهرستانهای آن آمیختهای از ایرانیکهای آذری و جاودانی قدیم - ساکنان شهر «البذ» که محل اقامت بابک بود - و اعرابی که پس از فتح آن منطقه در آن جا ساکن شدند هستند). در اینجا آذریه (آذری) مخفف آزربایجانی و منسوب به آن نیست، بلکه به معنی آتشپرست و مشتق از کلمهی عربی آذر به معنی آتش است. در این منبع «آذریه» همارز «جاودانیه» (جاودانی)[1]، و یکی از دو گروه اعتقادی تشکیل دهندهی عجمهای (ایرانیکهای) بومی (در مقابل عربهای مهاجر) و بنابراین اسم یک کیش و آئین ایرانیک است، نه زبان و قوم.
آذری به معنی لهجه و یا زبان ایرانیک منسوب، مختص و منحصر به آزربایجان
۱-مسعودی مولف التنبیه و الاشراف (٩٢٦ میلادی): «فالفرس امة ... ولسانها واحد، إلا أنهم کانوا یتباینون فی شیء یسیر من اللغات وذلک أن اللغة إنما تکون واحدة بأن تکون حروفها التی تکتب واحدة وتألیف حروفها تألیف واحد، وإن اختلفت بعد ذلک فی سائر الأشیاء الأخر کالفهلویة والدریة والآذریة وغیرها من لغات الفرس». (ترجمه: پس فرس (ایرانیکها) ... آنها زبانی واحد داشتند، اما در گونههای زبانی خود اندکی تفاوت نشان میدادند؛ زیرا زبان زمانی یکپارچه تلقی میشود که نویسهها و چیدمان آنها یکسان باشد، حتی اگر در جنبههای دیگر تفاوتهایی وجود داشته باشد، نظیر پهلوی، دری، آذری و دیگر زبانهای فرس (ایرانیک)). در اینجا آذریه (آذری) اسم یک زبان (و گروه لهجهها) در ردیف زبانهای ایرانیک (فرس)، و یا زبانهای منطقهی فارس مانند دری و پهلوی است.
۲- ابن حوقل در کتاب صورة الارض (المسالک و الممالک)، ص ۲٩٩ که آن را میان سالهای ۹۴۳ تا ۹۷۰ میلادی تالیف و در سال ۹۷۷ میلادی تکمیل و نهایی کرده است، میگوید در جوار کوه سبلان اردبیل، هر روستا برای خود زبانی خاص داشت که به غیر از فارسی و آزری بود: «ويتصل هناك بها جبل القبق تجاه سياه كويه وهو جبل عظيم، ويقال ان عليه ثلاثمائة ونيفاً السنة مختلفة، وكنت أنكر هذا حتى رأيت السبلان جبل اردبيل غير قرية، ولاهل كل قرية لسان يتخاطبون به غير لسان الفارسية والاذرية، وتتصل جبال القبق يجبل سياه كويه الذي وراء بلاد الخزر في بلد الغزية راجعاً الى المشرق» (ترجمه: «و در آنجا، کوههای «قَبَق» در مقابل «سیاه کویه» به آن ملحق میشوند، و این رشتهکوهی عظیم است. و گویند آنجا بیش از سیصد زبان مختلف وجود دارد. و من این را نهمیپذیرفتم، تا آن که سبلان - کوه اردبیل - را دیدم. جایی که اهالی هر روستا برای گفتگو زبانی داشتند که متفاوت از فارسی و آذری بود. کوههای قَبَق به سیاه کویه متصلاند که ورای سرزمین «خزر»ها در قلمروی «اُغوز»ها واقع شده و به سمت شرق امتداد دارد»).
۳-سمعانی مولف الانساب سمعانی، ذیل مبحث تنوخی (۱۱۵۵ میلادی) در مورد خطیب تبریزی یکی از شاگردان ابوالعلاء معری مینویسد: «فقمت وکلّمته بلسان الأذربیة شیئاً کثیراً .... هذا لسان أهل أذربیجان» (ترجمه: پس برخاستم و به زبان أَذَرْبی (آزاربی Azarbi) با او صحبت بسیار کردم. ... این، زبانِ مردم آزربایجان است). (ناشرین نخستین نشر اوروپایی متن اصلی عربی روایت انساب سمعانی، آذربیه را به صورت آذربیجیه بازنویسی کردهاند).
٤-یاقوت حموی در معجم البلدان (١٢٢٤-١٢٢٨ میلادی)، جلد اول، ص ۱۲٨ در مادهی «أَذْرَبِیجَان» علاوه بر تلفظات گوناگون نام آزربایجان، به صفات منسوب به آن آذریّ، آذْری و آذَربی هم اشاره کرده است: «أَذْرَبِیجَان : بالفتح ، ثم السكون ، وفتح الراء ، وكسر الباء الموحدة ، ویاء ساكنة ، وجیم ؛ ... وقد فتح قومٌ الذال ، وسكّنوا الراءَ، ومدّ آخرون الهمزة مع ذلك. وروی عن المهلب ، ولا أَعرف المهلَََّبَ هذا ، آذْرِیبَجَان ، بمد الهمزة ، وسكون الذّال ، فیلتقی ساكنان ، وكسر الراء ، ثم یاء ساكنة ، وباءٌ موحدة مفتوحة، وجیم، وأَلف ونون . ... قال النَّحویون : النسبة إِلیه أَذَری ، بالتحریك، وقیل : أَذْری بسكون الذال ، لأَنه عندهم مركب من أَذر و بیجان ، فالنسبة إِلى الشطر الأَول ، وقیل أَذَرْبی ؛ كلٌّ قد جاءَ .... وأَهلها صِبَاحُ الوجوه حُمْرها ، رقاق البَشَرَة ، ولهم لغة یقال لها : الأَذریة، لا یفهمُها غیرهم». (ترجمه: أَذْرَبِیجَان (آزْرابییْجان Azrabiycan): تلفظ آن بدینگونه است که حرف «الف» با حرکت «فتحه» (صدای کوتاه «a») و سپس سکون (بدون حرکت)، حرف «راء» با فتحه، حرف «باء» با کسره (صدای کوتاه «i»)، حرف «یاء» ساکن و حرف «جیم» ادا میشود؛ ... با این حال، برخی حرف «ذال» را با فتحه و «راء» را با سکون تلفظ میکنند (أَذَرْبِیجان - آزارْبییْجان Azarbiycan)، و گروهی دیگر علاوه بر این، «همزه» را نیز کشیده (ممدود) ادا میکنند (آذَرْبِیجان - آآزارْبییْجان Âzarbiycan). از «مُهَلَّب» - هرچند نهمیدانم منظور کدام مهلب است - نقل شده که آن را «آذْرِیبَجَان (آآزْرییْباجان Âzriybacan) تلفظ میکرده است: با همزهی کشیده، ذال ساکن (که موجب توالی دو حرف ساکن میشود)، کسره روی راء، سپس یای ساکن، باء با فتحه، جیم، الف و نون. ... نحویون میگویند صفت نسبیِ مشتق از آن «أَذَریّ» (آزاریی Azariyy) است (با حرکتگذاری روی دو حرف نخست)؛ برخی دیگر آن را «أَذْری» (آزْری Azri) میدانند (با ذال ساکن)، زیرا آن را ترکیبی از «أَذر (آزار)» و «بیجان (بییْجان)» میپندارند و نسبت را بر اساس بخش نخست برقرار میکنند؛ همچنین گفته شده که «أَذَرْبی» (آزاربی Azarbi) نیز تلفظ میشود؛ و شواهدی برای تمام این صورتها وجود دارد. ... مردمانش چهرههایی روشن و گونههایی سرخفام با پوستی لطیف دارند؛ آنان زبانی دارند که به نام «أَذریة» (آزارییه Azariyye) شناخته میشود و برای دیگران نامفهوم است). در اینجا أَذریة (آذری) اسم یک زبان مشخص و شاید به معنی زبان منسوب به آزربایجان و یا زبانی که گروه اعتقادی آزری ذکر شده در مسعودی بدان تکلم میکرد است.
٥- یاقوت حموی در کتاب معجمالادباء (قرن ١٣)، جلد دوم، ص ۱۳۱ روایت فوقالذکر انساب سمعانی را عینا تکرار کرده است: «فقمت وکلّمته بلسان الأذربیة شیئاً کثیراً .... هذا لسان أهل أذربیجان» (ترجمه: پس برخاستم و به زبان أَذَرْبی (آزاربی Azarbi) با او صحبت بسیار کردم .... این، زبانِ مردم آزربایجان است).
اوشنوی آذری:
۱- ابن حوقل در یک بند از کتاب صورة الارض (المسالک و الممالک) شهر اوشنو را «اوشنوی آزری» میخواند: ”وكانت داخرقان وتبريز إلى أشنه الأذرية وما يحتفّ بها تعرف ببني الرديني خطّة لهم وأملاكاً لم تزل بعزّ السلطان من الاعتراضات سليمة...“ (ترجمه: و «دخّرقان» و «تبریز» تا « اوشنوی آذری» و «نواحی پیرامون آنها»، به عنوان قلمرو و املاکِ «بنو الرُّدینی» شناخته میشدند و به یمنِ اقتدار و شکوهِ سلطان، از هرگونه دستاندازی در امان مانده بودند...).
۲-اصطخری
در کتاب مسالک الممالک – ٩٧٥ میلادی، ترکیب اوشنوی آذری را به کار برده است: «وأمّا جابروان وتبريز وأشنه الأذريّة فإنّ هذه الثلاثة المدن وما تحتفّ به تعرف
بالرّدينىّ»
(ترجمه: اما «جابروان»، «تبریز» و «اُشنوی
آذری»، این سه شهر و «نواحی پیرامون آنها» به نام «الردینی» شناخته میشوند.)
ارزیابی: آذریه-آذربیه به عنوان زبان در منابع قدیمی عربی، دارای ویژهگیهای زیر میباشد:
١-
آزربی و آزری هر دو فورم کوتاهشدهی «آزربایجانی» و به معنی اولیهی «منسوب به آزربایجان»
هستند.
٢-
در متن یعقوبی آذریه نام یک قوم – ائتنیسیته نیست، نام یک گروه عقیدتی و دینی ایرانیک
(آتشپرستان) در ردیف جاودانی و مشتق از آذر عربی به معنی آتش است.
٣-
آذریه-آذربیه به عنوان زبان، به معنی یک و یا هر زبان منحصرا رایج و بومی در آزربایجان
ایران، و نه قفقاز و عراق عجم است.
٤- آذریه-آذربیه به عنوان زبان، لزوما
به معنی یک زبان حاکم و سراسری در منطقهی آزربایجان نیست. چنانچه ابن حوقل هم میگوید
در ناحیهی سبلال اردبیل، هر روستا زبانی خاص خود داشت که به غیر از آزری بود.
٥- آذریه-آذربیه به عنوان زبان، قطعا
نام یک زبان تورکیک نیست. زیرا:
-اولا
زبانهای تورکیک رایج در آزربایجان و دیگر مناطق مجاور در منابع آن دوره از جمله در
متون عربی، همیشه «تورکی» و یا با دیگر نامهای لهجهای، طائفهای و ... معلوم
تورکیک (قاراخانی، قیپچاقی، تاتاری، خزری، بولقاری، تورانی، سلجوقی، تورکمانی،
جغتایی، ...) نامیده و ذکر میشدند، هیچ زبان و لهجهی تورکی در آن دوره هرگز آزری
نامیده نهشده است.
-ثانیا
آزری به معنی هر آنچه – و در صورت لهجه و یا زبان بودن، لهجه و زبانی - که خاص و
بومی آزربایجان میباشد و صرفا در جوغرافیای آزربایجان یافت میشود است. در حالی
که زبان تورکی در آن زمان مانند اکنون به هیچ وجه منحصر و خاص آزربایجان نهبود.
-ثالثا
یاقوت حموی در معجم البلدان میگوید آزری را کسی به جز خود آنها نهمیفهمید. در
حالی که زبان تورکی رایج در آزربایجان در آن دوره قابل درک در تمام ایران آن روز و
قفقاز و تورکستان قدیم و ... بود.
-رابعا مسعودی مولف التنبیه و الاشراف،
آزری را به هنگام صحبت از سرزمینهای فرس نام میبرد و علاوتا آزری و دری و فهلوی
را یک زبان واحد که در بعضی موارد با هم اختلافاتی دارند میشمارد. بنابراین آزری
در این متن قطعا یک زبان ایرانیک است و نه یک زبان تورکیک.
٦-آذری
در متن یعقوبی، قطعا نام یک گروه اعتقادی و آئینی تورکیک نیست، بلکه به معنی یک
گروه اعتقادی ایرانیک است. زیرا اولا هیچ گروه اعتقادی و آئینی تورکیک در تاریخ
(اعم از طبیعتپرست، آنیمیست، شامانیست، تنگریست، گونههای مختلف اسلام هترودوکس
تورک، ...) نه از طرف خود تورکها و نه از طرف دیگران و در هیچ منبعی آذری نامیده
نهشده است. دوما آذری در این متن، به صورت یکی از دو زیرگروه اعتقادی عجم یعنی
ایرانیک شمرده میشود.
٧- آذری (آذریه - آذربیه) در یعقوبی، مسعودی، سمعانی، و معجم الادباء یک «خودنامگذاری» (Endonym, Autonym) نیست. زیرا ، در هیچ متن فارسی و غیر عربی .... آن دوره همچو نامگذاریای بهکار نهرفته و مردمان بومی متکلم به آن زبانها، و مخصوصا هیچ مولف بومی از آن خطه زبان خود را «آذری» نهخوانده است. آذریه - آذربیه یک «دیگرنامگذاری» (Exonym, Xenonym) ایجاد و استفاده شده توسط الیت – نخبهگان، سیاحان و مورخین عرب و مولفین عربینویس، ساخته شده طبق دستور زبان عربی با اضافه کردن یای نسبت عربی به دو هجای اول (آذر) و یا سه هجای اول (آذربی) اسم آذربیجان است. در معجم البلدان یاقوت حموی، فاعل «به آن آذری میگویند» هم به احتمال بسیار نه «خودشان»، بلکه «دیگران» (یعنی اعراب) است.
٨- معلوم نیست آزری در ترکیب «اوشنوی آزری» به چه معنی است: اوشنویی که منسوب به آزربایجان است؟، اوشنویی که به زبان آزری سخن میگوید؟ اوشنویی که مسکن آزریها (متکلمین به لهجه و زبان آزری؟ منسوبین به گروه اعتقادی آتشپرست آزری؟) است؟
موضوع مقالهی حاضر، استعمال آذری به عنوان نام یک زبان و قوم - ملت تورکیک، نامی جایگزین برای ملت تورک ساکن در ایران و قفقاز و آناتولی شرقی و زبان تورکی است. از آن جائی که آذری استعمال شده در چهار متن عربی مذکور، همانگونه که ذکر شد، نام قومی تورکان ساکن در آزربایجان و زبان تورکی آنها – که در منابع آن دوره همیشه «تورک» و «تورکی» نامیده میشدند و یا اسم دین و اعتقاد آنها نیست، بلکه به معنی هر چیز منسوب و یا صرفا منحصر به و مختص آزربایجان است، بررسی آن خارج از موضوع این مقاله است (در مقالهی جداگانهای به اصطلاحات آذریه - آذربیه - آذربیجیهی مولفین عرب پرداختهام).
ادعاهای نادرست نامهی دانشوران و دانشنامهی بزرگ اسلامی
ادعای نادرست دانشنامهی بزرگ اسلامی در بارهی کاربرد نام آزری به معنی تورکی توسط میرزه کاظم بیگ دربندی - ١٨٣٩
در اینترنت مطلبی از دانشنامهی بزرگ اسلامی با عنوان «آذری (زبان)» وجود دارد[2] که در آن ادعا میشود، بنا به «ایسلام آنسیکلوپئدیسی» چاپ تورکیه، نخستین بار «آذری» به معنی «تورکی» را «میرزه محمدعلی کاظم بیگ دربندی» (آلئکساندر قاسیموویچ کاظیم بهی)، شرقشناس، مورخ و لغوی تورک قفقازی به کار برده است: «به ظاهر نخستین کسی که آذری را به این معنی گرفته، میرزا کاظم بیک دربندی است که در کتاب خود به نام «گرامر عمومی زبان تورکی ـ تاتاری» که در ١٢٥٥ق ١٨٣٩م در شهر غازان به چاپ رسیده، «آذری» را به معنی تورکی به کار برده است (نک. اسلام آنسیکلوپدیسی)». این مطلب نادرست را فواد کؤپرولو واضع اصطلاح ساحهی آزری، حسین محمدزاده صدیق فعال سیاسی آزربایجانگرا، و دیگران هم تکرار کردهاند: «میرزا کاظم بیگ دربندی در کتاب گرامر تورکی در سخن از زبان آربایجان آن را آزری مینامد و دارای دو لهجهی اصلی شمالی و جنوبی میشناسد» (فرضیهی زبان آزری و کسروی، ص ٤۱). بر خلاف ادعای دانشنامهی بزرگ اسلامی و حسین محمدزاده صدیق در کتاب میرزه کاظم بیگ دربندی که در اینترنت هم قابل دسترسی است، کلمهی آذری حتی یک بار به جای تورکی بهکار نهرفته است. لهجههای زبان تورکی رایج در قفقاز جنوبی در عنوان این کتاب (Общая Грамматика Турецко-Татарского Языка) به صورت تورکی – تاتاری، و در داخل کتاب، آن هم صرفا هنگامی که با دیگر زبان و لهجههای تورکیک (عوثمانلی، تاتاری، چوواشی، ...) مقایسه میشوند، به صورت «آزَربایجانی» و «آدِربیجانی» به معنی زبان تورکی – تاتاری رایج در آزربایجان، مشخص شدهاند، و نه «آذری»[3]. شاید سوء تفاهم فوق از آنجا ناشی شده که صاحبین این ادعا به اصل روسی کتاب میرزا کاظم بیگ دسترسی نهداشتهاند و به جای آن به ترجمههای کتاب که در آنها «آزربایجانی» به اشتباه به «آزری» ترجمه شده بود مراجعه کردهاند.
ترجمهی آذریه به صورت لغت تورکان (زبان تورکها) در کتاب نامهی دانشوران - ١٨٧٩ میلادی
در کتاب «نامهی دانشوران»، جلد اول ص ۳۶۷، که در زمان ناصرالدین شاه قاجار نوشته و در سال ١٨٧٩ میلادی چاپ شده است، ترکیبات «لسان الأذربیة» و «لسان أهل أذربیجان» موجود در متن عربی روایت انساب سمعانی در بارهی ملاقات خطیب تبریزی با ابوالعلاء معرّی، به فارسی به صورت اشتباه «لغات تورکان» و «الفاظ تورکی» ترجمه شدهاند[4]. هر چند مولفین نامهی دانشوران خود ابتدائاً و راساً کلمهی «آزری» را به معنی تورکی رایج در آزربایجان به کار نهبردهاند، اما این یکی از نخستین نمونههایی است که آزری اشتباها به این صورت معنی شده است.
اختراع آذری توسط شرقشناسان و دیپلوماتهای فرانسوی
باربییه دؤ مئینار شرقشناس فرانسوی - ۱٨٨٥: آذری به عنوان نام یک لهجه از زبان تورکی (اوغوز غربی) رایج در منطقهی آزربایجان قفقاز جنوبی، نخستین بار در سال ١٨٨٥ توسط دو شرقشناس فرانسوی به نامهای باربییه دؤ مئینار (Charles Adrien Casimir Barbier De Meynard) و استانیسلاس گییار (Stanislas Guyard) به کار رفته است[5]. (فعلاً وجود هیچ منبعی پیش از این تاریخ که آزری را به معنی زبان تورکی رایج در قفقاز ویا لهجههای آن استفاده کند، معلوم نهشده است). این دو ترجمهی فارسی میرزه جعفر قاراجاداغی (چاپ تهران) از نمایشنامهی تورکی «سه تمثیل» [تماشاخانه] تالیف میرزه فتحعلی آخوندزاده (چاپ باکو) را در سال ۱٨٨٥ به زبان فرانسوی ترجمه و در مطبعهی دولتی دارالسلطنهی پاریس پایتخت فرانسه چاپ کرده بودند. آنها در جلد ترجمهی فرانسوی «سه تمثیل»، لهجهی تورکی (اوغوز غربی) رایج در قفقاز جنوبی را «Dialecte Turc Azeri» (لهجهی تورک آزری)، و در مقدمهی فرانسوی کتاب «Dialecte Turc De l’Azerbaïdjân» (لهجهی تورکی از آزربایجان) نامیدهاند. در حالی که در بخش فارسی این چاپ فرانسوی، زبان اصلی اثر را با نام واقعیاش، همانگونه که برای مردم تورک و ایران و قفقاز معلوم بود و مطابق با «خودنامگذاری» خود مردم تورک، صرفا به صورت «تورکی» ذکر کردهاند: «... مشتمل بر سه تمثیل میباشد که سابقاً از اصل تورکی به فارسی ترجمه شده، در دارالخلافهی تهران صورت انطباع پذیرفته بود...». این نیز نشان میدهد که ترکیبات مغلق «لهجهی تورک آزری» و «لهجهی تورکی از آزربایجان» اصطلاحاتی نامانوس و بیهوده برای مخاطبین ایرانی و تورک، و اختراع و جعل دو فرانسوی مذکور هستند. به همین سبب آنها در متن فارسی، زبان اصلی اثر را «تورکی»، نامی که ایرانیان به کار میبردند نامیده، و صرفا در متن فرانسه کلمهی «آذری» را به کلمهی تورکی، آن هم با فونت متفاوت ایتالیک افزودهاند. (در متن روی جلد تنها کلمهی آذری با فونت ایتالیک چاپ شده است). احتمالا اضافه کردن کلمهی آزری با فونت متفاوت ایتالیک به تورکی در متن فرانسوی برای جلوگیری از اشتباه مخاطبان فرانسوی که این اثر را محصول عوثمانلی تصور نهکنند، و به منظور تاکید بر محل تالیف اثر که آزربایجان قفقاز و نه عوثمانلی بود است. یک سال بعد در ۱٨٨٦، باربییه دؤ مئینار ترجمهی فرانسوی حکایت موللا ابراهیم خلیل کیمیاگر از آخوندزاده را جداگانه منتشر و در عنوان آن هم اصطلاح dialecte turc azeri را استفاده کرده است[6].
خبر نشریهی رسمی جمهوری فرانسه - ١٨٨٩: در سال ١٨٨٩ نشریهی رسمی جمهوری فرانسه[7]، در یک خبر راجع به ترجمهی فرانسوی نمایشنامهی «سه تمثیل»، باز هم ترکیب «Dialecte Turc Azeri» را به کار برده است. این نشریه، اورگان مطبوعاتی دولت جمهوری فرانسه بود و اطلاعات رسمی و حقوقی مربوط به حکومتها و پارلمان فرانسه را درج و منتشر میکرد (و میکند).
لوسیین بووا شرقشناس فرانسوی - سال ۱٩٠۳: شرقشناس فرانسوی لوسیین بووا در عنوان مقالهای که در بارهی روزنامهی «شرق روس» در مجلهی آسیائی در سال ۱٩٠۳ منتشر کرده، به جای نام ملی اوغوزهای غربی ساکن در ایران و قفقاز که «تورک» است اصطلاح «turc azéri» را استفاده کرده است[8]. بووا در سال ۱٩٠٤ اثر «حاجی قارا» از آخوندزاده را منتشر و در عنوان آن این بار «azéri» را به تنهایی به معنای لهجهی زبان تورکی رایج در آزربایجان به کار برده است[9].
ویکتور بئرار دیپلومات و سیاستمدار فرانسوی - سال ١٩١٠: پس از آن تاریخ هم کاربرد «تورک آذری» و «آذری» در فرانسه به معنی لهجهی زبان تورکی رایج در آزربایجان و تورک ساکن در آزربایجان ادامه یافته است. چنانچه ٢٥ سال بعد در سال ١٩١٠ دیپلومات و سیاستمدار فرانسوی ویکتور بئرار (Bérard, Victor) در کتاب «انقلاب ایران ....»[10]، «تورک آذری» را به عنوان نام زبان (چهار بار)، نام قوم (چهار بار)، اسم تمدن («تمدن تورک آذری»، یک بار)؛ «آذری» را به عنوان اسم قوم شامل قاجارها و افشارها و دیگران (دو بار)، و «تورکستان آذری» را به معنی آزربایجان ایران (دو بار) به کار برده است. در این کتاب به جز این۱۳ مورد، مردم و زبان ما همیشه «تورک»؛ و «آزربایجان» یک «کشور تورک» و «تورکستان» نامیده میشود. ویکتور بئرار در کتاب خود به درستی ملل تورکیک ساکن در ایران را به «تورکمن» (اوغوزهای شرقی) و «تورک» (اوغوزهای غربی) تقسیم میکند و میگوید تورکها اولاد تورکمنها هستند که در طول تاریخ، مانند دیگر «موغولهای آزربایجان»، در میان «تورانیان» مهاجر به آزربایجان و آناتولی و ... آمدهاند. وی از ملل تورکیک «قیرقیزها» را متاثر از فرهنگ چینی، «اوزبیکها» را متاثر از فرهنگ فارسی-ایرانی (پئرسان)، «عوثمانیان» را متاثر از فرهنگ اوروپایی، و «تورکها» (یعنی تورکهای ساکن در ایران) را متاثر از هر دو فرهنگ فارسی - ایرانی و اوروپایی میشمارد. (تثبیتهای ویکتور بئرار در کتاب مذکور موضوع یک مقالهی مستقل اینجانب خواهد بود).
