Monday, June 12, 2017

جمشيدخان افشار اورومي: ايران ادبيّاتينا بير نظر


جمشيدخان افشار اورومي


ايران ادبيّاتينا بير نظر



مئهران باهارلي


جمشيدخان افشار ارومي- مجدالسلطنه، برجسته‌ترين شخصيت ملي خلق تورک در دوره‌ي تشکل شعور و هويت ملي «تورک» به معني مدرن در ايران-جنوب آزربايجان، يعني دوره‌ي به تقريب مابين سالهاي ۱۸۷۵ تا ۱۹۳۷-۱۹۴۰ است (پس از آن، دوره‌ي صدور هويت ملي جديد «آزربايجاني» ايجاد شده به امر استالين و ميکويان ارمني از روسيه‌ي شوروي به جنوب آغاز مي‌شود). جمشيدخان يک دولت‌شخص، سياستمدار، نظامي، فرمانده‌ي پارتيزاني، روشنفکر، پوبليسيست، مدير مجله، شاعر، مترجم، نويسنده، محقق، اديب، تاريخنگار، تاريخ‌شناس، کلکسيونر کتب و آثار فرهنگي و اشياء هنري و .. آنهم در عرصه‌ي ادب و فرهنگ و تاريخ سياسي و تاريخ تمدن تورک است. و به تعبيري جامع آتاتورک و رسولزاده در يک فرد است.

در شماره‌هاي ۵ و ۶ مجله‌ي «تورک يوردو» چاپ استانبول، به تاريخ ۱۶ مارس و ۱ آوريل ۱۹۱۶، يک مقاله‌ي تورکي به نام «بير جواب مناسبتيله- ايران ادبياتينا بير نظر» (به مناسبت يک جواب- نظري بر ادبيات ايران) به قلم جمشيدخان افشار ارومي- مجدالسلطنه منتشر شده است. اين مقاله پاسخي است طولاني به سري مقالات سليمان نظيف در نشريه‌ي «مجموعه ادبيات عموميه» که در آنها وي ميراث فرهنگي و مدني سلاطين و حکام تورک در تاريخ را به باد انتقاد گرفته و ادبيات ترکي را ريزه‌خوار ادبيات تاجيکي-ايراني شمرده بود. مطالب مطرح شده در اين مقاله‌ي تورکي توسط جمشيدخان افشار ارومي را مي‌توان به چهار دسته تقسيم کرد:

۱-بخشهاي مربوط به ستايش و مدح هويت و ميراث تاريخي تورک، با نقل ابياتي فارسي از مسعود سعد سلمان در تائيد همين خصوص و ترجمه‌ي آنها به تورکي توسط مجدالسلطنه

۲-بخشهاي مربوط به تاريخ تمدن تورک و دفاع از ميراث مدني و فرهنگي سلاطين و زمامداران تورک در تاريخ، با دادن و ذکر نمونه‌هائي از معارف‌پروري، دانش‌طلبي، فرهنگ‌دوستي آنها، خدمات و حمايتهايشان از علوم، فنون و هنرها (نجوم، هندسه، تاريخ‌نگاري، ادبيات، شعر، خطاطي، معماري، ...)

۳-بخشهاي مربوط به ارائه‌ي تاريخ مختصر شعر و ادب فارسي- ايراني که جمشيدخان آن را به هفت دوره تقسيم نموده است. (اين مقاله تنها به پنج دوره ي نخست مي‌پردازد).

۴-بخشهائي پراکنده که در آنها جمشيدخان مجدالسلطنه بعضي ديدگاههاي تحول‌خواهانه و متجدد و مترقي خود را در باره‌ي مسائل روز فرهنگي و سياسي تورک، از جمله تصفيه‌ي زبان تورکي از لغات اجنبي، تغيير الفبا، نکوهش کهنه‌پرستي، اينکه استانبول پايتخت سلطنت جليله‌ي عثماني معبود همه‌ي تورکان آسيا مي باشد، نيز پشتيباني وي از جنبش استقلال تورکها در تورکستان و  ... را مطرح مي‌کند.

قابل توجه است که جمشيدخان در اين مقاله ادبيات تورک را کاملا جدا و مستقل از ادبيات ايران شمرده است. به عبارت ديگر منظور وي از ادبيات ايران، ادبيات فارسي است و نه ادبيات تورک. کلاّ جمشيدخان در اين مقاله دو مفهوم ملي «تورک» و «ايران» را جدا از هم مي‌شمارد. منظور وي از ايران در اين نوشته، همان ايرانيک‌زبانها که غير تورک‌اند مي‌باشد.

