ریشه‌شناسی چارقد، چارقب، چارشاف، چارباق، چارگه، چارقی، چارق، ساروق، سراغوچ، سرتماج، سرچیک، چارشی، چارسوق، چارداق، چاراویماق، چارباش، چاربورج، چاردولی، چارلی، سارداق، سارقورغان، سارالان، سردشت، سریک، سیر داغی، سربند، سارایئوا ....

بن تورکی - موغولی سار، چار، جار، زار؛ و ریشه‌شناسی چارقد، چارقب، چارشاف، چارباق، چارگه، چارقی، چارق، ساروق، سراغوچ، سرتماج، سرچیک، چارشی، چارسوق، چارداق، چاراویماق، چارباش، چاربورج، چاردولی، چارلی، سارداق، سارقورغان، سارالان، سردشت، سریک، سیر داغی، سربند، سارایئوا .... 

مئهران باهارلی 

در جامعه‌ی علمی یک سنت و عادت شبه‌ریشه‌شناسی، در تورکی موسوم به‌ «به‌نزه‌ر قوندارماBenzer qondarma »، به اختصار «به‌نزه‌ت‌قوندار Benzet qondar»[1] (جعل مشابه) وجود دارد که ‌بسیاری از کلمات و اسامی تورکی و آلتاییک را به ‌سبب داشتن اجزائی که ‌به‌ کلمات و اسامی فارسی شباهت ظاهری دارند (دو، سر، چار، دار، من، ار، ...) به ‌صورت فارسی ریشه‌یابی می‌کند. این شبه‌ریشه‌شناسی که ‌در میان مولفین و لغت‌شناسان عوثمان‌لی هم وجود داشت، تحت تاثیر شرق‌شناسی غربی در تورکیه‌ی دوره‌ی جمهوریت به ‌یک نگرش سیستماتیک و ایدئولوژیک مبدل شده‌ است. به عنوان مثال، شبه‌ریشه‌شناسی مذکور کلمات دارای جزء تورکی-موغولی چار/چر – سار/سر را به‌ ‌ترتیب به‌ صورت چار-چهار و سر فارسی تشریح و ریشه‌یابی می‌کند. مانند کلمه‌ی «دوچار Duçar» تورکی که ‌فورم شرقی (اوزبیکی - اویغوری) کلمه‌ی «توشارTuşar » به ‌معنی مواجهه ‌و برخورد کننده و معروض شونده، .... از مصدر توشماق Tuşmaq (مواجه ‌شدن با و معروض شدن به) است[2]، اما به‌ صورت نادرست دو (۲) و چهار (٤) فارسی (گویا کسی که دو چشمش در اثر تعجب چهار چشم شده است) ریشه‌یابی می‌شود. شبه‌ریشه‌شناسی فارس‌محور مذکور در منابع آزربایجانی و جمهوری آزربایجان هم بسیار رایج و یک قاعده است. به عنوان نمونه در لغت‌نامه‌ی شاهمرسی معانی داده شده برای بسیاری از کلمات دارای چار/چر – سار/سر، بر اساس این شبه‌ریشه‌شناسی و همه‌فارس‌انگاری ایدئولوژیک بوده و نادرست است. از قبیل چاراویماق (معنی اشتباه داده شده در این لغت‌نامه: چهار قوم عمده‌ی تورک‌های طایفه‌ی اویماق، شامل فیروزکوهی، تیمنی، جمشیدی و تیموری)، چارشاب (معنی اشتباه داده شده در این لغت‌نامه: چادرا+شب: چادر شب)، و چارشی (معنی اشتباه داده شده در این لغت‌نامه: چارچی). 

در این مقاله بن تورکی - موغولی سار/چار/جار/زار و چندین کلمه ‌و توپونیم تورکی ساخته ‌شده ‌با آن را بررسی کرده‌ام.