ارزیابی: اصطلاحات «تورک آذری» و «آذری» جعل و اختراع شده در فرانسه دارای ویژهگیهای زیر است:
١-
برای اولین بار در تاریخ، در فرانسه «آذری» مترادف تورک و تورکی و به عنوان نام
قسمتی از ملت تورک (اغوزهای غربی) ساکن در جوغرافیای قفقاز جنوبی و آزربایجان ایران
و لهجهای از زبان تورکی (اوغوزی غربی) به کار رفته است. در حالی که آذری متون
عربی، نام یک زبان و یا قوم تورکیک نهبود، به معنی یک زبان و یا آئین ایرانیک منسوب،
منحصر و مختص به آزربایجان بود.
٢- «آذری» جعل شده در فرانسه، «خودنامگذاری»
مردم تورک نیست، بلکه یک «دیگرنامگذاری» ابداع شده توسط خارجیان، مقامات دولتی و
شرقشناسان مرتبط با دولت فرانسه است.
٣-
«آذری» جعل شده در فرانسه، یک دیگرنامگذاری مرتبط با ملتسازیهای استعماری
فرانسه در منطقه برای جدا ساختن زبانی و هویتی ملی تورکان ساکن در ایران قاجاری و
قفقاز از تورکان ساکن در آناتولی - عوثمانلی و ایجاد افتراق بین آنها است. (فرانسه
نقش مهمی در آفرینش ملیگراییهای ارمنی، کورد، آسوری، فارس و ... به معنی موردن
دارد). مشخصاً باربییه دؤ مئینار که نخستین مورد استفاده از آزری بدین معنی متعلق
به اوست، دارای تمایلات ایرانگرایانه بود. از کارهای تحقیقاتی وی پایان ترجمهی
شاهنامهی فردوسی، تالیفاتی در بارهی دین جدید بهائی، جنگهای صلیبی و زرتشتیگری،
... است.
٤- فرانسویان میدانستند تورکهای (اوغوزهای غربی) ساکن در ایران و آزربایجان و قفقاز جنوبی و زبانشان، قسمتی از ملل و زبانها و تاریخ و ... تورک هستند و خود و زبانشان را صرفا «تورک» و «تورکی» مینامند. بنابراین مولفین آزری را به هنگام خطاب به فرانسویان استفاده کردهاند، اما در خطاب به تورکهای تورکایلی و ایران، صرفا نام واقعی تورک و تورکی را به کار بردهاند.
کارل فوی تورکولوق آلمانی ۱٩٠۳-۱٩٠٤
یکی
از نخستین محققان و تورکولوقهای اوروپایی که زبان تورکی در منطقه را با استفاده
از نامگذاری «آزری» مستند و تحلیل کرد کارل فوی Karl
Foy (۱٨٥٦–۱٩٠٧)،
تورکولوژیست آلمانی است. او به طور گسترده از این اصطلاح در تحقیقات اساسی خود در
مورد زبانهای تورکیک استفاده و مفهوم آزری را به ادبیات علمی تورکولوژی اوروپایی
وارد کرد. فوی در سلسله مقالات خود در دو جلد به نام Azerbajganische
Studien mit einer Charakteristik des Südtürkischen (مطالعات آزربایجانی با ویژهگی زبان تورکی
جنوبی)، که در سالهای ۱٩٠٤ و ۱٩٠۳ در Mitteilungen
des Seminars für Orientalische (مجموعه مقالات سمینار مطالعات شرقی) منتشر شده، خاطرنشان میکند:
Das Azerbajğanische, auch kürzer Azeri genannt,
ad provinciam Âzarbâyiğān pertinens,
nimmt ein sehr weites Gebiet ein … (آزربایجانی که به اختصار «آزری» نیز
نامیده میشود، منسوب به ایالت آزربایجان، قلمروی بسیار وسیعی را اشغال میکند
...). او در زیرنویس صفحهی ۱۲٧ آزری را به عنوان لهجهی تبریز، در مقابل استانبولی
به عنوان لهجهی عوثمانلی تعریف میکند: «یادداشت مقدماتی: در ادامه، مگر این که
خلاف آن تصریح شده باشد، «آزری» به عنوان لهجهی تبریز و «عثمانی» به عنوان لهجهی
استانبول در نظر گرفته میشود» (Vorbemerkung: Im
Folgenden ist, wenn weitere Bemerkungen fehlen, unter Azeri die Mundart von
Tebriz und unter Osmanisch die Mundart von Stambul zu verstehen). اثر او همچنین
دارای فصلهایی است که در عنوان آن صراحتا «آزری» به جای اسم زبان تورکی
مردم در آزربایجان استفاده شده است. از جمله: Zur
Grammatik und Wortschatz des Azeri» در مورد دستور زبان و واژهگان آزری)، وCharakteristik des Südtürkischen. Mit besonderer Berücksichtigung
des Azeri (ویژهگیهای تورکی جنوبی، با تأکید ویژه بر آزری).
او در آثار خود اصطلاحات «آزری شمال» (Nordazeri) را برای
تورکی قفقاز، «آزری جنوب» (Südazeri) را برای
تورکی رایج در آزربایجان ایران، «مردم آزری تبریز و همدان» (Azeri-Leute
aus Tebris und Hamadan)، «آزری اورمو و تبریز» به کار میبرد و لهجههای تورکی در شمال
سوریه، ارزروم، دیاربکر، آدانا، تهبهرجی یؤروکلهری (Nordsyrien,
Erzerum, Diarbekir, Adana, Tebergi Jürüken,) را به عنوان آزری نام میبرد.
.png)
%20-%20Copy.png)
«آذرستان» در نشریهی «تورک دهرنهیی» به سال ١٩٠٩
در یک شماره از نشریهی «تورک دهرنهیی» چاپ استانبول به سال ١٩٠٩[11]، در یک منظومهی تورکی به نام «تورکجه منظومه» سرودهی «عمر خالص» از اورتاسارای تیرابزون، اسم «آذرستان» مرکب از کلمهی ایرانیک آذر و پسوند -ستان به معنی آزربایجان ایران (در مقابل «شیروان» و یا آزربایجان قفقاز) به کار رفته و در زیرنویس هم به صورت «آزربایجان» معنی شده است. این نخستین نمونهی کاربرد آذرستان به جای آزربایجان، و به معنی یک سرزمین تورک است.
قیریم، قافقاس، قیرغیز، خوارزم، بوخارا، هم
تورکستان
قازان، کاشغار، فرغان، شیروان، آذرستان، طاغستان
تلفظ تورکی کلمهای که با املاء آذرستان نوشته شده، آزهریستانÂzeristan است. -ستان پسوند مملکت و سرزمین در زبان فارسی و بعضی دیگر از زبانهای ایرانیک است که بعد از نام یک قوم و ملت و جامعهی انسانی و گروهی از مردم میآید و آن سرزمین و مملکت را به او منسوب میکند. مانند کوردیستان به معنی سرزمین کوردها، لوریستان به معنی سرزمین لورها، ارمنیستان به معنی سرزمین ارمنیها و .... به همین سیاق آزریستان یعنی سرزمین و مملکت آزرها و یا آزریها. استفاده از دیگرنامگذاری آزادیستان به معنی مملکت آزرها و یا آزریها به معنی جایگزین کردن دیگرنامگذاری آزر و یا آزری به جای خودنامگذاری ملی تورک و در نتیجه در خدمت نسلکشی ملی ملت تورک است.
رسولزادهی مهاجر-پناهنده در عوثمانلی قبل از جنگ جهانی اول
در میان رهبران سیاسی تورکان قفقاز، نامهای آذری و تورک آذری (و آزربایجانی و تورک آزربایجانی) به صورت مترادف و به جای نام قسمتی از ملت تورک و لهجهای از زبان تورکی، به طور گسترده و سیستماتیک (و نه شاعرانه مانند مذنب) نخستین بار در سال ١٩١٢ توسط محمدامین رسولزاده و دیگر سران جنبش مساوات و محررین و سیاسیون قفقازی که به عوثمانلی پناهنده شده بودند به کار رفته و در عوثمانلی و بعدا قفقاز رایج شده است. محمدامین رسولزاده در سری مقالات خود با نام «ایران تورکلهری» در نشریهی «تورک یوردو» چاپ استانبول به سال ١٩١٢، «آزهری»، «آزهری تورکو» و «آزهربایجانلی» را چند بار به صورت مترادف و به جای «تورک ساکن در قفقاز جنوبی» به کار برده است. از جمله:
-در
شمارهی ١٤ «آزهری» یک بار؛ «آزهربایجان تورکو»، «آزهربایجان
تورکلهری» و «آزهربایجانلی» چند بار.
-در
شمارهی ٢١ «آزهری مبعوثلار»، «آزهری تورکلهر» هر کدام یک بار.
-در
شمارهی ٢٢ «آزهری شاعیرلهری»، «آزهری تورک شعراسی» هر کدام یک
بار[12] .
-در همان سال و در همان نشریه، شخصی با امضای «ت. ی. » (شاید خود محمدامین رسولزاده) در یک مقاله مربوط به میرزه فتحعلی آخوندوف، سه بار ترکیب «آزهری تورک» (تورک آذری) را به کار برده است: «آزهری تورک ادیبلهرینده»، «آزهری تورک ادبیاتی»، «آزهری تورک شاعر و حکیملهریندهن»[13].
ارزیابی- ویژهگیهای آذری و تورک آذری رسولزاده در این مقطع چنین است:
١-در
این دوره رسولزاده آزهری و آزهری تورکو (و آزهربایجانلی) را تقریبا همیشه به
عنوان نام قوم بهکار میبرد، نه زبان.
٢-
رسولزاده دیگرنامگذاریهای آذری و تورک آذری را مستقیما از منابع فرانسوی، و
آزهربایجانلی را از منابع قفقازی - روسی اخذ کرده است.
٣-
رسولزاده این دیگرنامگذاریها را در خطاب به مخاطبان عوثمانلی، و برای مشخص
کردن موضوع بحث که تورکان قفقاز جنوبی بودهاند، به کار برده است.
٤-استفادهی
رسولزاده از چهار دیگرنامگذاری متفاوت (آزهری، آزهری تورکو، آزهربایجان
تورکو، آزهربایجانلی) برای نامیدن یک ملت تورک ساکن در قفقاز جنوبی، نشان میدهد
که او در این مورد به یک نام تثبیت شده نهرسیده بود و در نوعی آشفتهگی هویتی
ملی به سر میبرد.
٥-کاربرد
«دیگرنامگذاری»های خارجی و اوروپاساختهی آذری و آزربایجانی و ... از سوی رسولزاده
و دیگر سیاسیون و محررین مساواتچی و قفقازی، در عرصهی هویت ملی نتایج بسیار
منفی و ماندگار داشت و آغازگر اغتشاش و پریشانی و سردرگمی جدی، بلکه بی هویت شدن نخبهگان
تورک قفقاز جنوبی شد که تا امروز ادامه دارد.
٦- علی رغم نقش تعیینکننده و تاریخی رسولزاده در استقلال جمهوری آزربایجان و تقدیس او در تاریخنگاری فعلی آن کشور به این دلیل، تبلیغ دیگرنامگذاری استعماری آذری در قفقاز و عوثمانلی، یک نکتهی اسفانگیز و منفی در کارنامهی سیاسی و فرهنگی او به شمار میرود. البته کارنامهی سیاسی و فرهنگی رسولزاده از منظر هویت ملی تورک ملت تورک ساکن در ایران هم، دارای بعضی نکات منفی است. رسولزاده که در دورهی مشروطیت ایران ایرانگرا و سردبیر نشریهی ایران نو در تهران و تا پایان عمرش از یاران صمیمی تقیزاده پدر آزربایجانگرایی پانایرانیستی و فراماسون و آنگلوفیل ضد تورک بود، نقشی مهم در تشکل مفهوم مودرن «ملت ایران» و حرکت پانایرانیستی و ضد تورک مشروطیت داشت.
_1928.jpg)
محمودخان اشرفزادهی تبریزی و نام مستعار آذری- ١٩١٣
محمودخان اشرفزادهی تبریزی هنگامی که در سال ١٩١٣ در پاریس ساکن بود، در ﻣﺠﻠﻪی «Revue Du Monde Musulman» چند مقالهی علمی و تاریخی به زبان ﻓﺮﺍﻧﺴﻪ با نام مستعار «آذریAZÉRI » نوشته است[14]. نشریهی کاوه چاپ برلین در این باره مینویسد: «در مدت اقامت خود در پاریس در جریدهی معروف فرانسوی مجلهی عالم اسلامی (La Revue du monde musulman) مقالات مفصل به امضای (آذری) مینوشت و در دو سال قبل که به همت دو سه نفر از ایرانیان مقیمین پاریس یک روزنامهی فارسی ماهیانه به اسم ایرانشهر در پاریس منطبع میشد، مرحوم اشرفزاده محرر عمدهی آن روزنامه بود ولی بدون امضا»[15]. نام مستعار آزری که اشرفزاده در آن سالها به کار برده است، به معنی شخص منسوب به آزربایجان بود و نه نام قوم - ملت تورک و یا زبان و لهجهی تورکی وی. اشرفزاده قبل از پیوستن به حلقههای پانایرانیستی (کاظمزاده) ایرانشهر در پاریس و کاوه (تقیزاده) در برلین، و در حیات قبلی اورمویی (اورمیهای) خود یک تورکگرا بود[16]. شاید اشرفزاده در انتخاب نام مستعار آذری، از آن جائی که در این دوره ساکن پاریس بود، متاثر از مستشرقین و ادبیات سیاسی فرانسوی که آزری را به صورت معادل و جایگزین تورک ساکن در آزربایجان به کار میبردند بوده است.
سیاسیون و محررین عوثمانلی قبل از جنگ جهانی اول ملهم از مساواتیان و مهاجرین قفقازی استانبول و دیپلوماتها و مستشرقین فرانسه
در عوثمانلی در سال ۱٩۱٤ تحت تاثیر مساواتیان و مهاجرین قفقازی در استانبول مانند رسولزاده و مستشرقین و دیپلوماتهای فرانسوی، نخستین نمونههای کاربرد «تورک آذری» و «آذری» به جای نام قومی تورکهای ساکن در آزربایجان از طرف برخی از سیاسیون و محررین عوثمانلی دیده میشود.
آزهری تورکلهری - «مونیس تهکین آلپ»: «مونیس تهکین آلپ» در سال ١٩١٤ در کتاب خود «تورکلهر بو محاربهده نه قازانابیلیرلهر؟ ...»، در حالی که بارها اصطلاحات «ایران تورکلهری» (تورکهای ایران) و «ایرانلی تورکلهر» (تورکهای ایرانی) را به کار برده، یک بار هم ترکیب «تورکهای آذری» را به جای نام قومی - ملی تورکهای ساکن در آزربایجان ایران که «تورک» است به کار میبرد. این، نخستین نمونهی «تورک آذری» نامیده شدن تورکان ساکن در آزربایجان ایران توسط محررین عوثمانلی است: «... ایران تورکلهری میانیندا داخی مفکورهجی و فدائی آداملار نادر دئییلدیر. ایران تورکلهری معنوی بیر غایه ایچون استحقارِ موت ائتمهکدهن احتراز ائتمهدیکلهرینی مکرراً اثبات ائتمیشلهردیر. روس قازاقلارینین چیزمهلهری آلتیندا محو و نابود اولان ایران انقلابی، آزهری تورکلهرین محصولِ غیرتی دئییل می؟»[17] .
آزهری - «محمدامین یورداقول»: در سال ١٩١٤ «محمدامین یورداقول» شاعر ملی تورک، در منظومهی معروف خود به نام «تورک یوردونا: ائی تورک اویان!»، «آزهری» را در ردیف چوواش و باشقورت و فین و قالموق و ... به عنوان یک نام قومی و به جای «تورک» برای نامیدن تورکهای ساکن در آزربایجان (احتمالا قفقاز) به کار برده است. این نخستین نمونهی کاربرد «آذری» به جای «تورک» از سوی محررین عوثمانلی است: «آنا وطن: چوواشی، آزهرییی، باشقورتو - سارتی، فینی، قالموقو عین قانلا یوغوردو ...»[18].
مقاومت جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی - مجدالسلطنه در استانبول در مقابل دیگرنامگذاریهای استعماری آذری و تورک آذری
علیرغم پذیرش دیگرنامگذاریهای خارجی و استعمارساختهی تورک آذری و آذری و تورک آذربایجانی و آذربایجانی از سوی رسولزاده و دیگر رهبران مساواتچی قفقازی مهاجر و پناهنده در عوثمانلی، تورکان ساکن در ایران و تورکایلی حتی آنها که در آن دوره مقیم استانبول بودند، هرگز به جایگزین ساختن خودنامگذاری ملی، تاریخی و طبیعی خود «تورک» با این دیگرنامگذاریهای استعماری - صلیبی رغبتی نشان نهدادند.
چنانچه جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی - مجدالسلطنه، رهبر ملی تورک که در سال ١٩١٥ بر اثر تضییقات روسیه و انگلستان مقیم استانبول بود و علی رغم تسلط کاملش بر زبان و ادبیات فرانسوی و فرهنگ سیاسی فرانسه، در مقالات تورکی خود در نشریهی تورک یوردو، تورکان ساکن در آزربایجان و ایران را و بر خلاف فرانسویان و مساواتیان – رسولزاده، صرفا «تورک» میخواند و دیگرنامگذاریهای استعماری و نژادپرستانهی آذری و آزربایجانی و ... را هرگز به کار نهمیبرد[19]. رهبر ملی تورک جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی – مجدالسلطنه که از دوران مشروطیت به طور روزافزونی تمایلات تورکگرایانه داشت، در دههی ١٩١٠ تماما یک تورکیست و ناسیونالیست تورک معتقد به اتحاد تورک بود. در حالی که مستشرقین و دیپلوماتهای فرانسوی در نشریات و کتب، و رسولزاده و دیگر رهبران مساوات در همان سال در نشریهی تورک یوردو نامهای جدید و استعمارساختهی آذری و آذری تورکو را به کار میبردند و شایع میکردند؛ جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی - مجدالسلطنه حتی در عنوان یکی از مقالات تورکی خود «ایراندا تورک صنایع نفیسهسی»[20]، «تورک» بودن نام ملی ما را برجسته و تاکید و در متن مقاله نیز به دفعات زبان تورکی رایج در آزربایجان ایران را صرفا و منحصرا «تورکجه» (تورکی) مینامد.
رسولزاده در قفقاز -١٩١٨
رسولزاده و یارانش پس از بازگشت به قفقاز، با کاربرد «آذری»، «آزربایجانی»، «تورک آذری»، «تورکی آذری»، «تورکی آزربایجانی» و ....، در نوشتهجات خود این دیگرنامگذاریهای جعلی و استعمارساخته را در قفقاز هم رایج و شایع ساختند و در نتیجه باعث تعمیق سردرگمی ملی در میان تورکهای قفقاز شدند. در حالی که در این دوره، علی رغم کاربرد آذری از طرف رسولزاده و یارانش اکثریت مطلق مردم و نخبهگان تورک قفقازی همچنان خود را «تورک» و زبان خود را «تورکی» (و مقامات روسی آنها را «تاتار») مینامیدند.
به عنوان نمونه از پاسخ تورکی تقی رفعت منتشر شده در شمارهی ٦٨ روزنامهی تجدد، ٢٣ ژانویه ١٩١٨ به یک مقالهی رسولزاده - هنگامی که او لیدر فرقهی مساوات و سردبیر روزنامهی آچیق سؤز بود - معلوم میشود، رسولزاده در مقالهی مذکور ترکیبات «تورکی آزربایجانی» را به جای لهجهای از زبان تورکی رایج در جوغرافیای آزربایجان، «ملت آزربایجان» را به جای قسمتی از ملت تورک ساکن در جوغرافیای آزربایجان، و «ادبیات آزربایجان» را به جای ادبیات تورک در جوغرافیای آزربایجان به کار برده است. رسولزاده در این مقاله اشتباهات متعدد دیگری هم مرتکب شده است. از جمله اسم آزربایجان را مشتق از آذرآبادگان و از ریشهی آذر به معنی آتش دانسته (در حالی که(در حالی که اسم ایرانیک آزربایجان محرف آتورپاتگان به معنی سرزمین سرداری به اسم آتورپات و جزء آزر در نام آزربایجان محرف جزء آتور در نام آتورپاتگان است)، آذری را آتشپرست معنی کرده (در حالی که آزری به معنای منسوب به آزربایجان است)؛ تورکان قفقاز جنوبی و تورکان ساکن در آزربایجان ایران را دو ملت جداگانه قلمداد کرده، و همهی اوجاقهای موجود در آزربایجان را به زرتشتیها نسبت داده است[21]:
«قافقاسیا مسلمانلاری اؤز تورکجهلهرینه آزهربایجان تورکجهسی، ادبیاتلارینا آزهربایجان ادبیاتی، اؤز قوبئرنییالارینا دا روسیا آزهربایجانی دییورلار. آزهربایجان کلیمهسی آذرآبادگان'دان مشتق اولوپ دا، وجه اشتقاقی (آذر)دهن ایسه، آذریلهرین (آتشپرستلهرین) طواف ائتدیکلهری آتشکدهلهر، باکو اویئزدی آثارِ عتیقهسینی تشکیل ائتمییور مو؟... ..آزهربایجان بیر ملّت ایسه، او ملّتین، متمدّن بیر ملّته یاخیشاجاق درجهده مطبوعاتا، معاصر ادبیاتا، معاصر مکتبلهره و آز چوخ تربیهی سیاسیهیه مالک اولان قسمی، همان آراس شمالیندا ساکندیر..... ایکی قارداش ملّت آراسینداکی اخوتِ اسلامیه نامینا سرد اولونان مطالعاتی، یئنیدهن بیر مناقشه طرزینه ارجاع ائتمهک آرزوسی- تکرار ائدییوروز- بیزده یوخدور»[22].
باز در ٢٨ ماه مه ١٩١٩ رسولزاده در یک نطق به مناسبت تاسیس جمهوری مردمی آزربایجان در قفقاز، نام ملی تورکان ساکن در قفقاز را «تورک آزربایجان» و «تورکهای آذری» قلمداد میکند.
ارزیابی: این دو نمونه نشان میدهند:
١-رسولزاده
در سالهای پایانی جنگ جهانی اول هنوز به اسم ملی واحدی برای تورکان (اوغوزهای
غربی) ساکن در قفقاز جنوبی نهرسیده بود.
٢-
رسولزاده به وجود یک گروه و قوم باستانی آتشپرست به نام «آذری» در باکو
معتقد بود، ویا به طور کیفی آن گروه آتشپرست واقعی و یا فرضی را آذری مینامید.
٣-رسولزاده
به هنگام کاربرد نامهای آزری و آزربایجانی به جای نام ملی قسمتی از ملت «تورک»
ساکن در جوغرافیای آزربایجان، بر ایرانیک - زرتشتی بودن ماهیت نامهای آزری و
آزربایجانی آگاهی کامل داشت.
٤-رسولزاده
در ملت واحده بودن تورکان ساکن در قفقاز و شمال غرب ایران مردد بود و یا به آن
اعتقاد نهداشت.
٥-در مواضع و افکار و حالات فوقالذکر رسولزاده، – که همه منطبق با باستانگرایی تقیزاده هستند -رسوبات ایرانگرایی دوران مشروطه ملاحظه میشود.
علی عباس مذنب: آزهر، آزهری، آزهریستان
علی عباس مذنب (۱٨٨۳-۱٩۳٨): یکی از نخستین شعرا و ژورنالیستهای تورک در قفقاز است که در آثار خود، به کرات از آزری به جای تورک، و از آزریستان به جای آزربایجان استفاده کرده است. حتی یکی از اسامی مستعاری که او در سال ۱٩٠٩ در اشعار مزاحی خود در نشریهی زنبور چاپ باکو استفاده میکرد، آزر (Azer) بود.
