Monday, June 5, 2017

مرثيه‌ي تورکي براي سعيد سلماسي: سُعَدانين اميرِ والاسي (قوتلولارين اولو نوياني)


مرثيه‌ي تورکي براي سعيد سلماسي: سُعَدانين اميرِ والاسي (قوتلولارين اولو نوياني)

مئهران باهارلي

با ظهور حرکت آزاديخواهانه و ضد استبدادي در قلمروي قاجاري  با الهام از انقلابات مشروطيت و اصلاحات تنظيمات در عثماني، تورک‌گرايان قفقاز و عثماني و آزربايجان اتنيک-تورک‌ائلي و ديگر نقاط ايران هم، به حمايت از اين حرکت برخاستند و بدان پيوستند. سعيد سلماسي نيز يکي از آنهاست. حيات سياسي بسيار کوتاه سعيد سلماسي، مانند حيات سياسي جمشيدخان افشار ارومي، محمدامين رسول‌زاده، احمد آقايف، علي بيگ حسين‌زاده و ... سيري از سوي ايران‌گرايي به تورک‌گرايي را نشان مي‌دهد. البته در اينجا مفهوم ايران صرفاً نام يک سرزمين و کشور با يک حاکميت و دولت مشروع تورک (قاجار)، با تاريخي تورک و با اکثريت جمعيتي تورک، اما مطلقاً فاقد بار نژادي و ملي -اتنيک است. هم‌رزمان و هم‌مسلکان سعيد سلماسي (عمر ناجي، علي بيگ حسين زاده، خليل پاشا، ...) همانهائي‌اند که يک- دو دهه‌ي بعد موسسين دو جمهوري آزربايجان در قفقاز و جمهوري تورکيه بر ميراث عثماني از ميان آنها پديدار شدند.

اما در تاريخ‌نگاري فارسي و بويژه آزربايجان‌گرايان ايرانگرا، پان‌ايرانيست و استالينيست (احمد کسروي، يحيي دولت آبادي، اسماعيل اميرخيزي، سلام الله جاويد، طاهرزاده بهزاد، نصرت الله فتحي، ...)، اين تورک‌گرايان و در اين ميان سعيد سلماسي به قصد و نادرستي صرفاً با عنوان واعظ مشروطيت‌طلب، باني شعرنوي فارسي و .... دسته‌بندي و معرفي مي‌گردند. و با اين نام‌گذاري اشتباه برانگيز هم، مشي و باور اصلي اين دسته‌ي تورک‌گرا مخفي نگاه داشته حتي انکار مي‌شود. به عبارت ديگر شخصيت‌دزدي شده و تاريخ ملت تورک و جنبش ملي دمکراتيک تورک تحريف مي‌گردد.

آقابالا سعيد خليل‌زاده سلماسي ( ۱۸۸۸ دیلمقان - ۱۹۰۹ خوی) از نسل نخستين تورک‌گرايان در تاريخ معاصر تورکي‌ائلي-آزربايجان اتنيک است. وي در تماس ارگانيک و فعال با محافل و تشکيلات و نشريات تورک و تورک‌گراي قفقاز -باکو و عثماني - استانبول، شهرهايي که به دفعات به آنها رفت و آمد داشت بود. سعيد سلماسي از محررين نشريه‌ي تورک‌گراي فيوضات چاپ باکو به مديريت علي بيگ حسين‌زاده از موسسين جمعيت اتحاد و ترقي عثماني بود (به اين نشريه از سوي آزربايجان‌گرايان ضد تورک استالينيست و پان‌ايرانيست، مارک پان‌تورکيست زده شده است). وي علي رغم سن بسيار کم خود يکي از قلمهاي مطرح تورک در آغاز قرن بيستم بوده و در جرگه‌ي نسل نخستين تورکي‌نويسان در ايران (جمشيدخان افشار اورومي، تقي رفعت، شيخ الاسلام قاجار، محمود غني‌زاده، حبيب ساحر .....) و نوآوران در شعر تورک قرار دارد.

سعيد سلماسي در مدت اقامت خود در استانبول وابسته به جريان ژؤن تورک و عضو حزب اتحاد و ترقي عثماني و ممثل حرکات خودجوش و بومي متاثر از آنها در آزربايجان اتنيک-تورک‌ائلي بود. در استانبول در نشستي که در بناي تئاتر  تپه‌باشي در بيگ‌اوغلو برگزار شد و چند تن از ايرانيان هر کدام به زبان ملي خود و به نمايندگي از ملت خود (فارس، تورک، کورد، ارمني، ...) سخنراني کردند، يحيي دولت آبادي به زبان فارسي و به نمايندگي از ملت فارس و سعيد سلماسي به زبان تورکي و به نمايندگي از طرف ملت تورک سخن راند. مدتي بعد از سلانيک مقر حزب اتحاد و ترقي عثماني با «دوکتور عمر ناجي بيگ» يکي از افسران عضو حزب اتحاد و ترقي و تشکيلات مخصوصه به سلماس آمد و مدرسه‌ي «سعيديه» را بر اساس اصول نو بنيان نهاد.