نکته‌ي قابل توجه ديگر، اينکه جمشيدخان به هنگام نقل شعر فارسي مسعود سعد سلمان، در دو جا فرم «تورک» را بکار مي‌برد. همچنين او به هنگام ذکر شاعر «آزري»، نام وي را يکبار به جاي آذري با « ز » نوشته است. با اين وصف مجدالسلطنه از نخستين محررين در دوران معاصر است که فرم «تورک» در زبان فارسي و همچنين فرم «آزري» را بکار برده‌اند.

اين مقاله‌ي فوق العاده ارزشمند علمي، تاريخي، ادبي و تحقيقي از هر جهت شايسته‌ي ارزيابي جدي و تدقيق و تحليل عميق است. در اين استقامت، اينجانب هم بخشهاي اول و دوم را، قبلاّ در دو نوشته‌ي جداگانه و مختصر بررسي کرده‌ام (براي خواندن اين بخش لطفاً به لينک پايان نوشته مراجعه کنيد). نوشته‌ي حاضر متن کامل اين مقاله‌ي تورکي به قلم مجدالسلطنه افشار ارومي (با املاي مدرن و فونتيک تورکي) است.

مئهران باهارلي




بير جواب مناسبتيله: ايران ادبياتينا بير نظر

هفته‌ليک «ادبياتِ عموميه مجموعه‌سي»‌نين ييرمينجي سايي‌سيندا «ايران ادبياتي‌نين ادبياتيميزا تاثيري» عنواني آلتيندا، دنيانين ان بويوک جهانگيرله‌ري اولان تورکله‌رين عظيم الشّان خاقانلاريني تلعين ائتديله‌ر. مادام که مقاله‌نين محرّري، ايران شعرايِ مشهوره‌سيني تقدير ائتمه‌ک‌له کسبِ لياقت ائتميش، و حقيقتاً اونلارين دئديکله‌ريني و افکاريني درک ائتميش بولونويور، نده‌ن دولايي اونلارين انسانيته دائر نصايحِ حکيمانه‌له‌رينه مراعات بويورمويورلار؟ ايران‌ين ان بويوک و گزيده شاعري، مشهورِ عالَم «فردوسيِ طوسي» عليه الرّحمه دييور که:


بزرگش نخوانند اهلِ خرد
که نامِ بزرگان به زشتي برد

«بويوکله‌رين اسميني چيرکينليکله ذکر ائده‌ن، عاقلله‌ر نزدينده بويوک ساييلماز».

اعاظمِ شعرايِ ايرانيه‌ده‌ن «مسعود سعد سلمان» رحمه الله عليه بوندان سکيز يوز سنه اوّل، يعني عثمانلي سلطنتِ جليله‌سي‌نين تشکيلينده‌ن ايکي يوز سنه مقدّم، دنيانين ان معظّم و غيور ملّتي اولان تورک‌له‌رين ستايشينده بو قصيده‌ني انشاد ائتميشدير:

تورک‌ان که پشت و بازويِ دينند و روزگار
هستند گاهِ حمله بزرگانِ کارزار
گُردانِ سرکشند و دليرانِ چيره‌دست
شيرانِ بيشه‌اند و پلنگانِ کوهسار
در دستشان کمانها مانند ابرها
در رزمْ تيرهايشان بارانِ تندبار
پولاد را به تيغ به سُنبند گاهِ زخم
خورشيد را به تير بپوشند روزِ بار
رحمت بر اين يلان که به ميدانِ کرّ و فر
خيزند وقتِ حمله چو شيرانِ مرغزار
از ترسِ «تورک» شرک بنالد چو رعدِ سخت
وز تيغِ «تورک» کفر بگريد چو ابرِ زار
در چشمِ نيکخواهان، رسته چو تازه ‌گُل
در چشمِ بدسگالان، رسته چو تيز خار

«تورک‌له‌ر که زمان و دين‌ين قوّتلي قوللاري‌دير، هجوم وقتينده محاربه‌نين بويوکله‌ري‌دير. سرکش پهلوانلار و چيره‌دست دليرله‌ردير. محاربه‌نين آرسلانلاري و زمانين قاپلانلاري‌دير. اونلارين الل.ه‌رينده کمانلار بولوتلار گيبي‌دير. حربده اونلارين قوللاري ساغاناقلارا بنزه‌ر. چليييي چتين وقتله‌رده قيليج‌لا کسه‌رله‌ر. حرب گونله‌رينده گونه‌شي اوخلاري‌يلا اؤرته‌رله‌ر. رحمت بو جنگ ميدانينداکي پهلوانلارا ... هجوم وقتينده چيمه‌ن آرسلانلاري گيبي يئرله‌رينده‌ن قالخارلار. تورک‌له‌رين قورخوسوندان شرک گؤک‌گورولتوسو گيبي ناله‌له‌ر ائده‌ر. آغلايان بير بولوت گيبي تورک՝ون قيليجيندان کفر آغلار. تورک‌له‌ر خيرخواهلار نظرينده تازه چيچه‌ک گيبي‌ديرله‌ر. فنالا‌رين گؤزونده ايسه ديکه‌نلي اوخ گيبي‌ديرله‌ر».