آزهریییز، شدّتیمیز به للیدیر
سؤیلهییر عالم بیزه آتشِ زاج[23] (ائی دهلی کؤنلوم، ۱٩۱۲)
آزهریلهر هر بیر یاندا آغلاردی
لاله گیبی یورهکلهری داغلاردی (یوغ قیغیلجیمی، آزهربایجان قهزئتی، ۱٠ آپرئل ۱٩۱٩)
وطن
گئتدی، حکومت باتدی، ملّت پایمال اولدو
وورولموش
آزهریلهر بوینونا آتشلی قلّاده
اسیر
اولموش عموماً آزهریلهر آزهریستاندا
شیمال آلچاقلاری لاکین گهزهرلهر هر دم آزاده
دئژئسدهن[24] قصّهلهر یاز، آزهری اولادینا
سؤیله
مکدّر
چهرهیی گولدور، داریلمیش قلبی آباد ائت
چیخارما
آزهریستان وقعهسین محنتلی خاطردهن
دوشون اول حالتی، فریادینی هر لحظه مزداد ائت[25]
آزرستان علیمردان توپچوباشوف در کونفرانس صلح پاریس- ۱۸ اوت ۱۹۱۹
همانگونه که گفته شد، نام آزرستان به جای آزربایجان، قبلا در سال ۱٩٠٩ از طرف یک نشریهی تورک عوثمانلی استفاده شده بود. اما کاربرد وسیع آن توسط شعرا و سیاسیون تورک قفقازی، جمهوری مردمی آزربایجان (مساوات)، مساواتیها، سپس بولشویکها، جمهوری آزربایجان شوروی، استالینیستها، و حکومت ملی آزربایجان است (در ادامهی مقاله). برجستهترین کاربرد اصطلاح آزرستان Азеристан در اسناد تاریخی و رسمی، در مکاتبات دیپلوماتیک (یادداشت کونفرانس صلح پاریس - ۱۸ اوت ۱۹۱۹) «علیمردان توپچوباشوف» - رئیس هیئت صلح جمهوری مردمی آذربایجان - دیده میشود.
توپچوباشوف در یادداشت رسمی خود با عنوان «جمهوری آزربایجان» که به قدرتهای غربی در کونفرانس صلح پاریس - ۱۸ اوت ۱۹۱۹ ارائه کرد، برای تشریح تاریخ و ریشهشناسی نام مردم تورک (اوغوزهای غربی) ساکن در جنوب قفقاز برای دیپلوماتهای خارجی، صراحتاً از اصطلاح آذریستان استفاده کرد و چنین نوشت: «بخش جنوب شرقی قفقاز از دیرباز زیستگاه مردمی با تبار ترک - تاتار بوده است؛ مردمی که خود را «آذربایجانی» مینامند و این نام برگرفته از نام خودِ کشور - یعنی آذربایجان یا آذریستان - است که به معنای سرزمین «آتشهای جاودان» یا سرزمین «معادن آتش» میباشد.»[26]. او در یادداشت دیگری با نام «جمهوری آذربایجان در قفقاز، خاستگاههای آذربایجان، خاننشینهای مستقل و سقوط آنها.خاستگاهها: از روزگاران کهن، [منطقه] جنوب شرقی»، دوباره اصطلاح آزریستان را استفاده کرده است: «با این حال، ناحیهی مرکزی که نام خود را به این کشور بخشید، سرزمینی بود که بلافاصله در مجاورت دریای خزر قرار داشت؛ منطقهای که امروزه به نام «ناحیهی باکو» شناخته میشود و شامل شهر باکو و چاههای نفت آن است که شهرتی جهانی دارند. به دلیل فراوانی گاز در لایههای زیرین خاک، این سرزمین از دیرباز با عناوینی همچون «سرزمین آتشهای جاویدان» یا «معادن آتش» شناخته میشد؛ و از همینجا بود که نامهای «آزربایجان»، «آزریستان» یا «آزرپاتیگان» پدید آمد».
ارزیابی ادعاهای توپچوباشوف: تمام بیانات فوق توپچوباشوف بی
پایه و نادرست و بر اساس دیدگاهی پانایرانیستی است.
-آزرستان
هرگز نام دیگر آزربایجان نهبوده است. مردم تورک چه در ایران و چه در قفقاز هیچگاه
آن سرزمینها را آزرستان نهنامیده است.
-آزریستان
یک دیگرنامگذاری جعلی و اختراع خارجیان است که توسط بعضی از مانقورتهای قفقازی
تبلیغ شده است.
-اسم
آزربایجان به معنی سرزمین آتشهای جاویدان و یا معادن آتش نیست، محرف آتورپاتگان
به معنی جایگاه و مکان سرداری به اسم آتورپات است.
-مردم
تورک ساکن در آزربایجان هرگز خود را آزربایجانی نهنامیدهاند. خودنامگذاری آنها
همیشه «تورک» بوده و است.
-مردم
تورک ساکن در آزربایجان تورکتبار نیستند، «تورک» هستند.
-
از آنجائی که خودنامگذاری ملی و قومی مردم تورک ساکن در آزربایجان صرفا و تاریخا
«تورک» است، و هیچ قوم و ملتی به اسم آزر و یا آزری در اوائل قرن بیستم در
آزربایجان ساکن نهبود، کاربرد اصطلاح آزریستان به معنی کشور آزرها و یا آزریها،
به معنی انکار صریح هویت ملی مردم تورک ساکن در آزربایجان، اعتقاد به وجود ملتی به
اسم آزر و یا آزری، و در نتیجه رفتاری در مقولهی نسلکشی ملی ملت تورک است.
-در حال حاضر، آزرستان، مانند آزری یک اصطلاح عامیانه یا، در برخی موارد، جایگزینی تحقیرآمیز یا سیاسی برای نام رسمی «آزربایجان» است که اغلب از طرف گروههای به شدت تورکستیز (اولتراناسیونالیستهای ارمنی و فارس ...) استفاده میشود.
داستان کوتاه سرزمین آزرستان ۱٩۲۱
در سال ۱٩۲۱ وزارت معارف کشور لیتوانیا، یک داستان کوتاه به نام سرزمین آزرستان (Azerstano Šalis) نوشتهی مولف لیتوانیایی (Vincas Krėvė-Mickevičius) را در ماهنامهی ادبی (Skaitymai) منتشر کرد. او در سال ۱٩٠٩ در شهر باکو معلم، بعدها از موسسین و استادان دانشگاه خلق در آن شهر و در سال ۱٩۱٩ کونسول لیتوانیا در جمهوری آزربایجان بود[27]. در سالهای اخیر (۲٠٠٦-۲٠۱٥) هم یک مجموعهی داستانها از همان مولف لیتوانیایی به نام کشور آزرستان (Azəristan ölkəsi) با الهام از داستان کوتاه او سرزمین آزرستان (Azerstano šalis) در جمهوری آزربایجان منتشر شده است.
رسولزاده و دیگر مهاجرین مساواتی و قفقازی عامل رواج سرطانوار «آزهری» در عوثمانلی بعد از جنگ جهانی اول
نشریهی «آزهری تورکو» به سردبیری رسولزاده: پس از اشغال جمهوری خلق آزربایجان (آزهربایجان خالق جمهوریتی) توسط بولشویکها به سال ١٩٢٠ رسولزاده و دیگر سران آن جمهوری به عوثمانلی پناهنده شدند. در این دوره این گروه مشهور به مساواتچی در نخستین نشریهی در تبعید خود به نام «یئنی قافقاسیا» و دیگر نشریاتشان، نام آذری را به شدتی بیشتر به کاربرده و تبلیغ کردند. بعضی مقالات به امضای «آذری»، احتمالا به قلم رسولزاده، به چاپ رسید. دومین نشریهی مهاجرین مساواتچی در استانبول، «آزهری تورکو» نام داشت.
آزهری تورکو در نامهی رئیس کلوب اتحاد آزربایجان در برلین - سال ۱٩۲٤: در روزنامهی وطن استانبول، ٢٣ربیع الاخر ١٣٤٣، جمعه، ٢١ تشرین ثانی، ١٣٤٠، ١٩٢٤، نامهای با تیتر «بئرلینده آزهربایجان بیرلییی کولوبو» خطاب به «روشنی بیگ بارقین» درج شده است. بنا به اطلاعاتی که روزنامه میدهد این نامه از طرف م. خداوئردی بهگلی رئیس کلوب اتحاد آزربایجان که در سال ۱٩۲٤ در برلین آلمان تاسیس و تا آن زمان به مدت دو سال به طور مخفی فعالیت میکرد به روزنامهی وطن فرستاده شده است (این نامه موضوع یک مقالهی دیگر من است[28]). در این نامه که به احتمال قریب به یقین نویسندهگان آن از وابستهگان مساواتچیان مهاجر و یا تبعیدی بودند، علاوه بر اصطلاحات «بؤیوک آزهربایجان»، «جنوبی آزهربایجان»، «شمالی آزهربایجان »، اصطلاح «آزهری تورکو» بارها استفاده میشود.
«آزهری تورک گهنجلهر بیرلییی» استانبول – ۱٩۲٦: مهاجرین مساواتچی در سال ۱٩۲٦ در استانبول انجمنی به اسم «آزهری تورک گهنجلهر بیرلییی» تاسیس کردهاند. در توضیحات و مهر یک فوتوقراف باقیمانده از این انجمن، اصطلاح «آزهری تورک» وجود دارد:
«استقلال عَلَمداری،
محترم و معزّز رئیسیمیز محمدامین بهی اهفهندییه تقدیم.
(دامقا)
آزهری تورک گهنجلهر بیرلییی، ایستانبول، ۱٩۲٦
(ایزباسی
– ایمضا) بیرلیک
رئیسی (آدی
اوخونمازدیر)
ایستانبولدا
آزهربایجان (جمهوریتی) استقلالینین دوقوزونجو ییل دؤنومو ۲٨ ماییس (۱٩۲٧) گونونو
تسعید مناسبتیله (آلینان فوتوقراف).
آزهری گهنجلهر بیرلییی نشریاتیندان
(دامقا) آزهری تورک گهنجلهر بیرلییی، ایستانبول، ۱٩۲٦».
تأثیر غیر مستقیم دموکراتهای آزربایجان و مانقورتیسم تبریزی در رواج آذری در عوثمانلی در ربع اول قرن بیستم
در سالهای جنگ جهانی اول، حرکات ضد تورک در میان نخبهگان ایرانگرا و آزربایجانگرایان پانایرانیست عمدتا از مرکز و شرق آزربایجان که در طول قرن نوزده و سالهای جنبش مشروطیت به مرکز ایرانگرایی تبدیل شده بود وسعت گرفت. بسیاری از مشروطهطلبان افراطی پانایرانیست، تورکهای چپ ایرانی – صلیبی و دموکراتهای آزربایجانی (در انجمن آزربایجان تهران، انجمن ایالتی آزربایجان، نشریهی آزربایجان جزء لاینفک ایران، فرقهی دموکرات آزربایجان شعبهی ایالتی فرقهی دموکرات ایران، سید حسن تقیزاده، کاظمزاده ایرانشهر، سید احمد کسروی، تقی ارانی، رضازاده شفق، اسماعیل امیرخیزی، اسماعیل یکانی، محمدعلی تربیت، ابوالقاسم فیوضات، رضا افشار، عباس ارژنگی، ...) بر علیه ملت خود تورک و اوردوی نجاتبخش اسلام که به کومک آنها شتافته بود، در صف جبههی ضد تورک و ضد مسلمان مرکب از رهبران پارسی و بابیهای ازلی و فراماسونها و تروریستهای داشناک و اشقیاء جیلو و و دولتهای صلیبی - استعمارگر فرانسه و روسیه و بریتانیا ... جای گرفتند.
این موضعگیری شوک بزرگی به نخبهگان و مقامات عوثمانلی وارد کرد و بسیاری از آنها را قانع نمود که این دسته از تورکان اهل آزربایجان، علی رغم تورک بودن تباری، به سبب فقدان شعور ملی تورک و خودباختهگی مزمن ملی و استحالهی عمیق در فرهنگ ایرانی – فارسی - شیعی ضد تورک و .... حقیقتا از دیگر تورکها متفاوت هستند؛ حتی این دو متعلق به یک ملت نهمیباشند. این برداشت جدید و تعمیم آن به همهی مردم تورک ساکن در ایران، آنها را به لزوم تمییز و فرق گذاشتن بین هویت ملی تورکهای عوثمانلی و تورکان آزربایجان ایران راند. در حالی که تا اواخر سالهای جنگ جهانی اول، سلطان عوثمانلی و بسیاری از سران اتحاد و ترقی و ژؤنتورکها و ... تورکان قفقاز جنوبی و آزربایجان ایران مخصوصا غرب آن را هنوز بخشی از ملت تورک خود میدانستند. پس از آن، برای این نخبهگان عوثمانلی، «تورک» صرفا نام قومی-ملی تورکان عوثمانلی و بالکان و قبرس و ... ؛ و «آذری» نام قومی-ملی تورکان ساکن آزربایجان ایران و قفقاز جنوبی شد. در این استعمال، «آذری» باری منفی و تحقیرآمیز داشت و به معنی تورک آبکی و رقیق، تورک فاقد شعور ملی تورک، ایرانی شده و فارسزده، فرقهگرای شیعی، آلت دست دشمنان تورک و صلیبیان و روسها و داشناکها و فرانسه و انگلیس و ... بود. این تلقی و برداشت از آذریها و یا تورکان آزربایجان ایران بعدها کمابیش توسط کمالیستها و جمهوری تورکیه هم پذیرفته شد.
آغاز به استفاده از آزری توسط بعضی از تورکگرایان در عوثمانلی
بعضی از نخبهگان و محررین عوثمانلی (معلم جودت، عمر سیفالدین، ...) که مشاهده میکردند سیاسیون مهاجر تورک قفقازی در استانبول اسامی آذری و تورک آذری را داوطلبانه و مصرانه برای نامیدن تورکان ساکن در قفقاز جنوبی و بعضا آزربایجان ایران و لهجههای تورکی آنها به کار میبرند، بر اساس اصل «صلاح مملکت خویش خسروان دانند»، به تبعیت از آنها شروع به آذری نامیدن تورکان قفقاز جنوبی و بعدها آزربایجان ایران کردند. بدین ترتیب استفاده از اصطلاحات آزهری تورکو و آزهری در مطبوعات و روزنامههای استانبول و ادبیات سیاسی به سرعت رایج شد. البته منظور این محررین عوثمانلی از «آذری»، بر خلاف آذری سیاحان و مورخین عرب، نه زبانها و یا لهجههای ایرانیک، بلکه مطابق ادبیات سیاسی استعمارگرانهی فرانسه، لهجههای زبان تورکی رایج در قفقاز جنوبی و بعدها آزربایجان ایران، یعنی لهجههای سابقا موسوم به «تورکمانی» بود. در این دوره (و یکی دو سال قبل از آن به هنگام تاسیس جمهوری مساوات در قفقاز)، بخشی از تورکگرایان عوثمانلی هم (روزنامهی تورک دونیاسی، یوسوف آقچورا، نیهال آتسیز، حسن روشنی بیگ بارقین، احمد جعفراوغلو، ...)، به این جریان پیوسته و نامهای استعمارساختهی تورک آذری و آذری را به کار بردند. به عنوان نمونه:
حسن روشنی بیگ بارقین، در مقالهی «ایرانین ایچاوزو» - ١٥ آگوست ١٩٢٤ اصطلاحات «آزری» و «آزری تورک» را به کار برده است[29]: «نشریاتیمیزدا، فارس حاکمیتی آلتیندا اینلهیهن آذری قارداشلارا قارشی هیچ بیر تعریضسیز و هیچ بیر شکایتیمیز یوخدور». .... «بیز هر گون نشریاتیمیزلا آذری قارداشلاریمیزا سلام و حرّیت یوللارکهن، اونلارا حرّیت و استقلال سعادتینین یوکسهک ذوقلهرینی آنلاتمالیییز». ... «یاورولاریمیزی قاتولیک و پروتئستان پاپاسی یاپماغا چالیشان قاتل موسّسهلهر ایله تورکلویون اهن مهم انکشاف عامللهرینی (آذری تورک یاورولارینی) فارسلاشدیران بو موسّسه آراسیندا بیر فرق اولمادیغینی حالا آنلامییوروز».
نشریهی تورکگرای «تورک دونیاسی» استانبول - سال ١٩١٩ در یک نوشته به مناسبت تبریک آزادسازی باکو از اشغال بولشویک، دو بار «آذری تورکلهری» و یک بار «آذر قاردهشلهریمیز» به معنی برادران آذر ما را به کار برده است. اگر این «آذر» اشتباه چاپی و ناشی از افتادهگی حرف «ی» در آخر آزری نهباشد، نخستین نمونهی کاربرد «آذر» (و نه آذری) به معنی «تورک اهل آزربایجان قفقاز» است[30].
نشریهی «اهالی» (یوردو) طبع ادیرنه - سال ۱٩۱٩ که در بخش اوروپایی تورکیه منتشر میشد، در مقالهای ترکیبات «قافقاس آزهربایجانی» و «آزهری تورکلهری» را به کار برده است: «شرقدهن گهلهن دادلی خبرلهر، تهبریز فرقهلهرینین ملیّتپرورانه حرکتی: تهبریزدهکی سیاسی فرقهلهر بالاتّحاد قافقاس آزهربایجانییله بیرلهشمهیه قرار وئرمیشلهردیر. شو ملیّت عصرینده آزهری تورکلهرینین متفرّق بیر حالدا بولونمالاری، مختلف حرثلهر تحتِ تأثیرینده قالمالاری تأثّرله گؤرولمهکده ایدی»[31].
مَحْمَتْ فوآد کؤپرولوزاده
در میان مولفین عوثمانلی - تورکیهای، محمد فواد کوپرولوزاده (Fuat Köprülü) دارای نقشی بی همتا و ویژه در شیوع جهانی و آکادمیک دیگرنامگذاری آذری به جای تورک برای تورکان ساکن در آزربایجان ایران و قفقاز جنوبی، حتی شرق آناتولی است. کؤپرولو که معتقد بود تورکان ساکن در آزربایجان، «شعبهی آذری» ملت تورک را تشکیل میدهند، در ١٩٢١ آغاز به تالیف کتاب «آذری ادبیاتی تاریخی» کرد؛ در سال ١٩٢٦ یکی از شاگردان خود به اسم امین عابد را موظف به تهیهی تزی با نام «تاریخ ادبیات تورک آذری» (Azeri Türk Edebiyatı Tarihi) نمود (این اثر یک سال بعد در باکو با نام «تاریخ ادبیات تورکهای آزربایجان» چاپ شد)، در همان سال کتاب «آزهری ادبیاتینا عائد تدقیقلهر» (Azeri Edebiyatına Ait Tetkikler) را تالیف کرد[32]؛ مادّهی آذری را به آنسیکلوپدی اسلام وارد نمود؛ اصطلاح «ساحهی آذری» (Azeri Sahası) را جعل کرد:
«... شو جهتی بالخاصّه تصریح ائدهلیم کی بیز بورادا آذری اصطلاحینی، آدلارینی سایدیغیمیز مولفلهردهن تمامییلا فرقلی بیر معنادا قوللانیوروز. بیزیم فیکریمیزه گؤره بو اصطلاح یالنیز بو گونکو ایران آزهربایجانی و گونئی (جنوبی) قافقازیا تورکلهرینین قونوشدوقلاری تورک دیلی شعبهسینه و یا شعبهلهرینه دئییل، داها گئنیش اولاراق، عمومیّتله ایران، قافقازیا، حتّی دوغو (شرقی) آنادولو و عراق تورکلهری آراسیندا اوزون عصرلهردهن بهری زهنگین بیر ادبیات وجودا گهتیرهن ادبی لهجهیه اطلاق اوخوماق ایجاب ائدهر. ایلهریده یاپیلاجاق خصوصی تدقیقلهر و مقایسهلهر نتیجهسینده بوتون بو گئنیش ساحهده بیربیریندهن آز و یا چوخ فرقلهرله آیریلان بیر چوخ شیوهنین و آغیزلارینین موجودیتی البته تثبیت اولوناجاقدیر. لاکین تورکجهنین ایکی بؤیوک ادبی لهجهسی اولان چاغاتای و عوثمانلی لهجهلهرینین یانیندا، خوراساندان آنادولویا و قافقازیادان باغدادا قهدهر گئنیش بیر ساحهده، ۱۴ م. عصردهن بهری حاکم اولوپ قوّتلی بیر ادبی انکشاف گؤستهرمیش اولان اوچونجو بیر ادبی لهجه داها واردیر کی ایشته بیز آذری اصطلاحییلا بالخاصّه بونو قصد ائدییوروز. عوثمانلیجا دئنیلهن باتی (غربی) اوغوز ادبی لهجهسی ایله چوخ یاخین و چوخ سیخی مناسبتلهری بولونان بو آذری ادبی لهجهسی حقیقتده دوغو (شرقی) اوغوز ادبی لهجهسیندهن باشقا بیر شئی دئییلدیر»
"şu ciheti bilhassa tasrih edelim [belirtelim] ki biz burada Azeri ıstılahım, adlarını saydığımız müelliflerden tamamıyla farklı bir manada kullanıyoruz. Bizim fikrimize göre bu ıstılah, yalnız bugünkü İran Azerbaycanı ve Güney Kafkasya Türklerinin konuştukları Türk dili şubesine veya şubelerine değil, daha geniş olarak umumiyetle İran, Kafkasya, hatta Doğu Anadolu ve Irak Türkleri arasında uzun asırlardan beri zengin bir edebiyat vücuda getiren "edebî lehçe"ye ıtlak okumak [genellemek] icap eder. İleride yapılacak hususi tetkikler ve mukayeseler neticesinde, bütün bu geniş sahada birbirinden az veya çok farklarla ayrılan birçok şivenin ve ağızlarının mevcudiyeti elbette tespit olunacaktır. Lakin Türkçenin iki büyük edebî lehçesi olan Çağatay ve Osmanlı lehçelerinin yanında, Horasan'dan Anadolu’ya ve Kafkasya'dan Bağdat'a kadar geniş bir sahada XIV. asırdan beri hâkim olup, kuvvetli bir edebi inkişaf göstermiş olan üçüncü bir edebi lehçe daha vardır; ki işte biz Azeri ıstılahıyla bilhassa bunu kaydediyoruz. Osmanlıca denilen Batı Oğuz edebî lehçesi ile çok yakın ve çok sıkı münasebetleri bulunan bu Azeri edebî lehçesi, hakikatte Doğu Oğuz edebî lehçesinden başka bir şey değildir. "
تالیفات و اقدامات کؤپرولو باعث شد دیگرنامگذاری استعمارساخته و نژادپرستانهی آذری و مشتقات آن (ادبیات آذری، شعرای آذری، ساحهی آذری، ...) به معنی تورکان ساکن آزربایجان ایران و قفقاز جنوبی و شیعیان تورکزبان شرق آناتولی، به ادبیات علمی و مراکز آکادمیک تورکیشناسی تورکیه و جهان داخل شود و رسمیت پیدا کند. تا به امروز هم آذری در تورکیه به این معنی استفاده میشود.
ارزیابی-ویژهگیهای آذری کؤپرولو چنین است:
١-کؤپرلو آذری را به معنی لهجههای تورکمانی زبان تورکی مستعمل
در قفقاز جنوبی، ایران، شرق و جنوب تورکیه، عراق و ....، به کار میبرد.
٢- آذری نامیدن لهجههای تورکی رایج در ایران و قفقاز و
آناتولی شرقی و جنوبی و خاورمیانه توسط کؤپرولو (و دیگران)؛ یک جعل خودسرانه و دلبخواهانه، بی اساس و نادرست است. زیرا این لهجههای
زبان تورکی در طول تاریخ هرگز آذری نامیده نهشدهاند، بلکه و به درستی «تورکمانی»
نامیده میشدند.
٣-منسوب
نمودن لهجهی تورکمانی به آزربایجان از طریق نام آذری تخصیصی نابجا است. زیرا
لهجههای تورکمانی، منحصر و محدود به آزربایجان و تورکان ساکن در آزربایجان نهبوده
و نیستند. بلکه در سراسر ایران، قفقاز، عراق، سوریه و بخش بسیار بزرگی از شرق،
جنوب و مرکز تورکیه رایج بوده و هستند.
٤-«ساحهی
آذری» کؤپرولو مفهومی خیالی است و هرگز وجود نهداشته و نهدارد. آنچه وجود داشته
و دارد «ساحهی تورکمانی» است. حتی تا قرون اخیر این منطقه در بسیاری از منابع
«تورکمانیا» نامیده میشد.
٥-کؤپرولو آزری را – یعنی لهجههای تورکمانی رایج در ایران و قفقاز
و آناتولی و عراق و سوریه – را «شاخهی شرقی اوغوز» مینامد. در حالی که لهجههای
تورکمانی رایج در این مناطق، «شاخهی شرقی اوغوز غربی» هستند. «شاخهی شرقی اوغوز»،
زبان تورکمنی در شرق دریای خزر است.
٦-کؤپرولو به هنگام ایجاد تئوری آزری و تثبیت نمونههای ادبی آن دوچار اشتباهات متعددی شده است. از جمله او حسناوغلو اسفراینی را نخستین شاعر آزری نامیده است. در حالی که حسناوغلو یک شاعر تورک از خوراسان (افشاریورت فعلی) بود و آثار تورکی او هم به احتمال قریب به یقین نه به لهجهی تورکمانی رایج در آزربایجان، بلکه به لهجهی خراسانی زبان تورکی بوده است. اشعار تورکی به دست آمده از حسناوغلو، بازگویی و بازنویسی اشعار اصلی او که به تورکی خراسانی بودهاند، به لهجههای تورکمانی و عوثمانلی در آن مناطق است و اینها، بر خلاف گمان کؤپرولو، حسناوغلوی اسفراینی از افشاریورت خوراسان را شاعر آزری - آزربایجانی و یا عوثمانلی - آناتولیائی نهمیکند. همانگونه که بازگوییهای ارمنی و گورجی حماسی کوراوغلو، او را ارمنی – ارمنستانی و گورجی – گورجستانی نهمیسازد.