افعال تورکی سارماق و چارماق، بن‌های تورکی و موغولی سار، چار، جار، زار

افعال سارماقSarmaq  تورکی (اوغوز غربی)، جارماق Carmaq تاتاری، و چارماق Çarmaq آلتایی

مصدر سارماق، در تورکی باستان ساروماق[3]، به ‌معنای پوشاندن، پوشاندن روی چیزی با پارچه‌ و امثال آن، دور چیزی پیچیدن، احاطه ‌کردن، حفظ کردن، محاصره‌ کردن، حصار کشیدن در اطراف چیزی، در بر گرفتن، در آغوش گرفتن، لوله ‌کردن (مثلاً نخ، پارچه ‌یا باند)، ... است. (بیر شئیین اوزه‌ری‌نی، چئوره‌سی‌نه‌ بیر نه‌سنه‌نی (قوماشی، بئزی، ...) دولایاراق، قاپاتماق و اؤرتمه‌ک آنلامی‌ندادیر. داها سونرا ایکینجی آنلامی اؤرتمه‌ک و قاپاتماق اورتایا چیخمیش‌دیر). از این فعل، مشتقات متعددی در لهجه‌های تورکمانی زبان تورکی (اوغوز غربی)، مانند سارماق، ساریماق – سه‌ریمه‌ک[4]، سارماشماق، سارلاماق، سارماماق، سارمالاماق، ساردیرماق، ساریلماق، سارینماق؛ سارماش، سارماشیق، سارقی، ساریق، سارما، سیریم، سارمال، ..... حاصل شده ‌است. فعل مرکب «سار باغ‌لاماق» در لهجه‌های تورکی استان مرکزی – تورک‌ایلی به ‌معنی نوعی بسته‌بندی بوته‌های خار و یا گندم‌های درو شده‌ در بوته‌کنی هم مرتبط با معنی لوله ‌کردن فعل سارماق است[5]. فعل سارماق در دیگر زبان‌های تورکیک هم وجود دارد: ساراماق (زبان تورکمنی)، ساریرقاماق (تاتاری) [6]، چارماق (لهجه‌ی تئلئوت زبان آلتایی)، جارماق (تاتاری بارابا).

بن‌های تورکی و موغولی سار، چار، جار، زار:

بن تورکی - موغولی سار/چار/جار/زار که مصادر سارماق/جارماق/چارماق از آن ساخته شده‌اند، در اسامی و توپونیم‌های مرکب بسته به مورد، به معنی «لایه، غشاء، ظرف و قاب»، «مُکَلّا»، دارای کلاه و سرپوش، و یا خود کلاه و سرپوش؛ مُسَقَّف، دارای سقف، و یا خود سقف؛ «محصور و محاط، و یا حصار»؛ و «مستور و پوشیده، و یا پوشاننده و پوشش» است.

اسم سار Sar تورکی:

«سار» بن مصدر سارماق، که در تورکی قدیم به ‌عنوان اسم، و در معنی پوسته‌ی نازک، غشای داخلی تخم‌مرغ به‌ کار رفته ‌است[7]، به وفور در کلمات مرکب، توپونیم‌ها و جای‌نام‌ها و معمولا به ‌یکی از معانی آتی دیده می‌شود: ١-پوشش، پوشاننده، قاپاق، اؤرتو، قاپاتان، اؤرته‌ن قات، قابیق، .... ۲- سقف و پوشش قسمت و کلاهک فوقانی بنا ۳-هر نوع پوشاننده‌ی اعضای بدن: سرپوش، پاپوش، بدن‌پوش، سرتاسرپوش ٤-قاپالی، پوشیده، مسقّف، مستور، بسته، مکنون ٥-ساران، قاب، ظرف و محفظه، قێن، قابیق ٦-محصور و محاط، ساری‌لی، .... فورم سارو بن مصدر ساروماق تورکی قدیم، امروز در زبان تاتاری به ‌معنی پیچیدن، پیچش (مثلا چیزی را در کاغذ کادو) است.