ايستانبول تورک مرکزِ سلطنتي اولماق مناسبتي‌له، آسيادا يئتميش بئش ميليون تورک՝ون سئوگيلي بير ستايشگاهي‌دير. بؤيله مهم بير موقعده «چنگيز» و «تيمور» گيبي تورک‌له‌رين معظّم و مشهور اسلافِ بزرگوارلارينا تقديس يئرينه تلعين ائتمه‌ک و اونلارين تاريخي شرفله‌ريني تحقير ائتمه‌ک، نه قدَر ناشايسته و بدمَآل‌دير، بونو آتيِ قريب گؤسته‌ره‌جه‌ک.

بوگونله‌رده «تيمور»ون جهانگير اولان و عموم تورک‌له‌رين تاريخي شرفي اولان سئوگيلي گؤک بايراغي بيرينجي دفعه اولماق اوزه‌ره «تيمور»ون مارشي‌يلا برابر تموّج و ترنّمه باشلايور. و اوراداکي تورک قارداشلاريميز فداکارانه استقلال بايراغي اوجالدييورلار. ايستانبول نوازش و تکريم و تبريکيني لعنتله‌ري‌له ابراز ائدييور.

ما ز ياران چشم ياري داشتيم
خود غلط بود آنکه ما پنداشتيم

«بيز دوستلاردان يارديم بکله‌رديک. ظن ائتديييميز نه قادار يانليش ايميش! ».....

«چنگيز» و «تيمور» سلاله‌سي‌نده‌ن بوگون هيندده، قازان‌دا، قافقاسيادا، آزه‌ربايجان‌دا، قيريم‌دا، تورکوستان‌دا، آستاراخان‌دا، اورينبورق‌دا معروف و اربابِ معرفت و نفوذ شاهزاده‌له‌ر کثرتي‌له موجوددورلار. عجبا بو تلعيني نه دورلو تفسير ائده‌جه‌کله‌ر؟

[عربي کلماتين تورک و فارس لسانلارينا قاريشماسي]

تورک لسان و ادبياتي خصوصوندا هر ايکي لسانا عالم اولان بير شخص، حقِ تنقيد و تشخيص قازانابيلير. چاغاتاي و اويغور و پهلوي و زند و دري و سغدي لسانلارينا واقف اولمايان محرّرله‌ر، بو مسئله‌ده حقيقتي درک ائده‌مه‌زله‌ر. ايستانبول‌دا بو زماندا تورک و فارس لسانينا لايقي‌يلا واقف اولان محرّرله‌ر، مع التّاسّف اقلّيت اوزه‌ره بولونويور. اگر ايستانبول‌دا فارسي لسانيني اسکي زماندا اولدوغو گيبي بيله‌نله‌ر اولسايدي، «بين بير گئجه»‌يي فيرانسيزجادان ايستانبول تورکجه‌سينه ترجمه ائتمه‌يه لزوم گؤرمه‌زله‌ردي.

گله‌ليم فارس ملّتِ نجيبه‌سي‌نين مزايا و فضائلينه و ادبيات و لساني‌نين عرب لسان و ادبياتينا غلبه چالماسينا. ائوئت، بو بير حقيقت‌دير که هيچ منکري بولونماز. لکن عرب‌ين عجم‌ه و عجم‌ين عرب‌ه کلمات اعاره ائتدييي ادّعاسي، آچيق بير سهودير. عرب‌له‌ر فارسي‌له‌رده‌ن معني استعاره ائتديله‌ر. فارسي‌له‌رين عرب‌ده‌ن کلمات عاريت آلماغا هيچ بير نوع احتياجلاري يوخدو. شؤيله که بيرينجي عصرين ايران شعراسي هيچ بير کلمه عرب‌له‌رده‌ن عاريت آلماديلار. «فردوسي طوسي»‌نين «شهنامه»‌سي بو حقيقتين بويوک بير شاهدي‌دير.