٧-تغییر نام لهجههای زبان تورکی از تورکمانی به آذری توسط کؤپرولو (و به آزربایجانی)، آن هم بر خلاف خواست و خودنامگذاری متکلمین بدان لهجهها که همیشه خود را تورک و زبانشان را تورکی و لهجههایشان را اغلب تورکمانی نامیدهاند، یک دیگرنامگذاری الیتیست (نخبهگرایانه)، و با معیارهای کنونی تجاوز به حقوق انسانی و ملی مردم تورک، رفتاری نژادپرستانه و یک جنایت نسلکشی ملی است.
٨-آذری
نامیدن دلبخواهانه، خودسرانه و بیجای لهجههای تورکمانی زبان تورکی توسط کؤپرولو
(و دیگران)، به لحاظ نادرستی فرقی با آذری نامیدن بعضی از لهجهها و زبانهای
گوناگون ایرانیک رایج در شمال غرب ایران که اسامی معلوم دیگری داشتند و دارند از
طرف کسروی و پانایرانیستها نهدارد.
٩-تالیفات و اقدامات کؤپرولو باعث شد دیگرنامگذاری استعمارساخته و نژادپرستانهی آذری و مشتقات آن (ادبیات آذری، شعرای آذری، ساحهی آذری، ...) به معنی تورکان ساکن آزربایجان ایران و قفقاز جنوبی و شیعیان تورکزبان شرق آناتولی، به ادبیات علمی و مراکز آکادمیک تورکیشناسی تورکیه و جهان داخل شود و رسمیت پیدا کند. تا به امروز هم دیگرنامگذاری آذری در تورکیه به این معنی استفاده میشود.
عدم استقبال اغلب تورکگرایان و ملیگرایان تورک، و کومونیستها و بولشویکها تا سال ١٩٣٧ از نام آذری
با اینهمه بسیاری از تورکگرایان و ملیگرایان تورک در عوثمانلی مانند حسینزاده علی، آغااوغلو، خالیده ادیپ .... به نام آذری روی خوش نشان نهدادند. در جمهوری سوسیالیستی آزربایجان نیز، کومونیستها و بولشویکها و اسناد دولتی تا سال ١٩٣٧، همچنان ملت و زبان خود را صریحا و صرفا «تورک» و «تورکی» مینامیدند[33]. در دو دههی اول عمر جمهوری شوروی سوسیالیستی آزربایجان، اصرار بر تاکید و ذکر نام ملی تورک، به عنوان بخشی از روند تورکلهشمه - تورکسازی، در هر مناسبت و فرصت وجود داشت. در مطبوعات و کتب، مقالات، اخبار، آگهیها و گزارشات این دوره نام ملی ملت تورک ساکن در جمهوری سوسیالیستی شورایی آزربایجان و قفقاز جنوبی بدون پسوند و موخره، صرفا «تورک» و نام زبان وی «تورکی» (تورکجه) است. «تورک» به عنوان نام ملت به تنهایی و یا صفت نشانگر هویت ملی در ترکیبهای متعدد از جمله کارگران تورک، زحمتکشان تورک، رنجبران تورک، روستاییان تورک، کومونیستهای تورک، اعضای تورک حزب، جماعت عوام تورک، جوانان تورک، کودکان تورک، فرزندان تورک، مربیان تورک و ...، «تورکی» در ترکیبات بیشمار، از جمله ترجمهی تورکی، نمایش تورکی، آرتیست تورکی، کورس تورکی، صفحات تورکی، جواب تورکی، سواد تورکی، عریضه و عرض حال تورکی، روزنامه و مجموعهی تورکی، کتاب تورکی، نوشتهی تورکی، تورکینویسی، تورکیگویی و ... بهکار میرود. الفباء، املاء و ادبیات ملت تورک ساکن در جنوب قفقاز و جمهوری سوسیالیستی شوروی آزربایجان الفباء تورک، املاء تورک و ادبیات تورک نامیده میشود. موسسات و نهادهای دولتی، سیاسی، آموزشی، اجتماعی و هنری همه دارای معرفه و مشخصهی «تورک» در عنوانشان هستند. از جمله مدارس تورک، مدرسهی مرکزی تورک حزب سوویتیک، کتابخانهی تورک، کاخ فرهنگ تورک، انجمن فوتبال تورک. بهویژه در نام تئاترها، تروپها و صحنهها، و به منظور تشویق و جذاب نمودن آنها برای تورکها و تاکید بر بینونیتشان با تئاترهای روسی، ارمنی و ... همیشه کلمهی تورک آورده میشود. مانند تئاتر تورک، تئاتر کارگری تورک، تئاتر حکومتی انتقاد و تبلیغات آزاد تورک، تئاتر تورک آکادمیک دولتی، تروپهای تورک، صحنهی تورک و نمایش تورک.
آزربایجانگرایان پانایرانیست «آزربایجانیچی» در مقابل مساواتیهای «آزریچی»
در آن دوران که دیگرنامگذاری استعماری و نژادپرستانه و فرانسهساخت «آزری»، توسط مساواتیان در عوثمانلی و قفقاز مانند سرطان رایج میشد، پانایرانیستها و آزربایجانگرایان پانایرانیست در ایران شامل تورکهای چپ ایرانی - صلیبی، تورکهای مشروطهطلب فارسمحور و ضد تورک، و حاکمیت رضا شاه - دولت پهلوی، هنوز به پوتانسیل و عملکرد تورکستیز نام آزری واقف نهشده بودند، و خلق تورک ساکن در ایران را کماکان تورک و زبانش را تورکی میدانستند و مینامیدند. حتی دستهای از مانقورتهای پانایرانیست تبریزی (ارانی تبریزی، کسروی تبریزی، کاظمزاده ایرانشهر تبریزی، تقیزاده تبریزی، رضازاده شفق تبریزی، ....) به استفاده از آزری به معنی قسمتی از ملت تورک ساکن در آزربایجان شدیدا اعتراض میکردند، زیرا به نظر آنها آزری – مانند تلقی سیاحان و مولفین عرب – یک مفهوم و زبان و قوم ایرانیک بود، و نه تورک. همچنان که محمد معین در مقدمهی برهان قاطع مینویسد: «آذری لهجهی قدیم آزربایجان که نهباید این لهجه را با آذری مصطلح تورکان به معنی تورکی مستعمل در آزربایجان اشتباه کرد. اینک در آزربایجان بقایای آذری کهن به عنوان هرزندی، حسنو، قرهچولی، خلخالی و تاتی تکلم میشود».
بسیاری از این دسته مخصوصا نسل قدیمی آنها به جای آزری با اصرار از دیگرنامگذاری «آزربایجانی» استفاده میکردند. به عنوان نمونه:
تقی ارانی در مقالهی فارسی «آذربایجان: یک مسالهی حیاتی و مماتی ایران»
(برلین، ۱٩۲٤) تورک نامیدن مردم تورک ساکن در آزربایجان را ننگ خوانده
و آنها را آزربایجانی مینامد و میگوید عوثمانلیها مردم آزربایجان را آزری
مینامند.
رضا زاده شفق در مقالهی تورکی «تورک متفکرینین نظر انتباهینا»
(برلین، ۱٩۲٤)، نام آزری و تورک را به کار نهمیبرد، و مردم تورک ساکن در
آزربایجان را آزربایجانی مینامد.
غنیزاده سلماسی در مقالهی تورکی «روشنی بگه جواب» (انتشارات کاویانی،
برلین ۱٩۲٤) از آزری نامیدن آزربایجانیها توسط روشنی بیگ و در عوثمانلی
اظهار تعجب میکند و به جای تورک و آزری، صرفا آزهربایجانلی (آزربایجانی)
را به کار میبرد.
سید جعفر پیشهوری در مقالهی «حکومت مرکزی و اختیارات محلی» (حقیقت، ۱٩۲٥) کسانی که آزربایجان را تورک میخوانند را بی فکر مینامد. او در یک سخنرانی در سال ۱۳۲٥، تورک بودن نام ملت تورک را انکار و تورکها را از قدیم دشمن آزربایجانیها مینامد.
اعتراض کسروی به کاربرد آذری به معنای ملت تورک و اختراع زبان ایرانیک آذری توسط او
کاربرد «آذری» به عنوان زبانی تورکیک و برای نامیدن لهجههای تورکمانی زبان تورکی رایج در آزربایجان ایران و قفقاز، در آغاز از سوی پانایرانیستها و آزربایجانگرایان پانایرانیست با اعتراضات شدیدی مواجه شد. یکی از این آزربایجانگرایان پانایرانیست سید احمد کسروی هؤکومآوارلی تبریزی بود که در سال ١٩٢٥ با انتشار کتاب «آذری زبان باستان آزربایجان» به این کاربرد اعتراض نمود. اعتراض کسروی به آذری نامیدن زبان تورکی صائب و به جا بود. زیرا در طول تاریخ نه خود تودهی تورک و نه دیگران هرگز وی را آذری نه نامیده بودند. اما کسروی در این میان، مرتکب خبط و جعلهای بزرگتری شد. از جمله آذری به کار رفته توسط چهار سیاح عرب را به عنوان یک زبان مشخص ایرانیک که گویا در گذشته زبان عمده و سراسری، حتی تنها زبان، و مختص و منحصر به آزربایجان بود عرضه کرد.
ارزیابی -ویژهگیهای آذری کسروی تبریزی چنین است:
١-
کسروی آذری را به عنوان نام زبان به کار میبرد، نه نام قوم و ملت و مردم.
٢- بنا به کسروی «آذری» یک «زبان ایرانیک» سراسری و مختص به، حتی
تنها زبان آزربایجان قبل از رایج شدن تورکی در آن جا است.
۳-
زبان آذری منظور کسروی ربطی به زبان تورکی نهدارد. آذری به معنی لهجههای تورکی رایج
در آزربایجان، مفهومی متفاوت است که ٤٠ سال قبل از کتاب کسروی در سال ١٨٨٥ در
پاریس توسط فرانسویها جعل و بیش از یک دهه قبل از کسروی، توسط
عدهای از مهاجرین مساواتی و سیاسیون قفقازی در عوثمانلی و قفقاز برای نامیدن
تورکهای ساکن در ایران و قفقاز و زبان تورکیشان رایج شد.
٤-کسروی
زبان مردم تورک ساکن در ایران و آزربایجان را «تورکی» مینامید، و نه آزری.
٥-
آزری سیاحان عرب غیر از زبان آزری کسروی است:
-
نمونههایی که کسروی و پیروان او از متون قدیمی و یا معاصر به عنوان نمونههای زبان
آذری میدهند، متعلق به یک زبان واحد نیستند. بلکه نمونههایی از لهجهها و زبانهای
گوناگون ایرانیک اکثرا متعلق به خانوادهی زبانهای تاتیک، و بعضا رازی-راجی،
لهجههای جنوبی تالشی، گیلکی، لهجههای لکی، حتی زبان کرمانجی از زبانهای کوردیک و
... هستند.
-این
زبانها مختص به آزربایجان نیستند و در خارج آزربایجان هم متکلمینی داشته و دارند.
در حالی که آذری سیاحان عرب، به معنی لهجه و زبان احتمالا ایرانیک منسوب به و
مختص آزربایجان بود که به جز خودشان کسی (از جمله در خارج آزربایجان) آن را درک نهمیکرد.
-
لهجهها و زبانهای ایرانیکی که کسروی نمونههای آنها را به عنوان آزری میدهد، در
آن دوره و یا توسط متکلمین کنونیشان هرگز آذری نامیده نهشدهاند، بلکه نامهای
متفاوتی داشتند (راجی-رازی، تالشی، گیلکی، تاتی، ...)
- آذری نمایاندن نمونههایی متعلق به لهجهها و زبانهای ایرانیک متفاوت از طرف کسروی بی پایه، نادرست و غیر علمی است.
انگلستان و تبدیل زبان آذری ایرانیک کسروی به هویت قومی-ملی آذری ایرانی
دولت بریتانیا مبدع و مخترع آذری به معنی یک قوم و زبان تورکیک در آزربایجان نیست. فرانسه در دهههای پایانی قرن نوزده مخترع آن است. انگلستان در دههی اول قرن بیستم به دورهی مشروطیت، مخترع هویت قومی «آزربایجانی» به معنی یک قوم زیرمجموعهی ملت مودرن ایران است[34].
پس از انتشار کتاب «آذری و یا زبان باستان آزربایجان» توسط احمد کسرائی - کسروی هؤکمآوارلی تبریزی به سال ١٩٢٥، دولت بریتانیا فورا متوجه ارزش و قابلیتها و فوائد مفهوم زبان آذری ایرانیک او در اجرای سیاست استراتژیک تورکستیزی و تورکزدائی از ایران و منطقه و مهندسی قومی آن بخش از خلق تورک که در سه استان آزربایجانی ساکن بودند شد و سریعاً ایدهی «زبان آزری ایرانیک کسروی» را به مفهوم «قوم ایرانی آزربایجانی دورهی مشروطه» که خود ابداع کرده بود پیوند زد. در این ورسیون جدید انگلیسی، آذری مترادف آزربایجانی، یک قوم تورکزبان و زیرمجموعهی ملت مودرن ایران با زبان ملی فارسی، و قوم آزری در اصل همان آزری ایرانیک است که زبانش بعدها به تورکی تغییر یافته است. (در حالی که قبل از این تاریخ، غربیها و اوروپاییها تورکهای ایران را اخلاف سلجوقیان و دیگر سلسلههای تورک حاکم بر این کشور میدانستند). پس از این تاریخ، آزری مبدل به یک هویت قومی انتقالی و آنتیتز هویت ملی تورک و یا ابزاری برای نسلکشی ملی تودهی تورک ساکن در ایران شد که میبایست برای تجزیهی ملت تورک ساکن در ایران و تبدیل گام به گام تودهی تورک ساکن در سه استان آزربایجانی نخست از «تورک» به «آزری» و سپس از «آزری» به «فارس» به کار رود.
در این استقامت دولت بریتانیا به تبلیغ و انتشار وسیع و گستردهی نوشتهی کسروی در غرب و مراکز سیاسی و آکادمیک جهان پرداخت، آن را در نشریهی انگلیسی (The Times of Mesopotamia) چاپ و توسط انجمن آسیائی پادشاهی لندن (The Royal Asiatic Society) بازنشر نمود، و به کسروی عضویت انجمن آسیائی پادشاهی لندن را اعطا کرد[35]. به مرور زمان و با بازاریابی بسیار گسترده و پیوسته، آزری به عنوان نام یک «قوم ایرانی» معاصر و زبان او، نه تنها جزئی از ترمینولوژی رسمی دولت ایران شد، بلکه در سراسر جهان به ویژه در مراکز سیاسی و آکادمیک غرب به خوبی جا افتاد. این نامگذاری و هویت جدید قومی استعماری و نژادپرستانه بالاخره از سوی دیگر تورکستیزها و در راس آنها پانایرانیستهای ایرانی، استالینیستهای رسپوبلیکای آزربایجان (صمد وورقون، ...)؛ دنبالهروان کومونیست سیاستهای روسیه - شوروی و برخی نخبهگان تورک فاقد شعور ملی، تورکهای چپ ایرانی - صلیبی، پانایرانیستهای آزربایجانگرا، آزربایجانچییان استالینیست، و حکومت ملی آزربایجان در ایران و نیز توسط کمالیستها و دیگران در تورکیه رایج شد. در حال حاضر پانایرانیستها و آزربایجانگرایان در نفی خودنامگذاری «تورک» مردم تورک و به جای آن استفاده از دیگرنامگذاری استعماری و نژادپرستانهی «آزری» (و «آزربایجانی») اتفاق نظر و هماهنگی دارند.
آذرآباد و آذرآبادی رضا شاه
بر خلاف آنچه برخی از فعالین سیاسی آزربایجانگرا شایع ساختهاند، رضا شاه و نظام رضا خانی ایجاد کنندهی آذری نه به معنی یک زبان و قوم ایرانی، و نه به معنی یک زبان و قوم تورک نیست، مبلّغ آن هم نهبود. جنبش پانایرانیستی و ضد تورک مشروطیت که تاریخنگاری و مانقورتیسم آزربایجانی آن را ملی میداند، سیاست فارسگرایی در همهی عرصهها را به سیاست رسمی حکومتهای مشروطهی ایران (١٩٠٩-١٩٢٥) تبدیل کرد. با تاسیس سلطنت پهلوی در ١٩٢٥، نسلکشی ملی تورک و نسلکشی زبانی تورکی به استراتژی راهبردی حاکمیت رضا شاه ارتقاء یافت. در همان دوره کومونیستهای جمهوری سوسیالیستی آزربایجان در قفقاز، با طرح اصطلاحات آزربایجان شمالی و آزربایجان جنوبی و .... خواستار استقلال آزربایجان ایران و الحاق آن به جمهوری خودشان شدند. این امر باعث گشت دولت رضا شاه، مانند «تورک» از نام «آزربایجان» هم - علی رغم ایرانیک بودن آن - احساس خطر کرده، به فکر تغییر دادن آن بیافتد. نامهای جدیدی که رژیم رضا شاه در نظر داشت جایگزین «آزربایجان» و «تورک» سازد، به ترتیب «آذرآباد» و «آذرآبادی» بود: «پیشنهاد رضا خان برای تغییر نام آزربایجان به آذرآباد، در سفر به تبریز، خرداد ١٣٠٤: تغییر نام آزربایجان به آذرآباد. چون اسم آزربایجان بیخطر نیست و در بعضی جرائد قفقاز، آزربایجان ایران را آزربایجان جنوبی نامیدهاند و خطر تجاوز به این سرزمین وجود دارد، برای رفع سوء تفاهمات و دفع خطر پیشنهاد میشود که اسم آزربایجان را به آذرآباد و اهالی [تورک] آن آذرآبادی نامیده شوند»[36].
ارزیابی اصطلاحات آذرآباد و آذرآبادی رضا شاهی:
١-به
ادعای برخی منابع مانند برهان قاطع، گویا آذرآباد نام دیگر آتشکدهی تبریز به اسم
«آذربادگان»، بنا شده توسط موبدی به اسم «آذرآباد»، و از اینجا نام دیگر شهر
تبریز بوده است.
٢-انتخاب
و ترجیح نام آذرآباد و آذرآبادی از سوی رضا شاه، به سبب وجود جزء «آذر» در آن به
معنی آتش و ماهیت و هویت پارسی، پهلوی، زرتشتی غلیظ این نام بود.
٣- دو دهه بعد از پیشنهاد رضا خان برای تغییر دادن نامهای تورک و آزربایجان به نام پارسی، پهلوی و زرتشتی آذرآباد و آذرآبادی، حکومت ملی آزربایجان به تبلیغ پیشنهاد رضا خان پرداخت (در ادامهی مقاله). تبلیغ نام آذرآباد، یکی دیگر از همسوئیهای متعدد حکومت ملی آزربایجان و سران آن با پانایرانیستها بود.
آفرینش ملت آزربایجان توسط استالین و میکویان در سال ۱٩۳٧
در سال ١٩٣٧ در قسمت اوروپایی اتحاد جماهیر شوروی به فرمان استالین (اصلا گورجی با ملیت انتخابی روس) و میکویان (ارمنی)، دو ملتسازی استعماری و امپریالیستی به وقوع پیوست. یکی تبدیل مردم رومن سرزمین مولداوی که توسط اتحاد شوروی اشغال شده بود به ملت مولدوون - مولداوییایی، و دیگری تبدیل مردم تورک (اوغوزهای غربی) در قفقاز جنوبی به ملت آزربایجان. هدف حزب کومونیست روسیه به رهبری استالین از مهندسی هویت ملی تودهی تورک در قفقاز جنوبی و آفرینش ملت آزربایجان قفقازی، سد کردن تاثیرات معظم فرهنگی و سیاسی تورکیه از جمله تورکگرایی و استقلالطلبی بر تورکان قفقاز و خارج کردن کامل قفقاز از حیطهی نفوذ آن دولت بود. در این مهندسی ملی روسی و ملتسازی استالینیستی، تغییر نام ملت «تورک» به «آزربایجانی» و نام زبان «تورکی» به زبان «آزربایجانی» و از بین بردن و ریشهکن کردن هویت ملی تورک اوغوزهای غربی در قفقاز جنوبی جایگاهی مرکزی داشت.
در این راستا مفاهیمی مانند «ملت آزربایجان» با هویت ملی آزربایجانی، زبان آزربایجانی، ادبیات آزربایجانی، تاریخ آزربایجانی، وطن آزربایجانی، شخصیتهای ملی آزربایجانی و ایدئولوژی – دوکترین آزربایجانیگرایی و آزربایجانگرایی .... بر اساس مختصات بومی قفقازی مشترک با ارمنیان و .... و همه در ضدیت با مفاهیم ملت تورک و هویت ملی تورک و زبان تورکی و ادبیات تورک و تاریخ تورک و وطن تورک و شخصیتهای ملی تورک، و با دشمنسازی و کینهورزی به تورک و عوثمانلی و تورکیه اختراع شد[37] و توسط متودهای بولشویکی – لنینی - استالینی (اعدام، تبعید، شکنجه، ترور روشنفکران و سیاسیون و اهل قلم تورک؛ دعویهای شبهایمانی و شبهعلمی، برجسته کردن بخشهایی از واقعیت و به حاشیه راندن بخشهای دیگر آن، وارونهنمایی، تخریب دیگری و شبهنقد، هوچیگری، خشونت زبانی، ادبیات تکفیری، شیطانسازی، لجن مال کردن، مغزشویی، مانقورتسازی، و ....) بر تودهی تورک در آزربایجان شوروی تحمیل گردید. پس از آن در اتحاد جماهیر شوروی و جمهوری سوسیالیستی آزربایجان، استفاده از «تورک» به عنوان نام ملی و تاریخی (اوغوزهای غربی) ساکن در قفقاز جنوبی و خودنامگذاری «ملت تورک» ممنوع و از اسناد و حافظهها تصفیه و به جای آن نام جدید استعماری و نژادپرستانهی «ملت آزربایجان» به عنوان یک ملت غیر تورک و ضد تورکیه با ریشهی قفقازی جایگزین شد.
استفاده از آزری در آزربایجان شوروی استالینیستی:
دولت شوروی - استالین سیاست خاصی برای تبلیغ نام آذری نهداشت. با این همه بعضی از ادبا و مولفین جمهوری آزربایجان شوروی به موازات «آزربایجانی»، نام نژادپرستانه و استعماری «آزری» را هم به سبب بار و عملکرد شدیداً ضد تورک آن استفاده کردهاند. به عنوان نمونه شاعر استالینیست صمد وورقون، در شعری به اسم «عکس صدا»[38] دیگرنامگذاری ضد تورک، استعماری، نژادپرستانه، جعلی و پانایرانیستی - صلیبی «آزری» را به عنوان نام ملی ملت تورک (اوغوزهای غربی) ساکن در جنوب قفقاز و قسمت آزربایجانی تورکایلی واقع در ایران به کار برده است. این شعر که در آن صمد وروقون به دروغ ادعا میکند نام ملت تورک، آزری است و همهی دنیا این شهرت او را میدانند، قبل از تجاوز ارتش سرخ به ایران در ۲٥ آوگوست ۱٩٤۱ سروده شده است:
«آزهریدیر مهنیم آدیم، دونیا بیلیر شهرتیمی»
Âzerî’dir menim adım, Dünya bilir şöhretimi
تاسیس فرقهی دموکرات آزربایجان و حکومت ملی آزربایجان توسط روسیهی استالینیستی و موضع ضد تورک لایهی رهبری ایرانی آنها
در سال چهارم اشغال شمال غرب ایران توسط ارتش سرخ، به امر استالین و توسط توسط مقامات جهموری سوسیالیستی آزربایجان، فرقهی دموکرات آزربایجان و متعاقبا حکومت ملی آزربایجان تاسیس شد. تاسیس فرقهی دموکرات آزربایجان و حکومت ملی آزربایجان مهمترین تدبیر دولت روسیهی شوروی برای خارج کردن شمال غرب و غرب تورکنشین ایران از حیطهی نفوذ نظامی - سیاسی و فرهنگی تورکیه و تبدیل آن به حوزهی نفوذ – حیات خلوت خود، خشک نمودن نهال تورکگرایی در آنجا و متوقف کردن روند ملتشوندهگی تودهی تورک پراکنده در ایران بود (مشابه تاسیس انجمنهای آزربایجان در دورهی انقلاب پانایرانیستی و ضد تورک مشروطیت توسط انگلستان).