اسم چارÇar  تورکی:

«چار» فورم قیپچاقی - تاتاری (و یا موغولی) کلمه‌ی سار-زار اوغوزی؛ و در جزء اول کلمات در ارتباط با پوشش پارچه‌ای (مانند چارقات = اؤرتو قاتی، چارشاف، چارقاب، ...) به ‌معنی پوشش، اؤرتو و قاپاق، لحاف، ملحفه، قوماش، لایه، بئز، تیرمه، پرنیان، چارشاف، سرانداز، ازار؛ و در اسامی مکان‌ها به‌ معنی سقف و سرپوش یک بنا، حصار اطراف یک محوطه ‌(چارشی = قاپالی بازار، چاربورج، چارداق، چارباش، ....) ‌است. چار در هیچ کدام از این کلمات و توپونیم‌ها محرف چهار و یا چادر فارسی نیست. وفور توپونیم‌های دارای جزء چار در آزربایجان غربی و ناحیه‌ی اورمو، به سبب اسکان انبوه ‌تورک‌های قیپچاق و تاتار و موغول در قرون ۱۱-۱٤ میلادی در این ناحیه – یکی از دلائل تورکستان نامیده شدن خوی و اورمو - در آغاز هزاره‌ی دوم میلادی است (در ادامه‌ی مقاله).

تبدیل حروف «س» و «چ» به‌یک‌دیگر در تورکی پدیده‌ای رایج است (تورک‌جه‌ده ‌س-چ ده‌ییشمه‌سی سیخ گؤروله‌ن بیر اولای‌دیر). مانند «ساغ» تورکی به ‌معنی سالم ← «چاق» در فارسی به معنی فربه‌؛  «ساغ‌لاماق» تورکی به ‌معنی تهیه ‌و تامین کردن ← «چاق کردن» (کار چاق‌کنی) فارسی؛ «یاخشی» ← ‌«یاخچی»، ساریق ← چاریق ← چارق فارسی؛ سارقات ← چارقات  ← چرقد فارسی، سای ← چای (رود و جویبار کم عمق)، ساو ← چاو (خبر)، سینی ← چینی، «شوربا» فارسی ← ‌«چوربا» تورکی، «شورک» فارسی ← ‌«چوراق» تورکی،.....

اسم چار Çar موغولی:

در زبان موغولی هم‌زمان هر دو فورم «سار» (در ادامه‌ی مقاله)، و «چار» وجود دارند. مشتقات اسمی و فعلی متعدد فورم «چار» اغلب مرتبط با لایه ‌و حفاظ و غشاء و پوشش... است. از جمله:

۱-چار، چارا: لایه‌ای از شبنم یخ‌زده ‌و برفک روی سطح برف؛ پوسته‌ی سخت روی برف؛ فعل چارلا: پوشیده‌ شدن از لایه‌ای سخت از یخ روی برف؛ چارقودا، چارقولا: تشکیل شدن لایه‌ای یخی روی برف، پوشیده‌ شدن از یخ[8] .

۲-فعل چارا: مسدود کردن، جلوگیری کردن از جمله ‌با یک حفاظ و لایه‌ و غشاء و پوشش[9]

۳-چارام: فلات کوهستانی، ارتفاعات، توندرا و دشت باتلاقی پوشیده ‌از خزه‌ و گل‌سنگ؛ چارباق، چابوق: لایه‌های کاغذ یا پارچه ‌که ‌با چسب یا آهار به‌ هم چسبانده‌ شده‌اند، ورق یا لایه‌ای از کاغذ یا پارچه؛ چاربوقلا، چابوقلا: چسباندن لایه‌ها یا ورق‌های کاغذ یا پارچه ‌به ‌یک‌دیگر[10]

٤-چار: صفحه‌ی ‌فلزی پهن و تخت[11]

٥-فعل چاهار: پوشیده ‌شدن بدن از یک لایه‌ی عرق[12].

چار دوشمه‌کÇar düşmek  و چه‌رچه‌ر Çerçer در زبان تورکی: کلمه‌ی موغولی چار به ‌معنی لایه‌ی یخ و برف به‌ زبان تورکی هم داخل شده ‌است. در آزربایجان غربی هنگامی که‌ در سرمای فصل پاییز و زمستان قطره‌های باران و نم یخ‌زده ‌و به ‌حالت براق درمی‌آیند به ‌آن «چار دوشوپ» می‌گویند. کلمه‌ی «چه‌رچه‌ر» (چرچر) در زبان تورکی به معنی برف ملایم که دانه‌های آن را باد به این سو و آن سو می‌برد، هم مشتق از چار موغولی به معنی لایه‌ی درخشان برف است.