عربي کلماتين تورک و فارس لسانلارينا قاريشماسي، دين علماسي‌نين فوق العاده نفوذوندان حدوثا گلميشدير. اللي سنه اقدم «شاهزاده جلال الدين ميرزا [قاجار]» کندي همفکرله‌ريله متّفقاً «فردوسي طوسي»‌نين احيا ائتدييي لساني يئنيده‌ن احيا ائتمه‌يه همّت ائديپ، «نامه‌ي خسروان» اسمينده اوچ جلد اولماق اوزه‌ره ايران تاريخيني يازدي. بو تاريخ تئهران‌دا طبع و نشر اولوندو و بير قاچ سنه سونرا وييانا و ميصيرده و هندده طبع اولونو. زواللي شاهزاده و متّفقله‌ري قافقاسيالي اديبِ معروف «ميرزا فتح‌علي آخوندوف»، «ميرزا يوسف‌خان مستشار الدوله» و «کاظم بيگ» و «ميرزا علي‌خان مشيرالوزاره» و «محمدعلي‌خان نظمين» (؟) قدما و اسکي قفالي محرّرله‌ر و روسا طرفينده‌ن بويوک هجوم و تحقيرله‌ره دچار اولدولار. معروف تورک اديبي قافقاسيالي «ميرزا فتح‌علي آخوندوف» تورک لسانيني اجنبي لغتله‌رده‌ن تصفيه و الفباي تورکي‌نين تجديدي مقصديله ١٢٨٥ سنه‌ي هجريسي‌نده ايستانبول‌ا گلميش، لکن اسکي قافاليلار و معترضله‌رين هجومونا اوغراييپ، مايوساً عودت ائتميش ايدي.

بوندان سونرا ايران‌دا آنف البيان مقصود ايله «ميرزا اسماعيل‌خان [تويسرکاني]» زند «فرازستان نامه» اسمينده اسکي ايران‌ا دائر مفصّل بير تاريخ يازيپ، ۱۸۹۴ ميلادي‌ده طبع و نشر اولوندو. «تيرانداز بن اردشير» ۱۲۴۲ تاريخ يزدگردي‌ده «خورده اوستا»يا بير شرح يازيپ نشر ائتدي. «ميرزا رضاخان [افشار بکشلو] قزويني» ۱۲۵۲ تاريخ يزدگردي‌ده «پروز نگارش پارسي» اسمينده بير انشاء کتابي تاليف و استانبول‌دا طبع ائتديردي. بيرينجي عصر شعراي فارسي‌سي ايله سون دورون مجدّدله‌ري طرفينده‌ن يازيلان مذکور کتابلارا دقّت بويورولسا، فارسي لساني‌نين کلمات آلماقدان نه قادار مستغني اولدوغو صراحتاً آنلاشيلير.

بونون گيبي «امير کبير علي‌شير نوايي»نين «محاکمه اللغتين»‌ي ملاحظه و دقّت ايله مطالعه اولونسا، تورک لساني‌نين وسعت و احتياج‌سيزليغي تماماً آنلاشيلميش اولور.

اسلاميت‌ده‌ن سونرا حقيقت گؤزويله ايران تدقيق ائديلينجه، معلوم اولور که علوم و فنونون بويوک حامي و مروّجله‌ري اسلامدا تورک سلاطين عظيم الشانله‌ري‌دير. خصوصاً «سلاله‌ي چنگيز» و «سلاله‌ي تيمور». اگر بو حقيقتله‌ره بوراجا معارضله‌ر وار ايسه، اونلارا آوروپاجا تماماّ مکشوفدور دييه‌جه‌ييم مستر (ائف، ائف، آربوتنات M. F. F. Arbthnat ) کندي تاريخينده بو جهتي واضحاً بيان ائدييور.

[فارسي لساني‌نين تواريخي]

فارسي لساني‌نين تواريخي يئدي عصره تقسيم اولونور. اونون بيرينجي و يئدينجي عصرله‌ري‌نين هر بيري تقريباً ايکي يوز سنه و متباقي بئش عصرين هر بيري ايسه تقريباً يوز سنه امتداد ائده‌ر ....

بيرينجي عصرده فارسي شعرله‌ر اصل و خالص فارس لسانيندا اولوپ، سنه ۹۱۲ده‌ن تا سنه ۱۱۰۶ ميلادي‌يه قدر دوام ائده‌ر.
ايکينجي عصرده فارسي شعرله‌ره عرب کلمه‌له‌ري قاريشميش و بو لسان ايله بعضي قصايد و افسانه‌آميز اشعار يازيلميشدير. سنه ۱۲۰۳-۱۱۰۶
اوچونجو عصر پندنامه‌له‌ر و ديني شعرله‌ر دورودور. سنه ۱۲۰۳ده‌ن ۱۳۰۰
دؤردونجو عصر عالي درجه شعرله‌ر و افسانه‌آميز و عاشقانه ديني شعرله‌ر عصري‌دير. سنه ۱۳۰۰ده‌ن ۱۳۹۷
بئشينجي عصر شاعرِ مشهور و اعظم جامي دورودور. ۱۳۹۷ده‌ن ۱۴۹۴
آلتينجي عصرده اشعار تدريجاً زوال بولدو. منشآت و نشريات ايسه ترقّي ائتدي. ۱۴۹۴ده‌ن ۱۵۹۱
يئدينجي عصرده داخلينده‌کي اغتشاشات کثرتينه مبني، فارسي معارفي عموميت‌له اندراس بولدو. ۱۵۹۱ده‌ن ۱۸۸۵