فرقهی دموکرات آزربایجان و حکومت ملی آزربایجان دارای سه لایهی رهبری فوقانی - مقامات روسیه (استالین و میکویان، مخترعین هویت ملی جدید و ضد تورک «آزربایجانی»)، لایهی رهبری میانی - مقامات استالینیست رسپوبلیکای آزربایجان (باقیروف)، و لایهی رهبری تحتانی - مقامات ایرانی (مدافع هویت ملی آزربایجانی، پیشهوری، جاوید، ...) بود. مهمترین دلیل دشمنی لایهی رهبری ایرانی فرقهی دموکرات آزربایجان و حکومت ملی آزربایجان در تبریز با خودنامگذاری ملی تورک و هویت ملی تورک آن بود که آنها - بر خلاف رهبران جمهوری مهاباد (نام اصلی: ساووج بولاق) که دارای شعور ملی کورد و شخصیتهایی ملی بر آمده از حرکت ملی کورد و تاریخ کورد و معتقد به هویت ملی کورد بودند - هیچ کدام دارای شعور ملی تورک و حسیات ملی تورک، معتقد به وجود ملت تورک و هویت ملی تورک، بر آمده از حرکت ملی تورک و تاریخ تورک نهبودند[39]، و هیچگونه سابقهی فعالیت سیاسی به عنوان تورک و در تشکیلات معتقد به ملت تورک در دورهی مشروطیت و سالهای جنگ جهانی اول، و مشخصا «مجادلهی ملی تورک» ربع اول قرن بیستم نهداشتند. بر عکس، رهبران ایرانی فرقهی دموکرات آزربایجان و حکومت ملی آزربایجان عمدتا تورکهای چپ ایرانی - صلیبی و کومونیستهای عضو حزب توده، فعالین جنبش کارگری ایران، همه ایرانگرایانی شدیدا معتقد به «ملت ایران» و «هویت ملی ایرانی» ایجاد شده در دورهی انقلاب ضد تورک مشروطیت توسط انگلستان و پارسیها و ازلیها و داشناکها و ماسونها و بختیاریها و مازندرانیها و باستانگرایان ایرانی و حاکمیت پانایرانیستی آزادی ستان، برخی مانند پیشهوری دارای تمایلات باستانگرایانه و فعالیتهای سیاسی ضد تورک[40] و بعضی مانند جهانشاهلو از پانایرانیستهای بعدی بودند که برای نجات ایران وطن خود به میدان آمده بودند. تقدیم و تبلیغ شخصیتهای تاریخی غیر تورک مانند بابک خرمدین، و یا فاقد شعور ملی تورک؛ اغلب معتقد به ملت ایران و وطن ایران و ضد تورک و ارمنیپرست مانند ستار خان و خیابانی و حیدر عمواغلو و ارانی و ... به عنوان شخصیتها و قهرمانان ملی از سوی حکومت ملی آزربایجان و شخص پیشهوری، هم نشانگر این واقعیت است. قاضی محمد رهبر ملی و فرهیختهی کورد جمهوری مهاباد و دیگر سران آن حرکت هم، به درستی و با تیزبینی، سران فرقهی دموکرات آزربایجان را اشخاصی فاقد آمال ملی تورک و صرفا دارای آمال کومونیستی میدانستند که حاضر بودند منافع ملی آزربایجانی خود [که اساسا ضد تورک بود] را به راحتی فدای مصالح مبارزهی اصلی کومونیستی خویش کنند[41].
وجود حسیات منفی به و نفرت از «تورک» و خودنامگذاری ملی «تورک» در میان دستهی دیگری از مقامات محلی حکومت ملی آزربایجان به ویژه در استان آزربایجان غربی، بدین سبب بود که آنها به لحاظ ملیت اصلا تورک هم نهبودند، بلکه ارمنی، آسوری و کورد دارای تمایلات ناسیونالیستی افراطی ضد تورک بودند: «سه باند در آزربایجان هستند که این فتنه و آشوب را درست کردهاند. ۱-مهاجرین قفقازی، ۲-یک عده ارمنی ۳-جمعی آشوری. و بعضی از مردم ناراضی نیز بدیشان پیوسته و حزب دموکرات تشکیل دادهاند»[42]. دلیل مخالفت شدید مردم تورک در آزربایجان غربی با حکومت ملی آزربایجان نیز همین بود، یعنی تاسیس آن توسط روسیه و مسلط کردن عناصر مسلح ارمنی و آسوری و کورد که دو دهه قبل قریب به دویست هزار تن تورک در آزربایجان غربی را کشتار کرده بودند توسط حکومت ملی آزربایجان بر آزربایجان غربی. عموما فعالین تورکگرای ربع اول قرن بیستم مخصوصاً سالهای جنگ جهانی اول در غرب آزربایجان، حتی مساواتیان قفقاز و در راس آنها رسولزاده، به دلیل فقدان شعور ملی تورک در رهبران فرقهی دموکرات آزربایجان تبریز و نیز آشکار بودن ماهیت روسی حکومت ملی آزربایجان و حمایت و مسلح کردن ارمنیان و آسوریان و کوردها توسط او، از حکومت ملی آزربایجان حمایت نهنمودند و بدان نهپیوستند.
تبلیغ دیگرنامگذاریهای جعلی، پانایرانیستی و ضد تورک «آذر»، «آزری» و مشتقات آنها توسط حکومت ملی آزربایجان
بر خلاف آنچه مشهور است، نام قومی آذری برای نامیدن قسمتی از ملت تورک که در جوغرافیای آزربایجان ساکن است و زبان او، نه توسط کسروی و رضا خان، بلکه توسط حکومت ملی آزربایجان – پیشهوری در ایران رایج و شایع شده است. «آزری» کسروی به معنی یک زبان ایرانیک که گویا پیش از تورکی زبان سراسری آزربایجان بود است، و نه به معنی زبان تورکی رایج در آزربایجان. کسروی و رضا خان و دیگر پانایرانیستها تا جنگ جهانی دوم در اشاره به مردم تورک و زبان آنها همیشه نامهای تورک و تورکی را به کار بردهاند. این حکومت ملی آزربایجان بود که بنا به ماهیت ایرانگرایانهی رهبران ایرانیاش، و در همسوئی با ترمینولوژی حزب کومونیست روسیهی شوروی، در مقیاس بسیاری وسیع، برای اولین بار در تاریخ و با جان و دل به تبلیغ و رایج ساختن هویتهای ملی و زبانی جعلی، ضد تورک، پانایرانیستی، استعماری و نژادپرستانهی خلق آزربایجان، زبان آزربایجانی، آزری، آزر اوغلو، آزرستان، آزر ائلی، آزرآبادی و .... در ایران دست زد.
در دورهی حکومت ملی آزربایجان، استفاده از نام ملی «تورک» و زبان «تورکی» در اسناد و نشریات و تبلیغات رسمی اکیدا ممنوع بود و به جای آنها نام جعلی و استعماری و نژادپرستانه و ضد تورک «آزربایجانی» به کار میرفت. به عنوان نمونه در مصوبهی تاریخ چهارشنبه ١٩ دی ١٣٢٤- ٩ ژانویه ١٩٤٦ به نام «دیل حقّینده آزهربایجان ملی حکومتینین قراری» به امضای پیشهوری، «آزهربایجان ملی دولتینین باشوزیری»، که از جمله در آن زبان آزربایجانی، زبان رسمی اعلام میشود، به جای زبان «تورکی» از زبان «آزربایجانی» (آزهربایجان دیلی)، و به جای «تورک» از واژهی «آزربایجانی» (آزهربایجانلی) استفاده شده است[43]. حکومت ملی آزربایجان با تبلیغ و تشویق دیگرنامگذاریهای پانایرانیستی آذری و آذر و آذرستان و آذرآباد و ... که در آزربایجان شوروی رایج نهبودند و پانایرانیستهای ایرانی هم در آن زمان استفاده نهمیکردند، من غیر مستقیم اعلام میکرد که خود او هم سیاستهای پانایرانیستی علیحدهای را – پاپتر از پاپ - تعقیب و اجرا میکند. مانند فرقهی دموکرات آزربایجان خیابانی در تبریز که از پانایرانیستها هم پیشی گرفته، نام آزربایجان را به اسم فارسی آزادی سِتان تغییر داد.
حکومت ملی آزربایجان در تبعیت از سیاستهای تورکستیزانهی امپریالیسم روسیه و ملتسازی استعماری استالین از یک طرف شمال غرب تورکنشین ایران و عموما کل ملت تورک ساکن در ایران را به طور موثر از دائرهی نفوذ فرهنگی و سیاسی تورکیه خارج و آنها را بدون پشتوانهی منطقهای و جهانی ساخت.[44] و از طرف دیگر مجری سیاست انکار و امحاء و ریشهکن کردن هویت ملی تورک و تجزیه و نسلکشی ملی و زبانی و وطنی ملت تورک توسط دولت ایران شد. و بدین ترتیب – بعد از آفرینش هویت قومی آزربایجانی در دورهی مشروطیت توسط انگلستان – دومین ضربهی تاریخی بر «مای مشترک تورک» را وارد کرد، و تشکل هویت ملی تورک در میان تودهی تورک پراکنده در ایران را نزدیک به ٧٠ سال بلوکه کرده، به تاخیر انداخت.
ارزیابی-ویژهگیهای آذری که از طرف حکومت ملی آزربایجان تبلیغ میشد چنین است:
١-یک
نامگذاری الیتیست بود و توسط مقامات و وابستهگان حکومت ملی آزربایجان تبلیغ و بر
مردم تورک تحمیل میشد. در حالی که تودههای مردم تورک ساکن در آزربایجان (و نه در
هیچ کجای ایران) هرگز خود را «آذری» نهمینامیدند، بلکه «تورک» مینامیدند.
٢-
نام آذری را، نه مقامات دولت شوروی و یا آزربایجان سوسیالیستی، بلکه مقامات و
سیاسیون ایرانی ایرانگرا و مسالهدار با «تورک» حکومت ملی آزربایجان (تورکهای چپ
ایرانی، آزربایجانگرایان ایرانگرا؛ باقیماندههای جنبش انگلیسی مشروطیت و آزادی
سِتان ضد تورک؛ افراطیون ارمنی، آسوری، کورد؛ ...) راسا تبلیغ میکردند. در حالی
که مقامات دولت آزربایجان شوروی و آزربایجانگرایان استالینیست در حکومت ملی
آزربایجان، اغلب نام «آزربایجانی» را به کار میبردند.
٣-تقریبا
همهی مقامات و مولفین و شعرای وابسته به حکومت ملی آزربایجان که نامهای آذر و
آذری و ... را به جای تورک به کار میبردند، از مرکز و شرق آزربایجان، منطقهای
تاریخا ایرانگرا و سنتا مسالهدار با تورک، اکثریت مطلق از تبریز و در درجهی دوم
از اردبیل، سپس خلخال و سراب و ... بودند.
٤-تبلیغ
آذری به جای تورک در دورهی حکومت ملی آزربایجان، با آگاهی بر ریشه و ماهیت
ایرانیک – زرتشتی - پارسی و بار شدیدا ضد تورک - پانایرانیستی این نام و به منظور
ریشهکن کردن نام و هویت تورک، و با حسیات میهنپرستی ایرانی و ایرانگرایی آتشین
انجام میگرفت.
٥-
برای مقامات و سیاسیون ضد تورک و ضد تورکیهای حکومت ملی آزربایجان، آذری و آذر و
آذرآبادی و آذرستان و ... ، بسیار مقبولتر از هویت ملی استالینی «آزربایجانی»
بود، زیرا ماهیت و هویت ایرانی، زرتشتی، و باستانگرایانهی پیش از تورک و اسلام
بسیار بیشتری داشت.
٦-مقامات
شوروی و جمهوری آزربایجان به سبب خصلت ضد تورک شدید آذر و آذری و آذرآبادی و
آذرستان ....، دست مقامات ایرانی حکومت ملی آزربایجان در استفاده و تبلیغ آنها را
باز گذاشته بودند.
٧-رهبری
و مقامات ایرانی حکومت ملی آزربایجان، عامل اصلی رواج هویتهای استعمارساختهی
آذری و آزربایجانی به جای تورک در ایران، مخصوصا در میان نخبهگان ایرانگرا و چپگرا
هستند.
٨- رهبری و مقامات ایرانی حکومت ملی آزربایجان، ایضا جمهوری سوسیالیستی آزربایجان با انکار خودنامگذاری طبیعی و تاریخی تورک و هویت ملی تورک و رایج ساختن نام و هویتهای ملی استعماری «آزری» و «آزربایجانی» (ساختهی استالین – میکویان) و نامهای پانایرانیستی و آزر و آزرآباد و .... مرتکب بزرگترین جنایات و خیانتها بر علیه ملت تورک شدهاند. همان گونه که به فرض اگر آتاتورک نام «تورک» در تورکیه را قدغن و به جای آن نام ملت و زبان «آناتولیایی» و «آناتی» را بر مردم تورک آن کشور تحمیل میکرد، و یا اگر قاضی محمد نام «کورد» را ممنوع و به جای آن نام ملت و زبان «کرمانشاهی» و یا «کِرْمی» را بر مردم کورد تحمیل می کرد، مرتکب جنایت و خیانت بر علیه به ترتیب ملت تورک و ملت کورد میشدند.
«شاعرلهر مجلسی»
در این دوره در اشعار شعرای حکومتی منظومههایی با نام «آذرلیییک» (روزنامهی آزربایجان، ص ٢، نومره ١٩٢)، «آذریلهر» (شاعرلهر مجلسی، دوقتور فخرالدین نوری-اردبیل)، ... منتشر شده است. یکی از انتشارات حکومت ملی آزربایجان که در آن نام پانایرانیستی آزری و مشتقات آن به وفور به کار رفته، کتاب «شاعرلهر مجلسی»[45] است. این کتاب که در اوکتوبر-نووامبر سال ١٩٤٥ در تبریز از طرف «شاعرلهر مجلسینین نشریاتی» وابسته به حکومت ملی آزربایجان چاپ شده از مهمترین اسناد نشان دهندهی خیانت سران حکومت ملی آزربایجان و مانقورتیسم تبریزی به نام و هویت ملی تورک است. در این کتاب در حالی که نام ملل تاجیک، تاتار، روس، قازاخ، ائرمهنی، ائستون، قیرقیز، تورکمهن، کورد، اؤزبک، لئه، گورجی، ... عینا مطابق با خودنامگذاریهای تاریخی آن ملل ذکر میشود، خودنامگذاری ملی و تاریخی ملت ما «تورک» و نام زبان ما «تورکی» هرگز به کار نهمیرود و به جای آنها دیگرنامگذاریهای ایرانیک استعماری و پانایرانیستی استفاده میشود: آذر (و آذر ملتی، آذر ائلی، آذر ائولادی، آذر ائللهری، آذر قادینی، آذر نسلی، آذر یوردو؛ آذر اؤلکهسی، ائولاد آذر، آذراوغلو)؛ آذرلی (نهضت آذرلینی)؛ آذری (و ملت آذری، آذری ائلی، آذریلهر، آذری ائولادی، آذری نسلی، آذری دیلی، آذری تاریخی، آذری ملکو، آذری یوردو، آذری توپراغی)؛ آزهربایجان (آزهربایجان ائلی، آزهربایجان دیلی)؛ آذرآبادی؛ آذرآبادان؛ آذرآبادگان؛ ...
علی فطرت -تبریز: دیلیم آذر، ائلیم آذر، مکانیم آذرستاندیر؛
داها غم ائیلهمهز عالمده آذر ائولادی- که آذریدهن اولوپ آذریلهره
رهبر؛...
میر مئهدی اعتماد-تبریز: سیز ده ائی آذری ائلی
چالیشین؛ آذری ائلی شجاعتده؛ سئومهیه هر کس آذری دیلینی؛
یاشاسین آذری ائلی، یاشاسین - یاشاسین آذری دیلی، یاشاسین؛ آذریلهر
یولوندا وورقوندور؛ یاشاسین هر نه آذری ائلی وار؛ آذرهم مهن ده
آذری ائلییهم؛ آذری نغمهسی ترانهسیدیر، ...
محمد بی ریا-تبریز: آزهربایجان
ائلیییک؛ بیز آذریییک
قدرتیمیز قهر و غضبله، ....
یحیی شیدا-تبریز: آذری ائولادیییک، بیز ساتماریق پولا وطن؛ آذری
تاریخینی محو ایستهیهنلهر آنلاسین- آذریلهر طالعی دنیا بویو
فرخندهدیر؛ گؤر نئجه آذر ائولادی فخریله اتحاد ائدیپ، ...[46]
١-تقریبا همهی شعرایی که اشعارشان در این کتاب چاپ شده است (جمعا ٨٨ نفر) مخصوصا آنها که اصطلاحات آذر، آذری، آذرلی، آذر ائلی، آذری ائلی، آذرآبادی، و ... را به جای «تورک» به کار بردهاند، از مرکز و شرق آزربایجان، اکثریت مطلق از تبریز، و در درجهی دوم از اردبیل هستند. از اورمو تنها به اشعار دو شاعر جای داده شده که آنها هم اصطلاحات ایرانیک – زرتشتی - پارسی آذر، آذری، ... را به کار نهبردهاند.
٢-اشعار آذریگرایانهی این کتاب و دیگر نشریات حکومت ملی آزربایجان عموما فاقد ارزش ادبی و هنری هستند و مطابق ادبیات سفارشی و شعاری و تبلیغات استالینیستی و کیش شخصیتپرستی استالین و لنین سروده شدهاند:
آذر ائلی ائتسین سهنله افتخار
اجرا اولسون سئتالینین فرمانی
اوْل
قهدهر تاپدی لیاقت کیم اونا داهی لئنین
وئردی قیمت، قلبیدهن آلقیشلادی آذر ائلین
(از آزهربایجان، نومره ١٨٨، ایکینجی دوره، ٥ شنبه، ١٢ اردیبهشت ١٣٤٥، ٢ مه ١٩٤٦، ص ١. سرودهی شعرای آزهربایجان شاعرلهر و یازیچیلار جمعیتی: محمد بی ریا - تبریز، علی فطرت - تبریز، میر مهدی اعتماد - تبریز، ابوالقاسم کامل - تبریز، بالاش آذراوغلو - اردبیل، حسین صحاف - تبریز):
سؤیلهیین
آذری اولادی تمام
وئریر ایستالینه آتشلی سلام
٣-در این کتاب و دیگر نشریات حکومت ملی آزربایجان، موغول و تورک (هونها، خزرها، قاجارها، و مخصوصا عوثمانلیها، ..)، بنا به تاریخنگاریهای پانایرانیستی، صلیبی، روسی، ارمنی، فارسی، به صورت دشمن معرفی میشوند:
گر
محمد خان قاجارین تالانچی لشکری
ایستهییپ سینهنده آت چاپسین، قول ائتسین آذری
قویمادین
نابود اولا دونیادا سؤنمهز شهرتین
تیترهییپ
عوثمانلیلارین ارکانی کینیندهن سهنین
حمله
ائتدیکده سهنین تورپاغینا عوثمانلیلار
قیلدیلار ملیتین محو ائتمهیی دلدهن شعار
(از آزهربایجان، نومره ١٨٨، ایکینجی دوره، ٥ شنبه، ١٢ اردیبهشت ١٣٤٥، ٢ مه ١٩٤٦، ص ١. سرودهی شعرای آزهربایجان شاعرلهر و یازیچیلار جمعیتی: محمد بی ریا - تبریز، علی فطرت - تبریز، میر مهدی اعتماد - تبریز، ابوالقاسم کامل - تبریز، بالاش آذراوغلو - اردبیل، حسین صحاف - تبریز):
بورا
چنگیزیله عوثمانلی گهلیب
عرب
و رومیله افغانلی گهلیب
او
قوشونلاردان او عسکرلهردن
یاراماز
قانلی ستمگرلهردهن
ظولوم،
ایشکهنجه، تالاندان باشقا
گؤرمهمیشدیک داها بیر شئی اصلا ...
٤-در این کتاب، تاریخ پیش از تورک و اسلام آزربایجان تقدیس و باستانگرایی ایرانی و اصطلاحات تاریخنگاری پانایرانیستی (زرتشت، اهرمن، زند و پازند، آتروپات، ...) تبلیغ میشود، ادعای کذب پارسیان هند و پانایرانیستها تکرار میشود که آزربایجان محل تولد زرتشت است، ... تاکید بر نام آذر و مشتقات آن در شعرای حکومت ملی آزربایجان، به سبب ارتباط این نام با ایرانیگری و تاریخ باستان ایران و زرتشتیگری است:
ائتمهییپ مسکن سینهنده هیچ
زماندا اهرمن
بیر زمان زردوشتونو سهن
عالملهره وئردین نشان
ایستهسهن هندوستانا
ائیله ایندی بیر سفر
زند و پا زندی گؤروپ اول بو سؤزومدهن باخبر
آتروپات گؤردون نئجه ایسکهندهری ناچار ائدیپ
آخری ائیله دلاور عجزینه اقرار
ائدیب
آتروپاتی بو دیارا ائتدی آخر حکمران
گؤردو آزهربایجانی مسکن شیر و ژیان
تبلیغ آذرآباد به جای آزربایجان، و آزرآبادی به جای تورک توسط حکومت ملی آزربایجان
شعرای حکومت ملی آزربایجان که تمایلات ایرانگرایانهی پیش از تورک – اسلام داشتند، ترجیح میدادند به جای اسم آزربایجان (که آن هم یک نام ایرانیک و غیر تورکی است)، اسامی پارسی سرهی آذرستان، آذرآبادگان، آتورپاتگان، آذرآباد و آذرآبادان را به کار برند. کاربرد نامهای باستانگرایانهی آذرآباد به جای آزربایجان و آذرآبادی به جای تورک توسط حکومت ملی آزربایجان معنیدار است. زیرا این دو، نامهایی بودند که به سبب ارتباط آشکارشان با زرتشتیگری و ایران باستان، دو دهه قبل از طرف رضا شاه به جای تورک و آزربایجان توصیه شده بودند. حکومت ملی آزربایجان با احیای نامهای آذرآباد و آذرآبادی، این خواست و آرزوی رضا شاه را به جا آورد. به عنوان نمونه در ابیات زیر سرودهی یک شاعر ارمنی از کتاب شاعیرلهر مجلسی که باستانگرایی ایرانی را تبلیغ میکنند، نامهای آذرآبادی و آذرآبادان استفاده شده است. این نیز نشان میدهد که در عرصهی مبارزه با هویت ملی تورک و تلاش برای ایرانیکسازی آن، آزربایجانگرایان ضد تورک و ناسیونالیستهای افراطی ارمنی همبسته و همکار میباشند:
چوخلاری
بو فکره دوشدو آذرآبادی آلا، ص ٤
ایندی ده ساخلاییر آذرآبادان (اوهانس غوقاسیان- جعفر خندان ترجومهسی)
تبلیغ آذرستان توسط حکومت ملی آزربایجان
شعرای حکومت ملی آزربایجان اسم «آزرستان» (به معنی سرزمین آزرها) را حتی بیشتر از آذرآبادگان، آتورپاتگان، آذرآباد و آذرآبادان میپسندیدند. زیرا پسوند «.ستان» (به معنی سرزمین و مملکت) کاملا فارسی مینمود و اسمی شبیه «ارمنستان» و اسامی دیگر جمهوریهای «-ستان»دار شوروی بود. قبلا در سالهای جنگ جهانی اول، دموکراتهای آزربایجان ایرانگرا و پانایرانیست و متفقین انگلستان و متحدین داشناک به رهبری خیابانی در تبریز (که حکومت ملی آزربایجان خود را وارث آن میدانست) هم، با سائقههای پانایرانیستی و ضد تورک نام آزربایجان را با ترکیب «آزادی سِتان» ساخته شده از کلمهی فارسی «آزادی» به علاوهی کلمهی فارسی .سِتان (سِتاننده)، جمعا به معنی «اؤزگورلوک آلان» تغییر داده بودند:
آذرستان (آذرستان اهلی، آذرستان ائلی، آذرستان ائللهری، آذرستان خلقی، آذرستان ائولادی، آذرستان دیلی، جنوبی آذرستان، شمالی آذرستان، آذرستان یوردو، آذرستان ملکو، آذرستان تورپاغی، آذرستان شعری، آذرستان نشانی، آذرستان اؤلکهسی)
علی فطرت -تبریز: دیلیم آذر، ائلیم آذر، مکانیم آذرستاندیر- مهنه بو
آذرستان ایندی بالله باغ رضواندیر؛ آذرستان داغلارین ممکن دئییل
آلماق سهنه؛ آذرستانی جمالین ائیلهییپ وادی طور، ...
محمد بی ریا-تبریز: آذرستان ائلی حقّین بوکولمهیهن قولودور؛....