سێر Sır، سیر Sir

در زبان‌های تورکی (تورکیه، ایران، آزربایجان) و اوزبیکی (افغانستان، اوزبکیستان) کلمه‌ای به ‌شکل سێر، سیر و شیر وجود دارد که‌ به ‌لحاظ معنایی و ریشه‌شناسیک مرتبط با سار – چار تورکی – موغولی فوق‌الذکر است: ۱-لعاب / لایه‌ای شفاف یا کدر (مات) از یک ماده‌ی محافظ و پوشاننده ‌که ‌در صنعت سفال‌سازی برای افزودن درخشش، ایجاد محافظت در برابر عوامل بیرونی، یا جلوگیری از نشت بر روی اشیاء اعمال می‌شود؛ ۲-لایه‌ای که معمولا از ذوب نوعی شیشه‌ی مات بر سطح فلز، شیشه یا سفال پدید می‌آورند؛ ۳-پوششی بر روی سطح مانند لعابِ روی کوزه‌ی سفالی که ‌از نظر شیمیایی به‌ شیشه‌ شباهت دارد؛ ٤-لایه‌ای نازک که ‌بر پشت آینه‌ها یا سطحِ اشیای دارای روکش فلزی قرار می‌گیرد؛ ٥-لایه‌ای نازک که‌ بر سطح مایعات تشکیل می‌شود؛ ٦-لایه‌ی نازک یخ که ‌بر سطح پهنه‌های آبی، مانند دریاچه‌ها یا نهرها، شکل می‌گیرد[13]. از همین ریشه ‌مصدر «سێرلاماق» به ‌معنی لعاب دادن، جلا دادن، پوشاندن با ماده‌ای دیگر؛ و «سیرچی» به معنی کسی که روی چیزها را با لعاب می‌پوشاند، لعاب‌کار، آن که آیینه می‌سازد است. ارتباط دادن سیر تورکی – موغولی به‌ سرّ (راز) عربی بر اساس معنای «پوشاندن به ‌منظور پنهان ساختن»، یک ریشه‌شناسی مردمی و نادرست است.

«سیر داغیSir/Sır Dağı » در ناحیه‌ی اورمو: سیرداغی منطقه‌ای مشرف به ‌شهر اورمو و اسم روستای مسیحی‌نشین سیر  Sir/Sır واقع در آن است. نام سیر احتمالا مرتبط با سار – چار تورکی و سیر داغی مترادف سارداق – ساریداق موغولی به ‌معنی پوشیده‌ با برف و یخ است (در ادامه‌ی مقاله). این وجه تسمیه با حوادث و رخدادهای تاریخی تائید می‌شود. قسمت قابل توجهی از موغول‌ها، تاتارها و اویغورها در دوره‌ی امپراتوری موغول، ایل‌خان‌لی، جالاییرلی، چوپان‌لی - سولدوزلو در غرب آزربایجان و اورمو، بر دین مسیحی – کلیسای شرق بودند. بسیاری از متون دینی، تامقاها - مهرها و سنگ قبرهای این دسته‌جات مسیحی تورک – تاتار - موغول که به ‌مرور زمان در توده‌ی آرامی‌ها – سریانی‌ها – آسوری‌ها (از ملل سامی منطقه) استحاله‌ یافتند، به ‌زبان تورکی  (در سؤزوموز منتشر خواهند شد) و اغلب اسامی محلات و روستاهای آن‌ها به تورکی و موغولی بود. در سیرداغی یک قبرستان تاریخی دارای سنگ قبرهایی به‌ زبان‌های تورکی و آسوری (و انگلیسی مربوط به ‌مسیونرهای غربی) وجود دارد. وجود کلمه‌ی سیر Sír در زبان‌های مجاری و فینواوگریک به‌ معنی مزار و قبر و مدفن و ...[14]، مقبره ‌Síremlék، سنگ قبر Sírkő، یک تصادف جالب توجه و ظاهرا بی ارتباط با قبرستان سیرداغی ‌است.  

ساری، ساری‌سون موغولی

در زبان‌های مونقولیک کلمات متعددی در اشکال ساری، ساریسون و مشابه‌ آن‌ها به ‌معنی غشا، پوست نازک و چرم مراکشی (ساغری) «پوست نازک و نرم دباغی ‌شده»... وجود دارند[15] که ‌از کلمه‌ی سار در تورکی باستان به ‌معنی پوست نازک و غشاء درونی تخم مرغ و ... ریشه‌ گرفته‌اند[16].