مذکور شاعرله‌رين و محرّرله‌رين اسمله‌ري:

(بيرينجي عصر، سنه ۹۱۲ تا سنه ۱۱۰۶ ميلادي‌يه قادار)

شاعرله‌ر: اسعدي، آزري، دقيقي، فردوسي، معزي، نظامي، عروضي، رودکي، عمر خيّام
محرّرله‌ر: الموري، امير نصر، ابن سينا، بلعمي، غزالي، ملک شاه، نظام الملک، طبري

بيرينجي عصر: بني اميه خلفاسي ايّامِ خلافتله‌رينده (۸۷۴-۶۴۱) فارسي لسانيني منع ائتميشديله‌ر. مملکتله‌ري‌نين هر طرفينده رسمي و خصوصي اوراق عرب لسانيندا يازيلييوردو. لکن فارسي لساني‌نين قوّتي و ايراني‌له‌رين کندي لسانلارينا ميلي او قادار شديد ايدي که نتيجه‌ده ايراني‌له‌رين عصيانينا و بني اميه‌نين انقراضينا سبب اولدو. ساماني‌له‌ر عهدينده لسانِ فارسي اسکي‌سي گيبي عمومي‌له‌شمه‌يه باشلادي.

«محمود سبک تکين» (۱۰۶۰-۹۹۸) که غزنوي خانلاري‌نين اعظمِ سلاطيني ايدي، انتشارِ معارفه فوق العاده ميلي واردي. بو بابدا بويوک همّت و غيرت ابراز ائيله‌دي. عرفا و شعرايي فوق العاده حرمتله‌ر ابراز ائده‌ره‌ک، کندي دربارينا جمع ائتدي و آزري‌يي اونلارا ملک الشّعرا ياپدي. «محمود»ون امريله فردوسي شاه‌نامه‌يي، و آزري وامق عذرايي، و نظامي عروضي (ويس و رامين) حکايه‌ي عاشقانه‌سيني ترقيم ائتديله‌ر.

بو عصرين اواخرينده «سلاطينِ سلجوقي» اقتدار و شوکت صاحبي اولدولار. «آلپ آرسلان»، اوچونجو سلجوق پادشاهي اعظمِ ملوک عدّ اولونور و معارفين ان بويوک حامي‌له‌رينده‌ندير. بغداددا، اصفهان‌دا، بلخ‌ده، هرات‌دا، موصل‌ده، آمدده، نيشابوردا انجمنِ معارفله‌ر و مدرسه‌له‌ر تاسيس ائيله‌دي که معروف سعدي، ابوعلي سينا، امام محمد غزّالي او مدرسه‌له‌رين شاگردله‌رينده‌نديله‌ر. ...

[ايکينجي عصرين شاعر و محرّرله‌ري]

[شاعرله‌ر]
[محررله‌ر]

ايکينجي عصر: بو عصره مدّاحلار و قصيده‌سرالار دوره‌سي دئمه‌ک مناسب اولور. انوري، خاقاني، ظهير فاريابي، و اثيرالدين بو عصرده ظهور ائتديله‌ر. بويوک شاعر انوري، «سلطان سنجر»ين درباريندا بولونوردو. خاقاني، ابوالعلي و فلکي، «شيروان شاهلاري»نين دربارينا منسوب ايديله‌ر. ظهير فاريابي و اثيرالدين‌ين هر ايکيسي، «اتابکله‌ر»ين مدّاحيديله‌ر. شرف الدين «اتابکان» درباريندا مقيم‌دي. ازرقي «توغان ‌شاه سلجوقي»نين درباريندا اوتوروردو. سندباد حکايه‌سي که فرنگستان‌دا مشهوردور، «توغان شاه» امريله يازيلدي. سنائي بو عصرين اعاظمِ شعراسي‌نداندير. «آتابک قيزيل آرسلان» شيخ نظامي گنجوي‌يه نهايت‌سيز احترام و توجّه ابذال ائيله‌ردي. عميق بخاري يوسف و زليخا، رشيد سمرقندي عشق وفا حکايه‌سيني بو عصرده تنظيم ائتميشله‌ردير. بو عصرده مرورِ امور ايله عرب کلماتي فارسي نظميات و نشرياتا قاريشديريلدي.