یحیی شیدا-تبریز: که شعری ائیلهییپ حیران بوگون ده آذرستانی؛ آذرستان یوردونون بیز قهرمان ائولادیییق؛ زنده اول ائی آذرستان ملکی، دور تا وار جهان؛...[47]
استفاده از نام آزرستان از طرف وابستهگان به جمهوری آزربایجان شوروی
استفاده از نام آزرستان بعدها هم از طرف وابستهگان به جمهوری آزربایجان شوروی ادامه یافت. ازجمله در سال ۱٩٧٤ کتابی به اسم آذرستان توسط بنگاه نشر پروگرس به زبان فارسی منتشر شده است[48]. انتشارات پروگرس یک ناشر اتحاد جماهیر شوروی بود که در سال ۱۹۳۱ در موسکو تأسیس شد. این کتاب ترجمهی حبیب فروغیان و حاوی چند حکایت از نویسندهگان جمهوری آزربایجان شوروی است.
تبلیغ آزری از طرف آزربایجانگرایان ایرانگرا، پانایرانیست و استالینیست بعد از سقوط حکومت ملی آزربایجان
پس از فرار رهبران حکومت ملی آزربایجان و فروپاشی آن به شوروی، بعضی از وابستهگان به آن حرکت که در عرصههای ادبی و فرهنگی و سیاسی فعالیت میکردند و معتقد به هویت ملی «آزربایجانی» و «تاریخنگاری آزربایجانی» که روسیهی استالینیستی آفرید و یا تحت تاثیر آن بودند، به استفاده از نامهای ملی جعلی آزربایجانی و آزری به جای تورک ادامه دادند. جریانات پانایرانیست و آزربایجانگرایان پانایرانیست هم که از ماجرای حکومت ملی آزربایجان و احتمال استقلال و الحاق آزربایجان ایران به آزربایجان شوروی به وحشت افتاده بودند، به طور روزافزونی به آغوش «آذری» پناه بردند. از آن زمان به بعد سینرژی و همسوئی ایجاد شده بین آزربایجانگرایان استالینیست و آزربایجانگرایان ایرانگرا و آزربایجانگرایان پانایرانیست در استفاده از دیگرنامگذاری استعماری و جعلی آزری در بستر عمومی تورکستیزی، نقش تعیینکنندهای در رواج و جا افتادن آن در ایران داشت. به عنوان نمونه:
جزوهی
خلخالی، یک لهجه از آذری، تالیف عبدالعلی کارنگ
کتاب
گویش آذری، تالیف رحیم رضازادهی ملک، ۱۳٤٠
مهن
آذری اوغلویام، آذربایجاندیر یئریم (محمد بیریا، اورهک سؤزلهری، چاپ
تبریز)
«آذری
فولکلور صفحهلهری» اثر سلامالله جاوید
کتابهای
«زبان آذری ادبی معاصر» و «علم معانی (لکسیکولوژی) ترکیب لغوی زبان آذری
ادبی معاصر» از محمدتقی زهتابی
دئدین آذر ائلینین بیر یارالی نیسگیلییهم مهن، نیسگیل اولسام دا گولوم بیر ابدی سئوگیلییهم مهن (محمدحسین شهریار).
.jpg)
تبلیغ آزری از طرف حزب تودهی ایران و شعبهی ایالتی آن فرقهی دموکرات آزربایجان
نسلهای نخستین جریان چپ ایرانی بسیاری از رهبران و اعضای آنها از تورکهای قفقاز و ایران (فرقهی عدالت، فرقهی سوسیالیست ایران، فرقهی کومونیست ایران، حزب تودهی ایران، ...) بودند. چپ ایرانی، نوعا یک چپ صلیبی به معنی شدیدا متاثر از و مدافع سیاستهای امپریالیستی و کولونیالیستی و نژادپرستانهی آن دولتهای اوروپایی قرن ۱٩ مشخصا روسیه و آلمان، بر علیه دنیای تورک و جهان اسلام و امپراتوری عوثمانلی و ادامهی آن جمهوری تورکیه است. به همین سبب حزب تودهی ایران و شعبهی ایالتیاش فرقهی دموکرات آزربایجان، مانند بسیاری دیگر از تشکیلات چپ ایرانی صلیبی، به شدت مخالف هویت ملی تورک، خودنامگذاری ملی تورک، ملت تورک و وطن تورک، و در عوض مبلغ مفاهیم آزربایجانی و زبان آزری و ملت آزربایجان و زبان آزربایجانی و وطن آزربایجان و .... (محصول مشترک انگلستان در دورهی انقلاب پانایرانیستی و ضد تورک مشروطیت و اوائل دورهی پهلوی و دولت شوروی – استالین) هستند. آنها یگانهگی ملی مردم تورک پراکنده در ایران را نفی و ملت تورک ساکن در ایران را به به اقوام و خلقهای جداگانهی آزربایجانی و خراسانی و قشقایی و ... تجزیه میکنند :
«نورالدین کیانوری: ما خلقی به نام خلق تورک را نهمیشناسیم. خلق
آزربایجان را میشناسیم که زبانش آزری یا آزربایجانی است.
س-
آیا شما هم قیام «خلق تورک» را در تبریز همصدا با همان حزب جمهوری خلق مسلمان و
کار ضد انقلاب میدانید؟
ج- اولاً ما خلقی به نام «خلق تورک» در تبریز نهمیشناسیم. بلکه بر خلاف نظر سوال کننده، در آن جا «خلق آزربایجان» را میشناسیم. زیرا واژهی تورک را همواره برای تحقیر آزربایجانیها به کار بردهاند. از سوی دیگر، مردم آزربایجان با سایر اقوام تورکزبانی که در نواحی خراسان و فارس مانند (قشقاییها و غیره) سکونت دارند، یک خلق را تشکیل نهمیدهند. یعنی این اقوام آزربایجانی نیستند. خلق آزربایجان، خلق آزربایجان است و زبانش هم «آزری» یا «آزربایجانی» است. .....»[49].
پذیرش آزری در جمهوری تورکیه
پس از تاسیس جمهوری تورکیه، قبول «میثاق ملی» از طرف مجلس کبیر ملی این کشور و تثبیت نظام کمالیستی، این دولت «ملت تورک» خود را به صورت تمام اهالی داخل در مرزهای میثاق ملی (تورکیهی امروزی) و تورکهای مناطق اوروپایی قبلا تحت حاکمیت عوثمانلی (تورکهای قبرس و بالکان)، و به عنوان یک ملت اوروپایی باز تعریف کرد. تاریخ ملت تورک در تورکیه نیز بازنویسی و ارتباطات آن با خاورمیانه و از جمله ایران که منشاء سلاجقهی روم و عوثمانلیها و تورکهای آناتولی بودند کتمان شد. تورکیه پس از آن تاریخ تورکهای (اوغوزهای غربی) خاورمیانه و از جمله سوریه و عراق و ایران و نیز قفقاز جنوبی را جزئی از ملت خود نهمیشمرد (امروز نیز چنین است). ایدئولوژی کمالیسم در یک گام فراتر «تورک» به عنوان خودنامگذاری قومی را مختص به خود شمرد و در همسویی با پانایرانیسم و دولتهای صلیبی، اقدام به تغییر خودنامگذاری ملی و تاریخی تورکهای مذکور که صرفا «تورک» بود نمود. در این استقامت جمهوری تورکیه به طور رسمی، تورکهای اوغوز در جنوب قفقاز را در هماهنگی با دولت روسیهی شوروی «آزربایجانی»، تورکهای عراق و سوریه را «تورکمن» (به جای تورکمان)، و آن قسمت از ملت «تورک» ساکن در ایران که اهل ناحیهی آزربایجان در شمال منطقهی ملی «تورکایلی» است را «آزری» نامید. تورکیه حتی تورکهای شیعی داخل آن کشور موسوم به جعفری (ایغدیر و استانبول و ...) را قومی جداگانه و «آذری» نامیده است. در جمهوری تورکیه و در دانشگاهها و بین تورکیشناسان آن کشور استفاده از آزری به عنوان نام قومی تورکهای ساکن در آزربایجان ایران و قفقاز، در پیروی از فواد کؤپرولو و دیگران در اواخر عوثمانلی، کاملا تثبیت و به صورت یک نورم در آمده است. (اثر «آزهری تورکلهری، تالیف محرّم ائرگین Muherrem Ergin, Azeri Türkçesi، آزهری ادبیاتی آراشتیرمالاری تالیف یاووز آقپینار Yavuz Akpınar, Azeri edebiyatı araştırmaları، ...). «آزری» نامیدن ملت تورک ساکن در ایران و نفی نام ملی او «تورک» از طرف دولت تورکیه مهمترین عامل در رایج و شایع شدن نام آذری در جهان مخصوصا در مراکز آکادمیک و سیاسی غرب، و مانند «آزربایجانی» نامیدن او توسط جمهوری آزربایجان، عاملی بسیار مهم در جلوگیری از تشکل تودهی پراکنده در ایران به صورت یک ملت واحد تورک، و احقاق حقوق ملی او بوده است. بسیاری از تورکهای ایران که هرگز خود را آزری نهنامیدهاند و اهالی جمهوری آزربایجان پس از استقلال و گشوده شدن مرزها، پس از سفر به تورکیه، از آذری نامیده شدن خود در این کشور آگاه میشوند، و نام و هویت «آذری» را به کشور خویش آورده و شایع می کنند و خود را آزری مینامند. با افزایش سیاحت به تورکیه و ماهواره و اینترنت و ...، روند واردات «آذری» از تورکیه به جمهوری آزربایجان، و «آزربایجانی» و «آزری» از جمهوری آزربایجان و تورکیه به ایران هم چنان ادامه دارد.
مقبولیت آزری در جمهوری آزربایجان
با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال جمهوری آزربایجان، عدهای از نخبهگان این کشور مانند ائلچی بهی، در روند استعمارزدائی، به نام و هویت ملی تورک بازگشتند. اما نهایتا جمهوری آزربایجان در نتیجهی مانورهای حیدر علییوف، دوباره مقهور هویت استعماری و ضد تورک و روسیه ساختهی «آزربایجانی» شد. در حال حاضر، هویت ملی که دولت جمهوری آزربایجان به طور رسمی به جای اسم و هویت ملی مردم تورک در آن کشور و قفقاز جنوبی قبول کرده و به شدت برای رایج کردن آن در میان قسمتی از ملت تورک ساکن در ایران که منطقهی آزربایجان زندهگی میکند هم تلاش میکند، مفهوم «آزربایجانی» ساختهی روسیهی استالینیست است.
با این همه در آن کشور به سبب وجود فتشیسم آزربایجانی، «آذر» جزء اول نام آزربایجان و ترکیبات آن هم، مقبول شمرده شده و تقدیس میشود و برای نامیدن طیف وسیعی از پدیدهها استفاده میگردد. مانند «آزرنشر»، «آزرچای»، شرکت فرش «آزر ایلمه»، «آزر زئینالوف» خوانندهی اوپرا (در ایران، آذر به معنی آتش و یک اسم زنانه است)، «آزرین» مرکب از آزر فارسی و پسوند -ین فارسی که خوانندهی مشهور آناخانیم اعتیبار قیزی تاغییئوا به عنوان نام هنری خود انتخاب کرده است .... آزر در این گونه ترکیبها مخفف آزربایجان است. اما دستهی دیگری از نامگذاریها وجود دارند که در آنها «آزری»، به عنوان یک نام قومی آنتی تز و جایگزین تورک – موضوع این مقاله - به کار میرود. مانند اصطلاح معماری پانایرانیستی «اسلوب آزری» که توسط یک معمار فارس به اسم محمدکریم پیرنیا به جای نام اسلوبهای ایلخانلی و تیمورلوی معماری تورک قرن ۱٦ جعل شده و در جمهوری آزربایجان هم با املای غلط «آزری سهبکیسی Azəri səbkisi» تبلیغ میشود[50]؛ «میدان نفتی آزری» در ۱٠٠ کیلومتری شرق باکو در دریای خزر که بخشی از «پروژهی آزری – چیراق – گونهشلی» است؛ سکوهای میدان آزری با نامهای «آزری غربی، آزری شرقی، آزری مرکزی»؛ کلوب فوتبال آزری باکی، آژانس مطبوعاتی آزری (آزری پرئس آگئنتلییی)، ...
آذریفیلهای فعلی در ایران
اتحاد پانایرانیستها و آزربایجانگرایان استالینیست: در سال ١٩٢٥ کسروی به شدت به کاربرد جدید آذری به معنی تورک اعتراض کرد. در آن زمان پانایرانیستها و آزربایجانگرایان پانایرانیست عموما با آزری نامیدن تورکهای ساکن در آزربایجان توسط عوثمانلیها و غربیها مخالفت میکردند. زیرا به زعم آنها آزری یک هویت و زبان و قوم ایرانیک بود، نه تورک و تورکزبان. با این همه و علی رغم این اعتراض اولیه، پانایرانیستها، ناسیونالیستهای افراطی فارس، مقامات رسمی دولت رضاشاهی، دولت بریتانیا و دیگر غربیان صلیبی، آزربایجانگرایان ایرانگرا، و آزربایجانگرایان پانایرانیست با آگاه شدن بر پوتانسیلهای ضد تورک بیشمار نام آذری، به مرور زمان و کم کم تغییر موضع داده و شروع به آذری نامیدن تورکان ساکن در آزربایجان و زبان تورکی آنها کردند. در سالهای جنگ جهانی دوم حکومت ملی آزربایجان هم به این دسته پیوست. و بعد از ساقط شدن آن؛ باقیماندهها و سمپاتهای حکومت ملی آزربایجان، آزربایجانگرایان استالینیست، چپهای ایرانی – صلیبی، افراطیون ارمنی و کورد، و پس از تاسیس جمهوری اسلامی ایران بنیادگرایان شیعی نیز به خیل آذریدوستها پیوستند. این گروهها در اتحادی نانوشته بر محور تورکستیزی، در رسانهها و نوشتهها و ادبیات سیاسی و ... خود به طور گستردهای آذری را برای نامیدن قسمتی از ملت تورک ساکن در آزربایجان و زبان تورکی وی به کار میبرند.
یکی از شگردهای این دستهجات برای توجیه و خوشنمائی و تبلیغ نام و هویت جعلی و استعماری آذری؛ تاسیس انجمنها و انتشار نشریههای کاغذی و یا مجازی دارای کلمهی آذر و آذری در نام خود، مانند «آذری» (آزربایجانگرایان استالینیست)، «آذرآنلاین» - سیروس مددی (آزربایجانگرایان ایرانگرا و پانایرانیستهای خجالتی)، «آذریها» (سایت آزربایجانگرایان پانایرانیست وابسته دولت ایران)، آذریهای ویکتوریا - Victorian Azaries (آزربایجانگرایان استالینیست و التقاطی)، صفحات فیسبوکی و اینستاگرامی و تلگرامی متعدد با نام آذری (آذریها، آذرپژوه، ایرانبان آذری، ...) است.
.png)
اصطلاح آزری تورکیک Azeri Turkic
بسیاری از آزربایجانگرایان ضد تورک، همزمان از پنج نام متفاوت تورک، تورک آزربایجانی، تورک آزری، آزری و آزربایجانی برای نامیدن قسمتی از ملت تورک (اوغوزهای غربی) ساکن در منطقهی آزربایجان استفاده میکنند. این رفتار به لحاظ اخلاقی، ناشی از تقیه و شارلاتیسم برای فریفتن مردم تورک است، زیرا آنها جسارت این را نهدارند که علنا بیان کنند مخالف خودنامگذاری تورک و خواهان ریشهکن کردن آن هستند. هدف آنها از این «سیالیت» در نامگذاری ملی، از بین بردن قداست نام ملی تورک، ایجاد سردرگمی و اغتشاش در عرصهی نام ملی تورک، سست کردن علاقه و تضعیف پیوند محکم مردم تورک به نام ملیشان تورک و القای این مطلب به مردم تورک است که گویا بین این اسامی فرقی وجود نهدارد، آزری و آزربایجانی همان تورک است و در نتیجه مردم تورک میتوانند و باید خودنامگذاری تورک را ترک کرده و دیگرنامگذاریهای قومی آزری و آزربایجانی را قبول کنند.
یکی دیگر از اصطلاحاتی که این دستهجات در جمهوری آزربایجان و افرادی مانند علیرضا اصغرزاده (یک آزربایجانگرای استالینیست به شدت ضد تورک) برای نامیدن مردم تورک ساکن در آزربایجان استفاده میکنند، اصطلاح «آزری تورکیک» (Azeri Turkic) است. تورکیک نام یک خانوادهی زبانی است. مثلا وقتی گفته میشود چوواشی تورکیک (Chuvash Turkic)، منظور زبان چوواشی و یا زبان مردم چوواش که متعلق به خانوادهی زبانهای تورکیک میباشد است. اصطلاح آزری تورکیک هم، به همان سیاق به معنی زبان آزری و یا زبان مردم آزری که متعلق به خانوادهی زبانهای تورکیک میباشد است. اما بر خلاف چوواش، هیچ مردم و زبانی به اسم آزری در ایران وجود نهدارد. اصطلاح آزری تورکیک، به معنی انکار خودنامگذاری ملی تورک مردم تورک ساکن در ایران و آزربایجان و انکار وجود ملت تورک، قائل شدن به وجود ملت و زبانی به اسم آزری و بنابراین یک اصطلاح جانیانه و نژادپرستانه است.
ریشهی تورکی تراشیدن برای آذری و تحریفات و دروغپردازیهای حسین محمدزاده صدیق
در سیر رواج نام و هویت جعلی و استعماری آذری به جای تورک، شبهریشهشناسی تورکی اسم آذری و آزربایجان (آز+اهر+ی؛ آز+اهر+بای+قان و .... ) مرحلهی مستقلی را تشکیل میدهد. این شبهریشهشناسی تورکی که توسط آزربایجانگرایان استالینیست شدیدا ضد تورک (از ایران حسین محمدزاده صدیق (دوزگون)؛ علیرضا اصغرزاده؛ علی قرهجهلو، .... و از جمهوری آزربایجان فریدون آغاسی جلیلوف و امثالهم) تبلیغ میشود و احیانا برخی فعالین سیاسی آزربایجانگرای دارای تمایلات تورکگرایانه اما ناآشنا با علوم تاریخ و ریشهشناسی و تورکولوژی، .... را تحت تاثیر قرار میدهد، یک ریشهتراشی تماما غیر علمی و ضد علمی[51] با سائقهی شوونیسم قومی و فتیشیسم آزربایجانی است.
به عنوان نمونه حسین محمدزاده صدیق (دوزگون) میگوید: «لفظ آذری تورکیالاصل است و مردان به خرد منسوب به قبیلهی آز معنی میدهد و اسم اشهر زبان تورکی رایج در آزربایجان نیز است». (فرضیهی زبان آذری و کسروی، ص ٩٨). او در نوشتهی دیگری زبان تورکی را آزربایجانی مینامد، نام پانایرانیستی آزادی سِتان (جعل فرقهی دموکرات آزربایجان تبریز – خیابانی) را به آزادستان تحریف و از آن دفاع کرده، و با نام تورکستان که در منابع متعدد و در زبان خود مردم تورک هم برای نامیدن مناطق تورک در ایران به کار میرود دشمنی میکند، و با فحاشی کسانی که مردم تورک را تورک میدانند شامل خود ملت تورک را، «نوکران عوثمانلیچی و آتاتورکچوی پانتورانیسم و پانتورکیزم» مینامد: «دیلیمیزین آدی آذربایجان دیلیدیر .... پهلوی شووئنیزمی نؤکهرلهری بیزیم آزادستانیمیزی فارسستان، عوثمانلیچی و یا آتاتورکچو پانتورانیزم و پانتورکیزم دوشگونلهری ایسه تورکوستان ائتمهک پیس نیتیندهدیرلهر». (نشریه دعوت، دیل و ادبیاتیمیز).
دروغهای حسین محمدزاده صدیق: حسین محمدزاده صدیق که کسروی را به آذریبازی متهم میکند، خود یکی از بزرگترین آذریبازان تاریخ است[52].
محورهای
اساسی دروغپردازیهای حسین محمدزادهی صدیق در این مورد عبارتند از:
-ریشهتراشی
تورکیک من درآوردی و ریشهبافیهای ضد علمی برای کلمات ایرانیک آزری و آزربایجان؛
-تغییردادن
معنای آزری در متون عربی قدیم که به معنای منسوب به آزربایجان و در صورت زبان و یا
آئین بودن به معنای زبان و آئین ایرانیک مختص آزربایجان بود، به معنی جعلی زبان تورکی؛
-مخفی
کردن واقعیت اختراع دیگرنامگذاری آزری توسط شرقشناسی و امپریالیسم فرانسه –
اوروپایی - صلیبی
-وارونهنمایی
مفهوم آزری کسروی که یک زبان ایرانیک فرضی منسوخ شده است و کسروی را واضع دیگرنامگذاری
جعلی آزربایجانی برای مردم تورک ساکن در آزربایجان نمایاندن
-شیطان
سازی از خودنامگذاری ملی تورک و و خائن نمایاندن کسانی که آن را به کار میبرند، شامل
ملت تورک.
-سابقهی
بومی تراشیدن برای کوردها در آزربایجان با تحریف معنی جاودانیه به کورد
حسین محمدزاده صدیق در کتاب فرضیهی زبان آذری و کسروی هم مانند دیگر آثارش، به دفاع از دیگرنامگذاری جعلی و استعماری و پانایرانیستی - صلیبی آزری با ریشهتراشیهای مطلقا بی پایه و پوچ، وارونهنویسی تاریخ و دروغپردازی و تحریف متون و منابع دست زده است. به عنوان نمونه:
۱-حسین
محمدزاده صدیق با افزودن یک «و» به متن
اصلی یعقوبی نویسندهی البلدان (تالیف
٨٩١ میلادی) که در آن وجود نهدارد، یک متن جعلی تولید (وأهل مدن آذربیجان وكورها
أخلاط من العجم الآذریة والجاودانیة ← أخلاط من العجم والآذریة
والجاودانیة) و بر اساس این متن جعلی ادعا نموده است که (احمد بن ابی یعقوب
الیعقوبی در کتاب معجم البلدان خود از سه قوم عجم = فارس، آذری = تورک، و جاودانیه
= کورد سخن به میان میآورد). در حالی که در متن معجم البلدان سه گروه قومی عجم = فارس،
آذری = تورک، جاودانیه = کورد وجود نهدارد. بلکه دو گروه اعتقادی آذری (آتشپرست)
و جاودانی (شاخهای از خرمدینی) به عنوان زیرمجموعههای عجم یعنی ایرانیک وجود
دارند.
۲-حسین محمدزاده صدیق در
همان کتاب ادعا میکند یاقوت حموی اصطلاح «آذریه الترکیه» را به کار برده است. در
حالی که در کتاب یاقوت حموی همچو اصطلاحی وجود نهدارد.
۳- حسین محمدزاده صدیق ادعا کرده که «کسروی در پایان عمر از
نظریهی آزری برگشته بود و آرزو داشت زبان تورکی را جایگزین فارسی بهکند. و برای
تبیین این نظریه در سالهای پایانی عمرش مقالهای به زبان عربی در مجلهی العرفان
نوشت و ...». اینها همه مهملات و دروغپردازیهایی بیشرمانه هستند:
-بر عکس دروغپردازی حسین محمدزاده صدیق، کسروی نه در
سالهای پایانی عمرش، بلکه در عنفوان جوانی و در آغاز فعالیتهای فرهنگی و قلمیاش
هنگامی که ضد تورک نهبود، یعنی در نووامبر ۱٩۲۲ مقالهی عربی خود در بارهی زبان تورکی را نوشت و در العرفان منتشر کرد. کسروی
سه سال بعد در سال ۱٩۲٥ کتاب آذری زبان باستان
آزربایجان را نوشت.
-این ادعا که کسروی در پایان عمر از نظریهی آذری برگشته بود و آرزو داشت زبان تورکی را جایگزین فارسی بهکند و مقالهاش به زبان عربی را در پایان عمرش برای تبیین نظریهی جدیدش ... نوشت، سرتاپا مهملات و خیالبافیهای حسین محمدزاده صدیق است. کسروی در اواخر عمرش از نظریهی آزری خود بر نهگشت، و هرگز خواستار جایگزین کردن فارسی با تورکی نهشد، بلکه بر عکس، او که در اوائل عمر نظرات مثبتی به تورکی داشت به مرور زمان ضد تورکتر و یک پانایرانیست ناب شد و شدیدتر از قبل خواستار نابود کردن زبان تورکی و جایگزین کردن آن با فارسی شد.
- کسروی مقالهی عربی در العرفان در بارهی زبان تورکی را برای
تبیین نظریهی جدیدش که اصلا وجود نهداشت نهنوشته است. اینها توهمات و یکی از صدها
تاریخسازیها و بافندهگیهای حسین محمدزاده صدیق است.
اهداف کاربرد نام «آذری» بهجای «تورک» و «تورکی»
دولت ایران، آذربایجانگرایان و کسان و مراجعی که عامدانه تورکان ساکن در آزربایجان و ایران و قفقاز و زبانشان را آذری و آذربایجانی مینامند در صدد القاء اندیشههای زیراند:
١-تورکان
ساکن در آزربایجان به لحاظ تباری اصلاً تورک نهبوده و ایرانینژاد هستند.