زار Zar تورکی

زار در زبان تورکی به ‌معنی پوسته‌ی درونی نازک (اینجه ‌ايچ‌قابیق) میوها (سوغان زاری)، پوست نازک پرنده‌ها (طیوردا ده‌ری)، غشاء بسیار نازک بعضی اعضای بدن مانند چشم و بینی و گوش (بورون زاری، قولاق زاری، گؤز زاری)، پرده‌ی بسیار نازک که ‌به ‌دیوار آویخته ‌می‌شود (دووارلارا زار چه‌کمه‌ک)، ...  است. در ضرب‌المثل‌ تورکی آتی زر به چهار معنی متفاوت که یکی از آن‌ها زه‌ر تورکی به معنای پرده‌ی بسیار نازک آویخته به دیوار است، آمده است: «زَر زه‌ره یاپیشیق، زه‌ر دووارا یاپیشیق. زَر خانیم گه‌لمه‌سه، زه‌ر دوواردان آچیلماز». (یانیت: آچار و ایشگیل. زَر (فارسی): ۱-طلا، ۲-اسم زنانه؛ زه‌ر (تورکی): ۱-پرده‌ی نازک آویخته ‌به ‌دیوار، ۲- حلقه و کوبه‌ی در)[17]. زار و یا جار در برخی مناطق آناتولی به معنی پوشش و لباس بیرونی تمام‌قد بزرگی که ‌زنان بر تن می‌کنند و تمام بدن خود را با آن می‌پوشانند و یا پوششی که ‌روی بازوها انداخته ‌می‌شود است. کلمات آتی نیز از کلمه‌ی تورکی زار مشتق شده‌اند: زارلیZarlı : پیچیده ‌شده ‌در چارشاف، زارلانماق Zarlanmaq: بر تن کردن چارشاف، زارلیق Zarlıq: پارچه‌ی کافی برای یک چارشاف[18]. زار/جار در زبان تورکی به ‌معنی غشا و پوسته ‌و پرده‌ و پوشش و لباس بیرونی، محرف سار/چار تورکی – موغولی است. کلمه‌ی «زه‌ی» (زَی، زََگ) به‌ معنی پوست و غشاء بیرونی میوه ‌(یئمیشین اوست قابیغی) در بعضی از لهجه‌های تورکی در تورک‌ایلی نیز احتمالا محرف زار تورکی است: زار ← زه‌ر ← زه‌ی[19].

سه‌رSer  (سر)،  چه‌ر Çer (چر)، زه‌ر (زر) Zer

در بعضی کلمات، جزء سار/چار/زار به ‌معنی پوشش و پوشیده ‌(و ساری به‌ معنی زرد) به‌ سه‌ر (سر) – چه‌ر (چر) – زه‌ر (زر) تبدیل شده‌ است. مانند: چارقات ← چه‌رقه‌ت ← چرقد، ساری‌داش ← سارداش ← سه‌رده‌ش ← سردشت (شهر در آزربایجان غربی)؛ ساری عین (آب‌گرم زرد) ← سرعین ← سه‌رئیین (مانند قارا عین (آب‌گرم سیاه) ‌← قرئین ← قرعین ←  قه‌ره‌عئین)، زار ← زه‌ر (پرده‌ی بسیار نازکی که بر دیوار آویخته می‌شود). به احتمال زیاد جزء سر به معنی پوشش و رویه و ... در بعضی از کلمات مرکب نیز، نه «سر« فارسی (کلّه)، بلکه همین «سه‌ر» تورکی و محرف سار است. مانند جزء سر در سریخدانی (پارچه‌ای گل‌دوزی شده‌ و تزئینی که‌ روی یخ‌دان می‌انداختند)[20]، سرموزه (چکمه، پای‌افزار چرمین و بلندساق تا زانو)، سرپرده (چتر یا سایبان بزرگ کالسکه و گاری)، ...