اوچونجو عصرين شاعر و محرّرله‌ري

شاعرله‌ر: جلال الدّين رومي، امير خسرو دهلوي، سعد ابن زنگي، سعدي
محرّرله‌ر: جويني، نصيرالدّين طوسي

اوچونجو عصر: «چنگيزخان»ين تورونو «هلاکو»نون امريله بويوک و مشهور فيلوسوف و منجّم نصيرالدّين طوسي هئيت جدولل‌ه‌ري - زيجِ ايلخاني‌يي- تحرير و ترتيب ائديپ و ماراغاداکي معروف رصدخانه‌يي انشاء ائتدي. «هلاکو» علمِ نجومده ماهر، علوم و فنونون مروّجي، صاحبِ کمال بير ذات ايدي. نصيرالدّين طوسي‌نين بعضي تصنيفاتي بوگونه قادار بير مراجعتگاه اولاراق استعمال اولونويور.

بو عصرين ملوکوندان «آتابک سعد زنگي» اديب و شاعرِ شيرين‌کلام ايدي. جانشيني «آتابک ابوبکر» بويوک شاعر سعدي ايله معاصر اولوپ و نهايتِ محبّت‌له سعدي‌يي حمايه ائيلييوردو. (۱۲۵۸) ميلادي‌ده سعدي اکثر تصنيفاتيني اونون اسمينه تقديم ائديپ، او جمله‌ده‌ن گلستان‌يندا دييور:

که سعدي که گويِ بلاغت ربود
در ايّامِ بوبکر بن سعد بود
سزد گر به دورش نيازم چنان
که سيّد به دوران نوشيروان

او عصرين بويوک معارفپرورله‌رينده‌ن بيري ده «علاء الدّين کيقباد سلجوقي»دير که قونيادا ايّامِ حکومتينده مشرقده‌ن علما و شعرايي اطرافينا جمع ائديپ، ترويجِ معارفه چاليشييوردو. اعاظمِ شعرايِ صوفيه‌ده‌ن مولانا جلال الدّين‌ي نهايتِ اکرام ايله دربارينا قبول ائيله‌ميشدي.

دؤردونجو عصرين شاعر و محرّرله‌ري

شاعرله‌ر: اوحد اصفهاني، ابن عاقدي، حافظ، کمال الدين خجندي، خواجه کرماني، مير کرماني، نصير بخاري، سلمان ساوجي، عبيد زاکاني
محرّرله‌ر: عبدالله ابن فضل الله وصاف، ابن عاقدي، حميدالدّين متوفي، خواجه ابرو، معين الدين جويني، نظام الدين هروي، رشيد الدين امير

دؤردونجو عصر : بو عصرده «چنگيزخان»ين جانشينله‌ري مملکتله‌ري‌نين اِعمارينا فوق العاده همّت ائديپ، او جمله‌ده‌ن «هلاگوخان» و «غازان‌خان» هر ايکيسي صاحبِ معرفت و کمال ايديله‌ر. بيرينجيسي علمِ نجومدا و ايکينجي‌سي السنه‌يِ مختلفه‌يه و مثلاً فارسي، کشمير و چين لسانلارينا تکميل صورتده واقف ايدي. «غازان‌خان» علوم و صنايعِ اسلاميه‌يه بير عصرِ مدنيّت حصر آچدي.

بير ده صنايع و علومون اعاظمِ حاميله‌رينده‌ن «ابوسعيد بهادرخان» او سلسله‌يِ عليه‌نين يئدينجي سلطاني‌دير. شهزاده‌لييينده خواجه عبدالله «ابوسعد بهادرخان»ين معلّمي ايدي. تحصيلينده بويوک ترقّياتا نائل اولوپ، خوش‌نويس و خطّاطِ ممتاز اولدو. بو واسطه ايله جماعتي خطّاطليغا و حسنِ خطّه فوق العاده تشويق و ترغيب ائديپ، اول وقتده‌ن بوگونه قادار خوش‌نويس‌ليک ايران‌دا معمول اولدو. ايّامِ «ابو سعيد چنگيزي»ده‌ن سونرا يازيلميش تذکره‌له‌رده خطّاطلارين اسامي‌سي يازيلماغا باشلاندي و خطّاطليغين يوکسه‌ک درجه‌له‌رينه باني اولدو. درباريندا شعرا و مورّخله‌ر و اديبله‌ر جمع اولدولار. او جومله‌ده‌ن سلمان ساوجي و عبيد زاکاني و مولانا نصير بخاري بويوک شاعرله‌رده‌ن معدود اولويورلار ايدي. علمِ تاريخ «ابوسعيد بهادرخان»ين حمايه‌سي‌نده بويوک ترقّياتا واصل اولدو. ابن عاقدي و خواجه ابرو دربارينين معروف مورّخله‌ري‌دير.