٢-زبان تورکی رایج در آزربایجان در اصل زبان ایرانیک «آذری» است که
صرفا در سدههای اخیر اندکی از زبان تورکی تاثیر پذیرفته است.
٣-بین
تورکان ساکن در آزربایجان و یا آذریها و تورکان بخشهای دیگر تورکایلی و تورکان
سایر نقاط ایران، به لحاظ تباری و هویت زبانی و ملی یگانهگی وجود نهدارد، اینها
اقوام متفاوت و جداگانهای هستند.
٤-همهی
سرزمین تورکنشین به هم پیوسته در شمال غرب ایران و اطراف آن که مجموعا تورکایلی
را تشکیل میدهند، موطن آذریها نیست، بلکه صرفا جوغرافیای آزربایجان که نام آذری
از آن گرفته شده نیاخاک آنها است.
٥-آذریها
و یا تودهی تورک ساکن در آزربایجان، ریشه و هویت زبانی، ملی و تباری متفاوتی از بخشهای
غیر آزربایجانی تورکایلی، از دنیای تورکیک و مخصوصا از تورکان ساکن در آناتولی
دارند. گروه اول ایرانیک است، اما بقیه تورک میباشند.
٦-تورکان
ساکن در آزربایجان و یا آذریها ارتباطی با تاریخ تورک و دولتهای تورک حاکم بر
ایران و اقوام و طوائف تورک باستان و قدیم و معاصر نهدارند و وارث و شریک میراث
عظیم تمدنی و ادبی و هنری و فرهنگی و سیاسی آنها نیستند.
٧-تورکهای
ساکن در آزربایجان و یا آذریها ادامهی اقوام بومی باستانی اغلب ایرانیک و غیر
تورک جوغرافی آزربایجان هستند.
٩-تورکهای ساکن در آزربایجان و خود آن منطقه، ابدیا باید تحت تاثیر و نفوذ دولت ایران و فارسها باقی بهمانند.
هدف غایی از رایج ساختن دیگرنامگذاریها و هویتهای قومی - ملی «آذری» و آزربایجانی:
-ایجاد
سرگشتگهگی هویتی ملی در نخبهگان و مردم تورک ساکن در آزربایجان
-زدودن
خودنامگذاری «تورک» از حافظهی تاریخی مردمان تورک ساکن در آزربایجان
-بیریشه
و بیهویتسازی تودهی تورک ساکن در آزربایجان
-تجزیهی
تودهی تورک ساکن در ایران به چند گروه قومی مجزا که نام یکی از آنها آذری (و
آزربایجانی) است
-متوقف
کردن روند ملتشوندهگی و جلوگیری از ادغام مردمان تورک (اوغوزهای غربی) ساکن در
ایران در قالب یک ملت واحد تورک
-تجزیهی
سرزمین یکپارچهی تورکنشین واقع در شمال غرب ایران تورکایلی و یا وطن تورک به
یک بخش آزربایجانی و چند بخش غیر آزربایجانی
-حذف
ارتباطات و اشتراکات و عینیتهای خودنامگذاری ملی و زبانی و فرهنگی و سیاسی بین
تورکایلی و تورکیه
-تسهیل
و تسریع امر نسلکشی ملی تورک در ایران
-
ریشهکن کردن و حذف ملت و وطن تورک از صحنهی جوغرافیا و تاریخ.
الفبای ملتشناسی و وطنشناسی تورک:
ملت تورک: «ملت تورک» (اوغوزهای غربی) یکی از چهار «ملل تورکیک» ساکن در ایران (تورک، تورکمن، قازاق و خلج) است. «خودنامگذاری» تاریخی، طبیعی و داوطلبانهی او صرفا «تورک» است. «آذری»، «آذربایجانی»، «تورک آذری»، «تورک آذربایجانی»، ... نامیدن «ملت تورک» (اوغوزهای غربی) ساکن در ایران و یا بخشهایی از آن به لحاظ اخلاقی رفتاری نادرست، و غیر علمی و ضد ملی است.
زبان تورکی: زبان ملت تورک (اوغوزهای غربی) ساکن در ایران «تورکی» نام دارد و به همراه «تورکمنی» و یا زبان ملت تورکمن (اوغوزهای شرقی) ساکن در ایران، متعلق به «گروه اوغوزی» زبانهای تورکیک است.
تورکی و تورکمنی، دو زبان تورکیک «اوغوزی»: در ایران و خاورمیانه و قفقاز «زبان تورکمنی»، مجموع «لهجههای شرقی اوغوز»؛ و «زبان تورکی» مجموع «لهجههای غربی اوغوز» را تشکیل میدهند.
ملت واحد تورک: تمام گروههایی که تاریخا به یکی از لهجههای شاخهی شرقی اوغوزی غربی (و یا لهجههای تورکمانی) سخن گفته و یا میگویند، در هر کجای ایران که باشند، بخشی از یک ملت واحد تورک هستند. بعضی از این گروهها را تحت عناوینی چون ملت آزربایجان و ملت تورک آزربایجان و .... به صورت اقوام و ملل مستقل و مجزا تبلیغ کردن، به لحاظ سیاسی نادرست و یک خیانت ملی است.
لهجههای تورکمانی: مجموعهی لهجههای زبان تورکی و یا اوغوز غربی، در مقیاس منطقهای به دو شاخهی لهجههای شرقی و غربی تقسیم میشوند. تاریخاً نام عمومی شاخهی لهجههای غربی زبان تورکی و یا اوغوز غربی اغلب «عوثمانلی»، و نام عمومی لهجههای لهجهی شرقی زبان تورکی و یا اوغوز غربی اغلب «تورکمانی» است. لهجهی آزری و آزربایجانی نامیدن لهجههای تورکمانی نادرست و رفتاری ضد ملی است.
زبان واحد تورکی: تمام لهجههای شاخهی شرقی اوغوز غربی و یا تورکمانی موجود در ایران، لهجههای یک زبان واحد به نام تورکی هستند. بخشی از لهجههای تورکمانی زبان واحد تورکی را، بر مبنای جوغرافیا زبان علیحدهای چون زبان آزربایجانی و ... نامیدن، نادرست و خیانت ملی است.
ساحهی تورکمانی: گسترهای در ایران، قفقاز جنوبی، عراق، سوریه، شرق و جنوب و مرکز تورکیه که لهجههای تورکمانی، یعنی شاخهی شرقی لهجههای اوغوز غربی در آن رایج بوده و است، «ساحهی تورکمانی» نام دارد. ساحهی تورکمانی را «ساحهی آزری» نامیدن، نادرست و غیر علمی است.
تورکایلی و یا وطن تورک: منطقهی ملی تورک و یا وطن ملت تورک واقع در شمال غربی و مناطق مجاور آن در غرب و مرکز ایران، «تورکایلی» (در گذشته «تورکستان») نام دارد. نیمی از وطن تورک و یا تورکایلی جزئی از جوغرافیایی که تاریخاً و در تقسیمات اداری و سیاسی «آزربایجان»، و نیم دیگر جزئی از جوغرافیایی که تاریخاً و در تقسیمات اداری و سیاسی «عراق عجم» و «جبال» و «عراقستان» و ... نامیده میشد قرار دارد. منطقهی ملی تورک و یا وطن ملت تورک در شمال غربی و مناطق مجاور آن در غرب و مرکز ایران را محدود به جوغرافیا و ناحیهی آزربایجان کردن، نادرست و خیانت ملی است.
قلمروی وطن تورک: «تورکایلی» و یا وطن تورک واقع در شمال غربی و مناطق مجاور آن در غرب و مرکز ایران، امروز بین چهارده استان آزربایجانی غربی، آزربایجان شرقی، اردبیل، گیلان، زنجان، قزوین، البورز، تهران، قوم، مرکزی، همدان، کوردستان، کرمانشاه و لورستان تقسیم شده است. «تورکایلی» و یا منطقهی ملی تورک و یا وطن ملت تورک واقع در شمال غربی و مناطق مجاور آن در غرب و مرکز ایران، عبارت است از مجموع مناطق دارای اکثریت جمعیتی تورک در این اوستانها که لحاظ جوغرافیایی به هم پیوسته هستند. بخشهای غیر آزربایجانی تورکایلی که حدود نیمی از سطح آن است را وطن تورک نهدانستن، نادرست و یک خیانت ملی و وطنفروشی است.
مناطق ملی و یا دیاسپوراها و کانتونهای تورک در خارج تورکایلی: همهی گروههای تورک در خارج تورکایلی ویا وطن تورک واقع در شمال غربی و مناطق مجاور آن در غرب و مرکز ایران دیاسپوراهای تورک»، و همهی مناطق تورکنشین متعلق به آنها به ترتیب «کانتونهای تورک» و یا «مناطق ملی تورک در خارج تورکایلی» را تشکیل میدهند. مهمترین اینها «کانتون تورک قاشقایی» و یا «منطقهی ملی تورک قاشقاییورت» در جنوب ایران و «کانتون تورک افشاری» و یا «آفشاریورت» در شمال خراسان است.
|
ظهور دیگرنامگذاری
زبانی و قومی آذری، معانی و عملکردهای آن |
||
|
تاریخ ظهور |
ایجاد – استفاده کننده |
معنی و عملکرد |
|
قرون ١٠-١٣ میلادی |
مولفین عرب |
بعضی لهجهها و یا زبانهای ایرانیک
مختص و منحصر به آزربایجان |
|
١٨٨٥ |
شرقشناسان و دیپلوماتهای فرانسه |
لهجهی تورکمانی رایج در آزربایجان برای ایجاد
واگرایی با تورکهای عوثمانلی |
|
١٩١٢ |
رسولزاده و مهاجرین مساواتی
در استانبول |
لهجهی تورکمانی رایج در آزربایجان برای تاکید
بر متفاوت بودن از تورکهای عوثمانلی و تورکیه |
|
١٩١٥ |
مولفین عوثمانلی |
لهجهی تورکمانی رایج
در آزربایجان برای تاکید
بر متفاوت بودن از تورکهای عوثمانلی و تورکیه |
|
|
جمهوری تورکیه |
لهجهی تورکمانی رایج در آزربایجان برای تاکید
بر آسیمیله و ایرانی شدن آن مردم و سرزمین |
|
١٩٢٥
میلادی |
کسروی |
یک زبان ایرانیک سراسری
و مختص به آزربایجان قبل از تورک شدن آن |
|
١٩٤٥ |
حکومت ملی آزربایجان |
زبان و مردم آزربایجان برای
انکار تورک بودن آنها، قطع ارتباطشان با تورکیه و مرتبط ساختنشان با ایران پیش
از اسلام و زرتشتیگری |
|
پس از ١٩٤٥ |
پانایرانیستها و دولت ایران |
یک گروه قومی ایرانیک و
آریایینژاد غیر تورکتبار که به زور موغولها به زبان آذری (مخلوط آزری ایرانیک
و تورکی) تغییر زبان داده است |
|
دههی ١٩٩٠ |
آزربایجانگرایان استالینیست
|
یک قوم قفقازی بومی برای
ساختن تاریخی باستانی و ضد تورکیه برای او |
|
اکنون |
چپ ایرانی صلیبی، پانایرانیستها
آزربایجانگراهای ایرانگرا، آزربایجانگراهای پانایرانیست، آزربایجانگراهای
استالینیست |
زبان و مردم فعلی آزربایجان به
منظور تجزیهی ملت تورک ساکن در ایران و وطن تورک «تورکایلی» |
[1] «جاودانیه» (اصحاب جاویدان) نام گروهی از یاران و پیروان جنبش اعتقادی و سیاسی ایرانیک خُرّمدینان بود که به رهبری جاویدان بن شهرک رهبر قبلی خرمدینان در منطقهی کوهستانی بَذ نزدیک کلیبر در آزربایجان متشکل شدند.
[2] اسم الکتاب : دانشنامه بزرگ اسلامی المؤلف : مرکز دائرة المعارف
بزرگ اسلامی الجزء : 1 صفحة : 151
[3]
Адербиджанскаго (Азербайджанского) ↔ турецкаго; Адербиджанскомъ
(Азербайджанском) ↔ Тюркскомъ, турецкомъ; Адербиджанскихъ
(Азербайджанских) ↔ турецкихъ; Адербиджанскiя (Адербейджанские) ↔
турецкiя; Адербиджанцы (Азербайджанцы) ↔ оттоманы, тюрки, турки; Адербидж. Адербид.
Адерб. Адер.
КАЗЕМ-БЕК МИРЗА А. ОБЩАЯ ГРАММАТИКА ТУРЕЦКО-ТАТАРСКОГО ЯЗЫКА
[4] ابوالعلاء معرّی [باشلیغی]: .... چون همواره در خانهی خود منزوی و دیدهاش
از ابصار ممنوع بود، از این روی خود را رهین المحبسین نام نهاد. چه خود پیوسته
اسیر منزل و گرفتار عمی بود. زمانی که در معرّه اقامت داشت، از سرعت انتقال و قدرت
ضبط وی نوادر و حکایاتی آوردهاند. چنان که خطیب ابو زکریای تبریزی که از تلامذهی
اوست گوید: روزی در مسجد معرّه در مجلس افاداتش حاضر بودم و مدت دو سال بود که از
یاران دیار خود دیّاری نهدیده، پیوسته ورود قاصد و نیل مقصود را منتظر بودم.
ناگاه مردی که با من همسامان و همسایه بود در رسید. زیاده مسرور شدم.
[ابوالعلاء] از مسرت و ابتهاجم بهپرسید. گفتم «مرا با این جوان در بلد و سامان
مشارکت است و در منازل و بیوت مجاورت». گفت «هان برخیز تا از یار و دیار خود نشانی
یابی و از کار و روزگار خویش به وی بازگویی». گفتم «مرا افادات سعادتقرین زیاده
از آن حظًّ دهد که دیدن یک نفر از اهل سامان خود. لاجرم تا افاضات به انجام نهرسد
با وی سخن آغاز نهکنم». ابوالعلاء گفت «در این مکان به انتظار نشسته، بر نهخیزم
تا بازگردی و هر مساله که ناتمام مانده بازگویم». نزد آن جوان رفتم، سوالها کردم،
جوابها شنیدم و بازگشتم. از من پرسید که «این سخنان از چه زبان بود؟» گفتم «این
خود لغت تورکانست». گفت «اگر چه معانی را نیافتم، ولی الفاظ را ضبط کردم». و
آن سخنان را به الفاظ تورکی با تهجی نیکو ادا کرد. از آن قدرت ضبط و سرعت
حفظ مرا زیاده حیرت دست داد.....
نامهی دانشوران ناصری. اهلیازما،
بیرینجی جیلد، صص ٥٠٣-٥٠٤
https://ia801005.us.archive.org/21/items/ktp2019-11-00896/ktp2019-11-00896.pdf
متن اصلی عربی روایت انساب سمعانی: سمع الحدیث الیسیر
و حدث به، روی عنه ابو القاسم علی بن المحسن التنوخی القاضی و ابو الخطاب العلاء
ابن حزم الاندلسی و ابو طاهر محمد بن احمد بن ابی الصقر الانباری و ابو زکریا یحیی
بن علی الخطیب التبریزی و جماعة کثیرة سواهم و حکی تلمیذه (ابو زکریا) التبریزی انه
کان قاعداً فی مسجده بمعرة النعمان بین یدیه یقرا علیه شیئاً من تصانیفه قال: و
کنت قد اقمت عنده سنین الم ار واحداً من (اهل) بلدی فدخل معنا صفة المسجد بعض
جیراننا للصلاة فرایته و عرفته و تغیرت من الفرح فقال (لی) ابو العلاء ای شیء
اصابک فحکیت له انی رایت جاراً لی بعد ان لم الق احداً اهل بلدی منذ سنین، فقال لی
قم و کلمه، فقلت (له) حتی اتمم السبق، فقال: قم، انا انتظرک، فقمت و کلمته بلسان
الأذربیة شیئاً کثیراً لی ان سالت عن کل ما اردت، فلما رجعت و قعدت بین یدیه
قال لی: ای لسان هذا؟ قلت: هذا لسان (اهل) أذربیجان؛ فقال: ما عرفت اللسان
ولا فهمته غیر انی حفظت ما قلتما، ثم اعاد (علی) لفظاً بلفظ ما قلنا و جعل جاری
یتعجب غایة العجب و یقول: کیف حفظ شیئاً لم یفهمه! ....ص ٩٢
[5] Barbier de Meynard et S. Guyard, Trois comédies [Hikâyet-i Xirs-i Quldur basan, Mürâfie Vekillerinin Hikâyeti, Hikâyet-i Molla İbrâhîm Xelîl
Kimyâger] traduites du dialecte turc azéri
en persan par Mirza Dja’far, et publiées d’après l’édition de Téhéran
avec un glossaire et des notes. Paris, Maisonneuve 1886 (texte)
[6] L’Alchimiste [Hikâyet-i Molla İbrâhîm Xelîl
Kimyâger], comédie en dialecte turc azeri,
by A. C. Barbier de Meynard 1886, as part of the academic journal Journal
Asiatique (8th series, volume 7, pages 5–66), before also being issued
separately by the Imprimerie Nationale in Paris.
[7] Journal officiel de la République française,
vingt – unième année, no 262, le numero: 20 centimes. Samedi 28 septembre 1889
[8] Un journal politique et littéraire en turc azéri, 1903. by the orientalist Lucien
Bouvat in the French journal Journal Asiatique 1903 (the Series 10,
Volume 2, pp. 351–353). Bouvat wrote this note to announce and review the
foundation of Şerq-i Rus ("L'Orient russe")
[9] L’Avare [Hacı Qara], comédie en 5 actes de
Mîrzâ Fèthʽalî Âkhôndzâdè, texte azéri publié
et traduit, 1904. a major theatrical work, printed in Paris by the National
Printing Office in 1904. It was first the subject of an excerpt from the
prestigious Asian Journal (May-June 1904 issue) before being published as an
independent volume of about 164 pages.
[10] Bérard, Victor (1910). Révolutions de la Perse;
les provinces, les peuples et le gouvernement du roi des rois. Paris:
Librairie Armand Colin.
[11] تورک دهرنهیی، ییل ١،
سایی ٥، ١٣٢٧ [١٩٠٩]، ص ٢٢١. نوشتهی عمر خالص از تیرابزون، اورتاسارای.
[12] İran Tükleri 2.
Bölüm, sayı 14, yıl 1, 17 mayıs 1328, 20 mayıs 1912; İran
Türkleri 4. Bölüm, sayı 21, yıl 1, 23 agustos 28, 5 eylül 1912, 29; İran
Türkleri 5. Bölüm, sayı 22, yıl 1, 6 eylül 1328
http://www.tufs.ac.jp/common/fs/asw/tur/htu/data/HTU2349/index.djvu
[13] Türk Yurdu, sayı 5, 25 Ocak 1912, 1327-1328,
Sayfa 127-131
[14] به یاد مرحوم اشرفزاده- کاوه، شمارهی ١١، ١٥
اوکتوبر ١٩١٦؛ همچنین خاطرات سید محمدعلی جمالزاده. ص ٩٤
[15] کاوه، سهشنبه ٤ اردیبهشت ماه ۱۲٨٦ یزدگردی،
شماره ۱۱ سال نخستین، ص ٥-٦
[16] محمود خان اشرفزاده اصلا تبریزی بود. اما به اورمو رفت. در آنجا
تحت تاثیر ناسیونالیسم تورک قرار گرفت. سردبیر نشریهی فارسی-تورکی فروردین شد. در
این نشریه علاوه بر مقالات، در ستون «داغدان
باغدان» مطالبی تورکی بر علیه روسیهی تزاری نوشت. پس از اعدام ثقةالاسلام توسط
روسها به همراه بسیاری دیگر به استانبول فرار کرد، در مدت هفت-هشت ماه زندهگی
در استانبول به هنگام جنگهای بالقان در سال ١٩١٠، با حسیات عوثمانلیگرایی و
تورکگرایی، رسالهی کوچکی به زبان تورکی به اسم «عصر حاضردهن بیر یاپراق»
(برگی از دورهی کنونی) نشر نمود (در سؤزوموز منتشر خواهد شد). از آنجا به پاریس
رفت و در جرگهی نویسندهگان مجلهی پانایرانیستی ایرانشهر وارد شد. پس از سه
سال در ١٩١٣ به دعوت تقیزاده به برلین رفت و به کومیتهی ملیون ایران پیوست.
دو سال بعد در ١٩١٥ از طرف این کومیته به ایران فرستادهشد و در هرسین کرمانشاه توسط
طائفهی قبادی ایل لک کاکاوند در سن سی سالهگی به قتل رسید. محمود خان اشرفزاده
به هنگام اقامت در اورمو و سردبیری نشریهی «فروردین»، مانند محمود غنیزاده
سردبیر نشریهی فارسی - تورکی «فریاد» در اورمو، یک تورکگرا بود. بعدها با سفر به
پاریس و سپس برلین و پیوستن به تبریزیان ایرانگرا و پانایرانیستهای تبریزی (سید
حسن تقیزاده، کاظم زادهایرانشهر، یکانی، اسماعیل امیرخیزی، محمدعلی تربیت، ...)
و دیگر پانایرانیستها (ابراهیم پورداوود، محمدعلی جمالزاده، محمد قزوینی، ....)
و ایرانگرا (و محمود غنیزاده) پانایرانیست شد.
[17] م. قوهن. [مونیس تکین آلپ بعدی]: تورکلهر بو محاربهده نه
قازانابیلیرلهر؟ بویوک تورکلویون، اهن مشهور تورکچولهرین مطالعاتی. ص ٤١،
چیخاران: تورک یوردو کتابخانهسی، ایستانبول، ١٣٣٠ [١٩١٤]، قدر مطبعهسی
[18] محمدامین. «تورک یوردونا: ائی تورک اویان». ١٣٣٠، ص ١٨
[19] جمشید خان افشار اورمویی: ایران ادبیاتینا بیر نظر
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/06/blog-post_12.html
جمشید خان افشار اورمویی: سلاطین تورک حامیان و مروجان
علوم و فنون و هنرها بودند. زبان تورکی وسیع و بینیاز است
http://sozumuz1.blogspot.com/2016/12/blog-post_25.html
مجدالسلطنه افشار اورمویی: تورکها برجستهترین و
غیورترین ملتها (دونیانین اهن معظم و غیور ملتی اولان تورکلهر)
[20] مقالهی تورکى مجدالسلطنه افشار اورمویی در بارهی ادب و شعر
تورکى در ایران- سال ١٩١٥
[21] ممکن است تعدادی از
اوجاقهای قدیمی در آزربایجان و قفقاز و در تورکایلی و دیگر نقاط تورکنشین ایران
بازماندهی آتشکدههایی باشند که دولتهای پرس بعد از اشغال منطقه به منظور تغییر
دین مردم بومی غیر پرس و غیر زرتشتی ساخته بودند. اما اکثریت مطلق این اوجاقها
ربطی به زرتشتیان نهدارد. در دوران باستان در کوست آزربایجان، اهالیی بومی که بر
دین زرتشتی و یا دارای آتشکدههای زرتشتی باشند یافت نهمیشدند. به همین سبب
انوشیروان و دیگر شاهان ساسانی به ساختن عبادتگاههای زرتشتی در آن نواحیی
اشغالی اقدام میکردند و موبدان و مغان زرتشتی را از فارسستان بدان عبادتگاههای
جدید التاسیس میگماردند تا به تبلیغ دین زرتشتی بین مردم منطقه که غیر زرتشتی بودند
و کودکانشان و تغییر دین آنها اقدام کنند. در نتیجه بسیاری از یادگارهای زرتشتی
مانند آتشکدهها در قفقاز و تورکایلی در اصل متعلق به تورکان جبرا تغییر دین داده
به زرتشتیگری و یا تورکان آتشپرست غیر زرتشتی است.
[22] نامهی تورکی تقی رفعت به محمدامین رسولزاده
[23] زاج از ردهی
سنگهای معدنی است، طبق باورهای سنتی و عامیانه سوزاندن زاج همراه با اسپند زخم
چشم را رفع و دفع میکند. گذشتhگان تکهای زاج را در آتش یا روی حرارت میانداختند. زاج
بر اثر حرارت ذوب میشود، میجوشد و پس از سرد شدن، حجمش زیاد شده و شکلهای
نامنظمی شبیه به «چشم انسان» به خود میگیرد. مردم بر این باور بودند که با سوختن
و ترکیدن این شکل، اثر چشم حسود از بین میرود. به لحاظ علمی و صنعتی، زاج کندکنندهی شعله (ضد حریق)، و
کاهش دهندهی اشتعالپذیری منسوجات، چرم و مصالح ساختمانی است.
[24] Tarihsel metinlerde isim benzerliğinden ötürü sıkça
karıştırılan ancak birbiriyle stratejik olarak bağlantılı iki "Deja"
unsuru bulunur:
Mali i Dejës (Deja Dağı): Mat
ve Debre arasında yükselen iç bölge dağıdır.
Vau i Dejës (Deja Geçidi /
Deja Fordu): Drin Nehri üzerinde, daha batıda (İşkodra yakınlarında) bulunan
tarihi bir geçiş noktası ve kaledir.