سعيد سلماسي نهايتاً در دوره‌ي جنگ داخلي در تورک‌ائلي- آزربايجان اتنيک (بين تورکهاي مشروطه‌طلب و مخالفان آنها) در سال ۱۹۰۹ و در سن ۲۱ سالگي در ترکيب گروهي چريکي به فرماندهي خليل بيگ و دوش به دوش ناسيوناليستهاي تورک عثماني و اعضاي اتحاد و ترقي که به ياري آزاديخواهان تورک در آزربايجان آمده بودند (اسماعيل افندي، يعقوب افندي، مصطفي افندي، خليل افندي....)، در نبرد با نفرات تورک و کورد نيروهاي ماکويي وفادار به محمدعلي شاه به قتل رسيد (خليل بيگ و يا خليل پاشاي بعدي، عموي انور پاشا وزير جنگ و صدراعظم عثماني بود که بعدها در جريان تاسيس يک دولت واحد تورک از دربند در شمال تا تهران و کنگاور در جنوب بنام آزربايجان و تحت حمايت عثماني قرار گرفت. وي با عنوان فرمانده‌ي اردوي اسلام به همراه جمشيدخان افشار ارومي تورک‌ائلي -آزربايجان اتنيک را از اشغال نيروهاي ارمني و آسوري و روسيه و انگلستان آزاد ساخت. تقي رفعت يکي ديگر از تورک‌گرايان آن دوره به هنگام ورود نيروهاي متحده‌ي تورک عثماني-آزربايجاني به تبريز به فرماندهي خليل پاشا با تقديم شعري تورکي با نام «استقلال دهنده» به استقبال وي شتافت).


مرگ سعيد سلماسي انعکاس بسيار وسيعي در ميان محافل و محيطهاي تورک‌گرا در عثماني و قفقاز داشت و باعث گرديد که موجي از سروده‌ها و نوشته‌هاي سوگواري و يادبود و گرامي‌داشت و تجليل از وي به زبان تورکي تاليف و نشر شوند. خليل بيگ عموي انور پاشا در تلگراف خود که پس از درگيري منجر به قتل سعيد سلماسي فرستاد از وي به صورت «خطيب شهيد» ياد کرد. محمد امين رسولزاده رئيس جمهور آينده ي جمهوري آزربايجان که در آن زمان مخبر نشريه ترقي بود، در نوشته‌هاي خود ياد وي را گرامي داشته است. دکتر علي بيگ حسين‌زاده توران، صاحب امتیاز نشريه‌ي فيوضات در باکو و از موسسين حزب اتحاد و ترقي عثماني و الهام بخش ضياء گؤک آلپ پدر ناسيوناليسم تورک، کتاب خود بنام «سیاست فروست» را -که در آن اصول و تئوری انقلاب مشروطیت و شکوه از استبداد شاهان قاجار را در قالب گفتگو بین آنها و میرزا سعید بيان مي‌کند -با عبارت «شهید آزادی، سعید سلماسی نامینا اتحاف اولونور» به وي تقدیم کرده است.

در زير يکي از اشعار تورکي سروده شده در سوگ سعيد سلماسي را آورده‌ام. اين شعر تورکي توسط شخصي با تخلص «شورشمند» و در نشريه‌ي شمس، سايي ۳۰، سال اول، صفحه‌ي ۸، چاپ استانبول، ۱۰ ربيع الاول ۱۳۲۷ – اول آوريل ۱۹۰۹ منتشر شده است. در برخي منابع ادعا مي‌شود که «محمد غنی‌زاده» و يا «غني‌زاده سلماسي» اين بیت را که به تیتر اول نشریات عثمانی نیز تبدیل گشت سروده است. يعني شورشمند همان محمود غني‌زاده‌ي سلماسي است. اين ادعا محتاج تائيد با اسناد و مدارک متقن است. علاوه بر آنکه اين سروده يک بيت نيست و معلوم نيست که اين بيت تيتر اول کدام نشريات عثماني شده است... .