«غازان‌خان»ين ايّاميندا خواجه رشيدالدين، او وزيرِ بي‌نظير جامع التّواريخ‌ي بيتيردي. عبدالله بن فضل شيرازي- که مخلصي وصّاف‌دير- «چنگيزخان»ين اخلاف و جانشينله‌ري‌نين تاريخيني ايّامِ «ابو سعيد»ه قادار ترقيم ائيله‌دي. بو تاريخي صحّتِ سبک و صدقِ کلامي‌له سون درجه‌ده معتبر ايدي.

حميدالله مستوفي اسمينده‌کي جغرافيا عالمي بو عصرده ظاهر اولدو. ابتدا کندي گزيده تاريخي‌ني نثراً يازيپ، بعد نظمه گتيردي که بوگونه قادار بو تاريخ احسنِ تواريخِ عمومي‌يِ شرق اعتبار اولونور. اون بير سنه ظرفينده جغرافيا و تاريخِ طبيعي‌يه دائر نزهت القلوب اسمينده بير باشقا کتاب تاليف ائتدي. بو کتاب مستشرقله‌رين نظرينده احسنِ کتبِ رسميه تانيلميشدير. پک مقبول و مستحسن اولدو. بؤيله که (هربولت) اونو فارس جغرافياداني تسميه ائتدي. حميدالدين (۱۳۴۵) ميلادي‌ده وفات ائتدي.

«تيمور» دربارينا بير چوخ مورّخ و محرّرله‌ر جمع ائتميشدي. او جمله‌ده‌ن بيري مشهور نظام الدّين مروي ايدي و «تيمور»ون وقايع، محاربات و فتوحاتيني ترقيم ائيله‌ردي. شرف الدّين علي يزدي و احمد عرب شاه «تيمور»دان سونرا اونون تاريخيني يازديلار. بو ايکي تاريخده «تيمور»ون درايت فوق العاده‌سيني مفصلاً شرح ائدييورلار. ...

بئشينجي عصرين شاعر و محرّرله‌ري

شاعرله‌ر: ابو اسحاق، اميرشاهي بزواري، برندق، جامي، قنبري، کاتبي، قاسم الانوار، نسيمي، يوسف عامري
محرّرله‌ر: عبدالرزاق احمد ابن عربشاه، علي شير، اوحد بزواري، دولت شاه، عباد نيشابوري، حسين واعظ کاشيفي، جامي، شرف الدين علي يزدي، سلطان حسين خراساني، الغ بگ

بئشينجي عصر: «تيمور»ون سلاله‌يِ عليه‌سي صيانتِ امورِ معارفده و محافظتِ طلّابِ علومدا بيري بيرينه رقابت ائدييوردولار. بو سببده‌ن دولايي اونلارين ايّامِ حکومتينده بير عصرِ نوراني و مدنيّت شروع ائتدي. بو عصرين سونوندا نشريات و نظميات سون درجه يوکسه‌لدي. و يوز سنه‌يه قادار بو حالدا ثبات ائيله‌ييپ و آخرده بيرينجي درجه‌ده‌ن شاعر اولان مولانا جامي ايله ختام بولدو.

«شاه‌رخ ميرزا» و اونون معارف و صنايع‌پرست اوغلونون محاسن و مکارمِ اخلاقي توصيفده‌ن مستغني‌دير. «بايقارا ميرزا» کندي آمجاسي «ميران‌شاه» گيبي برندق شاعره بين آلتون انعام ائتدي. «اسکندر ميرزا» دا ابواسحاق شاعره بويوک عطايادا بولونويوردو. «باي سنقر ابن شاه‌رخ»، سيد قاسم انواري و تمام اؤز معاصر اربابِ هنرله‌ريني سون درجه‌ده حمايه و تلطيف ائده‌ردي. سيد قاسم انوار بويوک شاعر و محرّرله‌رده‌ن ساييلير. بير قاچ لسانا واقف ايدي. شرف الدين علي يزدي «سلطان ابراهيم»ين امري‌له «امير تيمور»ون جهانگيرليک ايّامي‌نين تاريخيني - که چين‌ده‌ن آوروپايا قادار ممالکي‌نين حدودي ايدي- يازيپ، تاريخِ صاحبقراني تسميه ائتدي. بو تاريخ کتبِ معتبره‌ده‌ن معدود اولوپ، آوروپا محرّرله‌رينده‌ن بعضيله‌ري- قاپيتان ولاد کرود گيبي- اونو استعمال ائتميشديله‌ر. احمد ابن عرب شاه‌ين تاريخِ تيمورو دا چوخ معروفدور.