Osmanlı
İmparatorluğu'nun Balkanlar'daki yüzyıllarca süren hakimiyeti döneminde bu dağ
ve çevresi, stratejik ve askeri açıdan önemli olaylara sahne olmuştur. Mali i
Dejës, 15. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'na karşı yürütülen en büyük
direnişlerin merkez üssü olan Mat bölgesini domine eder. Arnavutların milli
kahramanı İskender Bey (Gjergj Kastrioti), Mat vadisi kökenlidir. Osmanlı
orduları Kuzey Arnavutluk dağlık bölgelerindeki ayaklanmaları (özellikle
Dukagjin ve Mirdita bölgelerindeki direnişleri) bastırmak için düzenledikleri
seferlerde, Vau i Dejës hattından girerek Deja Dağı eteklerine kadar uzanan
sarp arazilerde yerel dağlılarla (Malisorlar) çetin mücadelelere
girişmişlerdir.
[25] Emin Abid - Azeri Edebiyatı Tarihi
https://www.academia.edu/43871971/Emin_Abid_Azeri_Edebiyat%C4%B1_Tarihi
[26] Меморандум А.М.б. Топчибашева «Азербайджанская Республика» 18 августа 1919 г. Париж
“Юго-восточная часть Кавказа издавна
заселена была народом тюрко-татарского происхождения, называвшим себя
азербайджанцами по имени самой страны — Азербайджан, Азеристан — что означает
страну «вечных огней», страну «рудников огня».”
https://islamperspectives.org/rpi/items/show/10880
Меморандум
А.М.б. Топчибашева «Азербайджанская республика на Кавказе» 1919 г.*
Происхождение Азербайджана. Независимые ханства и их падение. Происхождение С незапамятных времен юго-восточная
Но центральным пунктом, давшим имя этой
стране, была территория,
непосредственно примыкавшая к Каспийскому морю и известная сейчас под названием бакинского района с городом Баку
и с его всемирно
славящимися нефтяными источниками. Эта территория по изобилию в ее недрах газа издавна
называлась «Страной веч-
ных огней», «Рудниками огня», отсюда и название ее «Азербайджан» или «Азеристан», или «Азерпатиган».
[27] Vincas Mickevičius (pl. Wincenty Mickiewicz, October
19, 1882 – July 17, 1954): In 1909, Krėvė-Mickevičius became a high school
teacher in the city of Baku, Azerbaijan. Three years later he assisted in
founding the People's University of Baku, and delivered lectures there. Lithuania
achieved independence in 1918, and a year later, Krėvė-Mickevičius became
Lithuanian Consul in Azerbaijan. In 1920, he returned to Lithuania, and settled
in Kaunas, which at the time was the temporary capital.
[28] نامهی «بئرلین آزهربایجان بیرلییی کولوبو» به
«روشنی بیگ بارقین»
[29] باطن ايران- ايران`ين ايچ اوزو. روشنی بيگ
[30] تورک دونیاسی، استانبول، جمعه ائرتهسی، ١٠ ذی
الحجه ١٣٣٧، ٦ سپتامبر ١٩١٩، سایی ١٧، صفحه ١
[31] اهالی (یوردو). مستقلالافکار
تورک قهزئتهسی. اهدیرنه، سالی. ٢ کانون اول ١٣٣٥، ٩ ربیع الاول ١٣٣٨، [٢
آرالیق] ١٩١٩ (سهشنبه، دسامبر ١٩١٩).
[32] Emin Abid - Azeri Edebiyatı Tarihi
https://www.academia.edu/43871971/Emin_Abid_Azeri_Edebiyat%C4%B1_Tarihi
[33] کومونیستها و بولشویکهای
تورکگرا در دو دههی نخستین جمهوری آزربایجان سوسیالیستی شوروی
[34] واکنش بريتانيا و روسيه به ظهور هويت ملی تورک در نيمهی اول قرن
بيستم-ايجاد هويت آلترناتيو قومی آذربايجانی و هويت ملی آذربايجانی
[35] آذريسم و دولت بريتانيا
[36] روزنامهی ستارهی ایران، شمارهی ١٢٠، ١٣٠٤-٣-٢٠، ص ١. به نقل از
والیان آذربایجان از ١٣٠٤ تا ١٣٢٠. حبیب شیری آذر، انتشارات خجسته، ١٣٨٧
[37] «تورک» نامیدن تورکها توسط خودشان یک «خودنامگذاریSelf designation »،
خودتفسیریSelf definition ،
خودهویتیSelf Identification ،
و نام تورک برای آنها یک ائندونیم Endonym و اوتونیم Autonym (نامی که خود یک گروه قومی- ملی خود
را بدان میخواند) طبیعی، تاریخی و داوطلبانه است. در حالی که «آزربایجانی» و
«آزری» نامیده شدنشان یک «دیگرنامگذاری» استعماری، غیر تاریخی و غیر
داوطلبانه، و این نامها برای تورکها زنونیمXenonym و اگزونیمExonym (نامی که بیگانهگان یک گروه
قومی - ملی را بدان میخوانند) هستند. فتیشیسم آزربایجانی و محلیگرایان استان آزربایجان شرقی، پنج مفهوم متفاوت «ملت تورک»،
«زبان تورکی»، «گروه لهجههای تورکمانی»، «وطن تورک» و «دولت تورک» را یکی نموده و
با ذهنیتی ذاتگرایانه - تمامیتخواهانه و کودکانه همه را آزربایجان نام گذارده
است.
نام
ملت - اتنونیمEthnonym :
تورک
نام
زبان - گلوسونیمGlossonym :
تورکی
نام
لهجه - دیالکتونیمDialectonym :
تورکمانی
نام
وطن - پاتریدونیمPatridonym :
تورکایلی
نام
دولت - استاتونیم Statonym:
تورکایلی ؟، تورکمانیا ؟، و یا ؟...
[38] عکس صدا، صمد وورغون، سئچیلمیش اثرلهری، جیلد ٢،
شرق غرب، باکی، ٢٠٠٥
Eks sada
Aхma, Araz! Dayan, Araz! İnsaf éyle bize bir az …
Bir üreyi iki yére, Cellad kimi bölmek оlmaz!
Âzerî’dir menim adım, Bağlansa da qоl qanadım
Dünya bilir şöhretimi, Men ki bir qul yaranmadım …
Tebriz оğlu, Tebriz qızı! Yadlar yédi haqqınızı
Bir üsyanla dоğacaqdır, Azadlığın dan yıldızı! …
[39] آذربایجان فیرقه
(محلی) حوکومتینین تورک کیملیییمیزی تحریف ائتمهسی
آذربایجانچیلیق آدلی سوویئت ایدئولوژیسینی اؤلکهمیزده
میراث بیراخان آذربایجان فیرقه حوکومتی، استالینیستی آذربایجان بؤلگهسهل حوکومتی
(محلی حوکومت) اولماسینا رغمن اونون ایچهریسیندهکی ماهاباد (ساووجبولاق)
کورد جومهوریتی ایدی. آذربایجانچیلار تبریز'ده فیرقه (محلی) حوکومتی قوردوغو آندا
ماهاباد'دا دا کوردلهره جومهوریت قورموشدورلار، قاضی محمد بو جومهوریتین باشقانی
(جومهورباشقانی)، پیشهوری ایسه قوردوغو فیرقه حوکومتینین باشباخانی ایدی. آذربایجان فیرقه (محلی) حوکومتینده تورکلوک آنلاییشی اولمامیش و بو
حوکومتین تورکلویه و تورکچولویه قارشی اولدوغو حالدا ماهاباد کورد جمهوریتینده
کوردچولوک یاشامسال بیر آنلاییش ایدی. تورک یوردو باتی آذربایجان ایلینی کورد
اکسپنسیونیزمی و ایردانتیزمینه پای وئرهن استالین و اونون اهلآلتیسی آذربایجانچی
کهسیم یعنی آذربایجان فیرقه (محلی) حوکومتی باشچیلاری هئچ ده بو عمله ائعتیراض
ائتمهمیشدیرلهر، تبریز'ده قاضی محمد'ی خوش قارشیلاییپ باغریلارینا باسمیشدیلار
و کوردیستان پروژهسیندن حیمایت ائتمیشدیلهر.پیشهوری حوکومتی
سوویئت ایدئولوژیسینی اساس آلاراق اولوسوموزون و میللی کیملیییمیزین آدینی
«تورک» دئییل "آذربایجانلی" بیلدیریردی. عئینی زاماندا فیرقه حوکومتی
پانایرانیستی دوشونجهلهره دایاناراق آذربایجان بؤلگهسینده یاشایان تورکلهره
قوندارما "آذری" کیملییینی ده تاخماغا چالیشمیشدیر. دؤنهمین ژورناللاریندا
آذربایجانی "آذریستان" و آذربایجانین باتی بؤلگهلرینی
"کوردیستان" آدلاندیران دا آذربایجانچی کهسیم، فیرقه حوکومتی و کوردچو
اهمهکداشلاری اولموشدور .فیرقه باشچیلاری
بؤلگهسهل حوکومتی قورمادان اؤنجه "آذریچیلیک، پانایرانیست آذربایجانچیلیق"
دوشونجهسینه اینانیب سولچو ایران-فارس میللییتچی جبههسینده یئر آلیردیلار،
استالین'ین امری ایله بیر آن فیکیر دهییشیب سوویئت'ین و
"استالینیست-میکویانیست آذربایجانچیلیق" ایدئولوژیسینین قوللوغونا
گئچدیلهر.فیرقه حوکومتی آذربایجاندا تورکلویو
دیرچهلتمهک اوچون دئییل استالینیزم و سوویئتیزمی راحاتجاسینا کوتله آراسیندا
یایماق اوچون خالقین دیلینی یعنی تورکجهنی قوللانیردی، آنجاق یوخاریدا
وورغولادیغیمیز گیبی استالینیزمی و عئینی زاماندا پانایرانیزمی اساس آلاراق
اولوسوموزون و میللی کیملیییمیزین آدینی «تورک» دئییل "آذری"-"آذربایجانلی"
و دیلیمیزی "تورکجه" دئییل "آذری"-"آذربایجان
دیلی" اعلان ائتمیشدی. آشاغیدا
وئردیییمیز اؤرنهکلهرده آذربایجان فیرقه حوکومتینین رسمی قزئتینده میللی کیملیییمیزی،
اولوسوموزون آدینی تحریف ائدهن یازی و شئعیرلردهن و کوردیستانچیلیغا وورغون
اولان استالینیست آذربایجانچی کهسیمین گؤروشلهرینی گؤرمهکدهییک.
تورکائلی
قروبو – باتور اولجایتو تالای
@Turkeline_Dogru, https://t.me/turkeline_dogru/3135
[40] پیشهوری صدر فرقهی دموکرات
آزربایجان تبریز سابقهی فعالیتهای سیاسی متعدد ضد تورک و ارمنیگرایانه (بر علیه
تورکگرایان سالهای جنگ جهانی اول در ایران، در نشریهی آزربایجان جزء لاینفک ایران،
در جنگ بر علیه دولت مساوات در صف اشغالگران بولشویک - داشناک، پیروی از آوتیس میکائیلیان
سلطانزاده در فرقهی کومونیست ایران، مخالفت با مطرح شدن مسالهی ملی در کونگرهی
نخست این فرقه، مخالفت با رسمی شدن زبان تورکی، مخالفت با فدرالیسم ملی - زبانی،
....) داشت. این ثابت قدمی در تورکستیزی و تورکیهستیزی و سرسپردهگی به روسیهی
بولشویکی - استالینی از مهمترین دلائل انتخاب پیشهوری به صدارت فرقهی دموکرات
آزربایجان تبریز از سوی دولت شوروی بود دو شخص دیگر که قبل از پیشهوری، رهبری
فرقهی دموکرات آزربایجان از سوی مقامات شوروی بدانها پیشنهاد شد، «ابوالقاسم
موسوی تبریزی» و «یوسف افتخاری اردبیلی» هم افرادی تورکستیز از مرکز و شرق آزربایجان
بودند که مانند پیشهوری در صف داشناکها و بولشویکها با جمهوری خلق آزربایجان
جنگیده و در ساقط نمودن آن و اشغال آزربایجان قفقاز توسط روسها و ارمنیها اشتراک
فعال داشتند. اما به دلیل این که – بر خلاف پیشهوری - به قدر کافی تابع اوامر و سیاستهای
روسیه نهبودند، حذف گردیدند.
[41] “The Kurds often maintained that their Azerbaijani neighbours
possessed no national spirit. Proof of this they saw in the ease with
which Pisheveri had agreed to reunite with Iran, subordinating
Nationalism to the larger interests of the Communist Cause. They could not
write off their aspirations in any document that ignored the depth to which
Kurdish separatist sentiment had penetrated the area since the beginning of the
Second World War”.
The Kurdish republic of 1946. William Eagleton JR. Oxford
University Press 1963. page 105.
[42] روزنامهی کیهان، پانزدهم مهرماه ۱۳۲٤.
[43] آذربایجان، شماره ٩٦، ایکینجی دوره، ١٩ دی ١٣٢٤، ٩ ژانویه ١٩٤٥،
صفحه ١
[44] نورالدین کیانوری: ما
خلقی به نام خلق تورک را نهمیشناسیم. خلق آزربایجان را میشناسیم که زبانش آزری یا
آزربایجانی است.
[45] کتاب شاعرلهر مجلسی، نووامبر ١٩٤٥. نومره ٣-٤. شاعرلهر مجلسینین
نشریاتی، تبریز.
[46] همچنین: آذر ائلیییک پاک
آدیمیز، پاک قانیمیز وار؛ آذریلهر قویمادی اونلار یئتیشسین کامینا؛ بیر
قدم قویسا قاباغا یاندیریر آزهر اونو؛ هیچ زمان بو آذر ائولادی اسیر
اولماز اینان؛ دشمنه غالب گلیبدیر آذریلهر هر زمان؛ باغلاییب دیوانلار
آذر ملتین، وئرمیش نشان؛ جوشدو اوندان آذری ائولادینین پاک قانلاری؛
عرشه یوکسهلدی بو یئردهن آذریلهر نغمهسی؛ آرتیق آسوده حیات
سورمهکده آذر ائللهری، آذریلهر اؤز گوجویله آلمیش اؤز
حرّیتین (علی فطرت، میر مهدی اعتماد، حسین صحاف، مظفر درفشی، میر مهدی چاووشی، یحیی
شیدا، آذراوغلو)؛ قاصد آرادی تاپدی آذری داغلاریندا، ایندی ده ساخلاییر
آذرآبادان، آییقدیر آذرین جنگاور اوغلو، دؤشلهریندهن سوت
وئرمیشدی اونا آذر قادینی (اوهانس غوقاسیان- جعفر خندان ترجومهسی)، بخت و
اقبال آتی آذر ائلینه رام اولدو؛ ائشیدیپ نهضت آذرلینی تهران
مخوف؛ تازهدهن غافل ائدیپ تاولاماغا آذرینی؛ ملت آذرییه یاخشی
سرانجام اولدو؛ توتاجاق بوگون بایرام گهلهن آذر نسلی (قلیخان بورچالو)،
یاشاسین قهرمان آذر ائولادی؛ آنام مهنه آزهربایجان دیلینده؛ آزهربایجان
دیلی مهنیم دیلیمدیر، آزهربایجان ائلی مهنیم ائلیمدیر؛ آشنادیر آزهربایجان
دیلییله (محمد باقر نیکنام)؛ آذری ائلیمدیر بو قهرمان ائیلم
(کمالی)، گول آچیپ آذر ائلی ملتیمیز شاد اولدو (ع. مصدقی)؛ پرچم مشروطه
نصب اولسون بو آذر یوردونا (عباس اسلامی)؛ آذری ملکونده باکو شهرینی
جان گؤرموشهم؛ آذر ائولادینی دعوا گونو آسلان گؤرورهم (میلانی)؛ بو شرفدیر
مهنه آزهردیر آنام (آذراوغلو)، آذر ائولادی بوگون دونیایا ائیلهر
افتخار، (حسین صراف)؛ آذری یوردوسان، اودلار وطنی (محمد ایمن)، اول جنت
ایستهر آذرآبادگانی مهن (م.ع. صفوت)؛ آذری نسلییهم، آذربایجاندیر
وطنیم (میر مهدی چاووشی)، اوچ اودلار یوردوندان، آذر ائلیندهن (علی
توده)، آذر اؤلکهسی ائی آنا وطن (ابراهیم ذاکر) (فخرالدین محزون)، دوغما آذربایجان
ائلیندهن سهنه (علی نشانی)، ائی آذر یوردونون آنا قوجاغی (غلامحسین
صدری)، آذری توپراغی نه بختیاردیر (عباس صابری)، یاشار ائللهر، بو بی گول تورپاغین ائی آذر ائولادی
(شادمان)، شاد اول ائی ائولاد آذر، شانلی آذربایجان (م. محمد)، شاد اولا
روحون ائی آذر ائلینین خلق سهسی (مظفر درفشی)، آذر آیی آذر
ائلی جومله اولوپ آزاد (هوشیار)، یاشا آذری ائلی، سهن شاد یاشا هر
آن وطنیم، آذر ائولادی سهنین غالب اولوپ جلادینا (محمد مظلومی)، آذریلهر
بیر داها اولماز پریشان اهل چهکین (کاشف)، ائی آذری توپراغینی دشمندهن
حفظ ائدهنلهر (موسی برینی)، آذر اولادی ائدیپ دریا کیمی هر یاندا جوش
(عباسقلی ریسمانی)، آذریلهر شعری؛ آذریمی گهتیرهسهن، آذرلهریم
قوجا جوان، سونرا بیزیم آذریلهر (دوقتور فخرالدین نوری)، تاپیلماز
درد و غم بوندان سورا ائولاد آذرده (مجید امیرخیزی)، ...
[47] همچنین: آذرستان تورپاغیندا سایسیز
آسلانلار یاتیب؛ آذرستاندا تمامن دشمنین باتدی سهسی؛ قیرخ ایل اوّل بو جنوبی
آذرستان تورپاغی؛ آذرستانین دئدی اولسون اؤزونده اختیار؛ ائی آنا،
ائی آذرستان ائی، ایگیتلهر توپراغی؛ گؤر نهلهر قورموش شمالی آذرستاندا
نهلهر؛ آذرستاندان ولیکن ائیلهدی خوف حذر (علی فطرت، میر مهدی اعتماد،
حسین صحاف، مظفر درفشی، میر مهدی چاووشی، یحیی شیدا، آذراوغلو)؛ آذرستان
گول آچیپ گؤرمهلی ایام اولدو؛ آشنادیر آزهربایجان دیلییله، بلبل ایله آذرستان
دیلییله (محمد باقر نیکنام)، توک سالارلار آذرستان ائللهریندهن
ارتجاع؛ ائی باخان خائن بیزیم بو آذرستان سمتینه؛ (کمالی)، آذرستان گول
آچیپ؛ آذرستان ائلینین نسلینه بایرامدی بوگون؛ آذرستاندا هر
ایل ملی بیر اعیاد اولدو (ع. مصدقی)؛ آذرستان سر به سر مثل جنان اولسون گهرهک؛
آذرستان اهلی گولسون، کامران اولسون گهرهک؛ آذرستان تورپاغین بیر
باغ رضوان ائتمهیه (عباس اسلامی)؛ آذرستان ائلینین هر نه دیلهیی؛ (آذراوغلو)،
آذرستاندا اولوپ ملی حکومت برقرار، آذرستان اهلینه اولموشدو ویرانه
مکان، آذرستان یینه اؤز خلقینی دلشاد ائیلهدین (حسین صراف)؛ تماما آذرستان
خلقینی سهن بختیار ائتدین (محمد ایمن)، بیر گلستاندیر فرحلی آذرستان
اؤلکهسی (میر مهدی چاووشی)، آذرستان شعری، یاشا عالمده سهن ائی آذرستان
(علی رودهچیان)، آذرستان آدی هر لحظه شعاریمدی مهنیم (میر ایوب
محمودی)، آذرستان (موسی طاهری)، آذرستاندا قویون سیز قدرتیله نیک
نام (رحیم نوبری)، آذرستان نشانیسان آزهربایجان آزهربایجان، آذرستان
اؤلکهسی ظلم ایله چوخ تالان اولوپ (سعدی یوزبندی)، آذرستان اؤلکهسین
سانما بوگون باشسیز بدن (کاشف)، حسرت قویدوز یاغیلاری آذرستان یوردونا
(موسی برینی)، آذرستان اؤز حقوقوندان اؤتور ائتدی خروش، آذرستان اولادی
تا چاتدی اؤز آمالینا (عباسقلی ریسمانی)، بحمدالله که توفیق اولدو حقدهن آذرستانا،
بئله بیر شوکت تابانا یئتدی آذرستانلی،...
[48] نویسنده: یوسف عظیم
زاده، میرزا ابراهیموف، آلتای محمدوف، چنگیز حسینوف، الیاس افندی یف، اکرم آیلیسلی،
رستم ابراهیم بکوف، گل حسین حسین اغلی،حسین عباس زاده. مترجم: حبیب فروغیان. ناشر:
بنگاه نشر پروگرس. زبان کتاب: فارسی. تعداد صفحه: 220. اندازه کتاب: رقعی گالینگور
پارچه ای - سال انتشار: 1974 - دوره چاپ: 1
[49] نورالدین کیانوری: ما
خلقی به نام خلق تورک را نهمیشناسیم. خلق آزربایجان را میشناسیم که زبانش آزری
یا آزربایجانی است.
[50] مهمترین اسلوبها و یا شیوههای «معماری تورک» در ایران به ترتیب زمانی عبارتند از: « معماری سلجوقی» همدورهی
«معماری رومانسک»، «معماری خوارزمشاهی»، «معماری ایلخانلی-موغولی» همدورهی «معماری
گوتیک»، «معماری تیموری»، «معماری قاراقویونلو»، «معماری قیزیلباش»، و «معماری قاجار»، ... معماری دزدیفارسی:
دولت ایران-پانایرانیسم که به جدیت مشغول به وارونهنمایی و بازنویسی تاریخ و
غارت همه جانبهی میراث مدنی و فرهنگی تورک هستند، اخیرا «معماری سلجوقی» و «معماری
خوارزمشاهی» را «معماری رازی»، «معماری موغولی-ایلخانلی» و «معماری تیموری» را
«معماری آزری-آزربایجانی»، معماری قاراقویونلو» و «معماری قیزیلباش (صفویه)» را «معماری اصفهانی»
و همهی اینها را که جمعا «معماری تورک» هستند «معماری ایرانی» مینامند.
قدم
قویدو فغفور و خاقانیمیز- شعر تورکی میرزا مهدی شکوهی در استقبال ورود مظفرالدین میرزا
به مراغه
[51] کلمهی آذری-آذری، یاء النسبة عربی- یای نسبت فارسی و شبهریشهشناسی
آن بر اساس قوم آز
[52] حسین محمدزاده صدیق
(دوزگون) بیشتر از محقق، یک فعال سیاسی و آژیتاتور، ناسیونالیست افراطی آزربایجانی
با تمایلات محلیگرایی و تعصب شدید تبریزی – اردبیلی، به لحاظ هویتی فاقد شعور ملی
تورک و معتقد فاناتیک هویت ملی آزربایجانی ساخته شده توسط امپریالیسم ضد تورک روسیه
و اوروپای صلیبی و به لحاظ سیاسی یک آزربایجانگرای استالینیست به شدت ضد عوثمانلی
و ضد تورکیه، به دلیل اعتقاد به اصل غیر اخلاقی هدف وسیله را توجیه میکند یک تقیهکار
و فاقد اخلاق سیاسی و اخلاق علمی بود. به همین سبب به سهولت به تحریف واقعیات و
تاریخ و دروغپردازی و وارونهنمایی و ... میپرداخت، بلکه این کار را یک وظیفه میشمرد.
کاربرد تمسخر، تحقیر، هیاهو، تخفیف و شخصی کردن و ترور شخصیت .... جزء جداناپذیر
نوشتههای او، بر علیه مخالفان و منتقدانش، و محققینی که او آنها را رقیب خود میدید،
مخصوصا تورکگرایان بود. تصحیحهای او از کتب و متون قدیمی، عموما دارای اشتباهات
و دستکاریها و اضافه کردن و الحاق و تغییر و جایگزین کردن مطالب و کلمات در
متون و نسخههای اصلی و دیگر تحریفات عدیده بوده، و در مجموع مخدوش، غیر موثق و غیر
علمی هستند.ریشهشناسیهای حسین محمدزاده
صدیق، تقریبا همه ریشهتراشیهایی نادرست و ضد علمی و کودکانه هستند. شخصیتهای
تاریخی که او به عنوان شخصیت ملی معرفی و تقدیر کرده است، اغلب ضد تورک بودند.
مانند شاه اسماعیل اول، رهبران جنبش ضد تورک مشروطیت، جنبش پانایرانیستی آزادی ستان،
تقی ارانی، حیدرخان عموغلو، رهبران ایرانگرا و استالینیست حکومت ملی آزربایجان و
....
No comments:
Post a Comment