قابل ذکر است که در اين شعر مفهوم «ايران»، به همان معنائي بکار رفته است که تورک‌گرايان دوره‌ي قاجار به ويژه قبل از انحراف و قلب حرکت مشروطيت به ماهيتي فارسي-آريايي و ضد تورک  بکار مي‌بردند. يعني صرفاً نام يک سرزمين و کشور با يک حاکميت و دولت مشروع تورک (قاجار)، با تاريخي تورک و با اکثريت جمعيتي تورک، اما مطلقاً فاقد بار نژادي و ملي –اتنيک، و نه به معناي ملت مدرن فارس‌محور و آريانژاد ايران که توسط مديران ضد تورک حرکت مشروطيت ايجاد شد.

سعيد سلماسي آغيتي: سُعَدانين اميرِ والاسي (قوتلولارين اولو نوياني)

يينه بير نخلي سرنگون ائتدي
تيشه‌يِ جان‌شکافِ استبداد
يينه بير ذاتي غرقِ خون ائتدي
شاهِ گمراه، او بي‌امان جلّاد

بيدق‌افرازِ جيشِ حرّيت
سُعَدانين اميرِ والاسي
جانِ پژمرده‌ پيکرِ ملّت
روحِ ايران «سعيد سلماسي»

قييديلار اول جوانا، وا اسفا!
تيرِ تدمير ايله عساکرِ شاه
چوخ مودور ايشبو فتنه‌ده‌ن عجبا
سارسيليرسا بو نيلگون خرگاه؟

قتلي تا سالدي اورتايا شيون
بو شهيدِ فضائل‌آموزون
قالمادي فرق هيچ محرّم‌ده‌‌ن
نزدِ ايرانياندا نوروزون

وطن اوغروندا ترکِ جان ائتدي
فقط احرارا دا بِلا اکراه
عمرِ جاويد اصولون اؤيره‌تدي
ايشبو مَقْتُولُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ (۱)

ساخين ائي خاکِ تيره، خوار ائتمه
بو شهيدِ مقدّس‌عنواني!
باغرينا باس دا، خوش توت، اينجيتمه
سني تشريف ائده‌ن بو مهماني!

خاکا دا منّت ائيله‌مه‌م، زيرا
ملّتين قلبي‌دير اونا مدفن
بوراسي بير مزاردير، زيبا
تا قيامت مشعشع و روشن

 (۱)-وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتُ، بَلْ أَحْيَاءُ کريمه‌سينه اشارتدير.

شورشمند
۱۵ مارت، سنه ۱۳۲۵


SEİD SALMÂSİ AĞITI

SÜEDÂNIN EMÎR-İ VÂLÂSI (QUTLULARIN ULU NOYANI)

Yine bir nexli sernigün étdi
Tişé-yi canşikâf-i istibdad
Yine bir zâtı qerq-i xûn étdi
Şâh-i gümrah, o bî eman cellad


Béydeq  efrâz-i céyş-i hürriyyet
Süedânın emir-i vâlâsı
Can-i pejmürde péyker-i millet
Rûh-i Îran Seid Salmâsi

Qıydılar ol cevâna, vâ esefa
Tîr-i tedmir ile esâkir-i Şah
Çox mudur işbu fitneden eceba
Sarsılırsa bu nîlgün xergah


Qetli tâ saldı ortaya şîven
Bu şehîd-i fezâyil  âmûzun
Qalmadı ferq hiç Müherrem’den
Nezd-i Îrâniyanda Novrûz’un


Veten uğrunda terk-i cân étdi
Feqet ehrâra da bila ikrah
Ömr-i câvid usûlun öyretdi
İşbu meqtûlun fi sebîl ellah


Saxın éy xâk-i tire, xâr étme
Bu şehîd-i müqeddes ünvanı
Bağrına bas da, xoş tut, incitme
Seni teşrif éden bu mihmânı


Xâka da minnet éylemem, zîra
Milletin qelbidir ona medfen
Burası bir mezârdır zîba
Tâ qiyâmet müşe’şe’ ü rövşen

Şûrişmend
1 April 1909

سؤزلوک

جيش: اوردو، قوشون
قييديلار: آجيماييپ اؤلدورمه ک
تدمير: هلاک کردن
ايشبو: اين  
احرار: آزادگان
ساخين: زينهار، مبادا
تشريف: شرف دادن
يينه: باز هم
مودور؟: آيا است؟
سارسيلير: به شدت تضعيف و نزار شدن
بيدق: بايراق، پرچه‌م
سعدا: سعيدله‌ر، قوتلولار

منبع:
روزنامه‌ي شمس، سايي ۳۰، ييل اول. صفحه ۸. استانبول. ۱۰ ربيع الاول ۱۳۲۷ – اول آوريل ۱۹۰۹
ملکزاده، توحيد. انعکاس شهادت میرزا سعید سلماسی قهرمان ملی آزربایجان
http://melikzade.ir.domains.blog.ir/1394/11/03/seid1

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.