بو عصرين بويوک و مشهور معارفپرورله‌رينده‌ن بيري ده «ميرزا اولوق به‌ي» (الغ بک)دير. شرقين مورّخله‌ري اتّفاقِ آرا ايله اونو اعلمِ سلاطين سايارلار. علومِ نجوم و هندسه‌ده اختصاصِ فوق العاده‌سي وار ايدي. اونون حقّينده شعرانين بو فارسي بيتي معروف‌دور:

چون الغ بيگي به علم هندسه
يافت نتوان در هزاران مدرسه

الغ بک سمرقندين شمالِ شرقيسينده بير رصدخانه بنا ائتميش، حتّي بعضي مورّخله‌ر اونون رصدخانه‌سيني نصر ابن طوسي‌نين رصدخانه‌سينه ترجيح ائدييورلار. مولانا غياث الدين، مولانا جمشيد، مولانا علي کرش، مولانا کردي‌زاده، بوريجه الغ بک رصدخانه‌سي تسميه ائتديله‌ر. رصدخانه‌يه علاوه اولاراق «الغ بک» سمرقند شهرينده بير بويوک مدرسه بنا ائديپ که بو عمارت چوخ عالي و مزيّن و مجلّادير.

بو سلسله‌نين واجب الذّکر اشخاصيندان بيري ده «ميرزا ابوسعيد تيموري»دير که معارفه بويوک خدمتله‌ر ابراز ائتميشدير. دولت شاه، صاحبِ تذکره عبدالرزاقِ مورّخ اونون خواص درباريله‌رينده‌ندير. مولانا نسيمي، مولانا اوحدي بزواري، مولانا عباد بو عصرده يئتيشديله‌ر.

«ابوالنّصر سلطان حسين ميرزا» و اونون وزيري «امير علي‌شير نوائي» مشاهيرِ رجالِ شرقده‌ن اولوپ، «علي‌شير» محرّرينِ علميه ايچينده بويوک بير مقام احراز ائتميش و تاليفاتِ کثيره‌سي صاف تورکي لسانيندادير.

مولانا کاشفي انوارِ سهيلي محرّري بو عصرين گزيده محرّرله‌رينده‌ندير. مولانايِ مذکور موادِ ملکيه خصوصوندا پک فائده‌لي بير قوانين يازميش. قوانينِ تيمور اسمينده بو کتاب، شرق علماسي‌نين يازديغي قوانين کتابلاريندان فائده‌ليدير.

مجدالسلطنه افشار

سؤزلوکجوک

آنف البيان: باياق، دمينجيک، آز يوخاريدا، بيرآز قاباق سؤيله‌نه‌ن و آنيلان
اعاره: بورج وئرمه‌ک
آمد: دياربکر (شهر)
اندراس: اسکيلمه، اپريلمه، ييرتيلما
انشاد: اوخوماق، قوشوق اوخوماق، قوشوق قوشماق
پک: چوخ، لاپ، کؤپ
ترقيم: يازماق، پيتيمه‌ک
حصر: چئوره‌له‌مه‌ک، قاپساماق، قوشاتماق
متباقي: آرتيق قالان، آردا قالان، قالينتي
مجلا: آيدينلاتيلميش، پارلاتيلميش، بليرگينله‌شميش
معدود: ساييلان

منبع:

تورک يوردو. ييل ۷، جلد ۱۴، عمومي سايي ۱۵۵. ۱۶ مارت، ۱۳۳۴- سايي

براي مطالعه‌ي بيشتر:

مقاله‌ي ايران ادبيّاتينا بير نظر جمشيدخان افشار اورومي

مجدالسلطنه افشار ارومي: ترکها, برجسته‌ترين و غيورترين ملت دنيا (دونيانين ان معظم و غيور ملتي اولان تورکله‌ر)
جمشيدخان افشار اورومي: سلاطين تورک حاميان و مروجان علوم و فنون و هنرها بودند. زبان تورکي وسيع و بي‌نياز است.

مقاله‌ي تورکي مجدالسلطنه افشار ارومي در باره‌ي ادب و شعر تورکي در ايران- سال ١٩١٥
جمشيدخان بکيشلو مجدالسلطنه افشار اورومي
پروفسور ويليامز جکسن: مجدالسلطنه افشار اورومي، جامع سه شخصيت دانشمند، نظامي و درباري
نامهاي اشخاص در خانواده‌ي جمشيدخان افشار ارومي، پيشه‌وري، نادرشاه، شاه اسماعيل، ستارخان و خياباني و انعکاس شعور ملي ترک در آنها

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.