إِزَار عربی

سار - چار- زار تورکی - موغولی به‌ معنی پوشش به‌ سبب شباهت آوایی و معنایی، با کلمه‌ی ‌إِزَار عربی و فورم‌های گوناگون آن اختلاط پیدا کرده‌ است. إِزَار یک پوشش نادوخته‌ی سنتی عربی برای قسمت پایین بدن (از کمر به ‌پایین)، لنگ یا فوطه، تنکه، پوشش کمر است. این کلمه ریشه‌ی سامی دارد[21]. اگرچه‌ بعضی از اِزارها که ‌در متون قدیمی ادبیات کلاسیک دری برای نخستین بار در ارتباط با تورک‌ها و چین به‌کار رفته‌اند احتمالا ماخوذ از زار تورکی – آلتاییک هستند[22]. ممکن است جزء «زیر» در ترکیب «زیرجامه ‌(هر چیز که‌ بر پای کشند مانند شلوار و تنبان، سروال) هم، کلمه‌ی ‌زیر فارسی (پائین) نه‌بوده، بلکه مانند کلمات ازاره، ایزار، هزاره‌ و هیزار (پای جامه ‌و ایشتان، تونبان، فیستان) در دری و اوزبیکی افغانستان محرف إِزَار عربی و یا زار تورکی باشد: *34–ایشتان‌سیز، تیزه‌سی ایرتیق‌قه ‌کوله‌دی! (تومانچاق، دیزی ییرتیغا گولور! بی هیزار یا بی پای جامه‌ یا بی تنبان به‌ زانو پاره ‌می‌خندد!). 

ساره‌ی ‌هندی

در زبان‌های هندیک، ساری (साड़ी ساڑی)، ساره و شاره به ‌معنی نوعی لباس زنانه‌ی چادرمانند که ‌هنود پوشند، نوعی لباس و چادر اهل دکن است. این کلمه ‌به ‌لحاظ ریشه‌شناسی بی ارتباط با کلمه‌ی سار – زار – جار - چار آلتائیک به ‌معنی پوشش، و یا اِزار عربی است. ریشه‌ی کلمه‌ی ساری هندیک کلمات سانسکریت ساتی शाटी śāṭī به‌ معنی نوار پارچه و शाडी śāḍī یا साडी sāḍī به‌ معنی پارچه‌ی باریک و آن‌ها هم ظاهرا مرتبط با کلمه‌ی سایا साया در بعضی از زبان‌های هندوستانی به‌ معنی دامن و زیرپوش شلیته‌مانند زنانه ‌هستند[23].

‌ریشه‌شناسی اسامی پوشش‌ها ساخته‌ شده‌ با جزء تورکی – موغولی «سار – سر، چار - چر»: چارشاف، چارقات، چارقاب، چار، ساراقوچ، ساریق، چاریق، سارتوپاچ، ...

چارÇar : قماش، ملحفه، چادر شب، سرانداز، اِزار، معادل بۆرگۆ

زار Zar: پرده‌ی بسیار نازک آویخته به دیوار

زار Zar - جار Car: در برخی مناطق آناتولی به معنی پوشش و لباس بیرونی تمام‌قد بزرگی که ‌زنان بر تن می‌کنند و تمام بدن خود را با آن می‌پوشانند و یا پوششی که ‌روی بازوها انداخته ‌می‌شود.

چارقاب Çarqab، چارقب، جرقیب، در تورکی جغتایی چارکب[24]: ۱-روسری، سرپوش، چادر، فرجی، باش اؤرتوسو، سرانداز، شال، قونداق، فرجۇ؛ ۲-خفتانی که ‌در گریبان و اطراف دامن آن زردوزی شده ‌است، ۳-نوعی جامه‌ی پادشاهانه، پوشش مخصوص سلاطین توران (جرقیب شاهی)، خفتان بی آستین که‌ خلعت امراء تورک و پادشاهان است، نوعی لباس و سرپوش مخصوص عالی‌مقامان، نوعی پوشاک که ‌تنها توسط تورکانِ دارای مقام و منزلت بالا پوشیده‌ می‌شد. مرکب از چار تورکی – موغولی به ‌معنای پوشش و قاب - قب تورکی به‌ معنای ظرف، کیسه، محفظه. جزء تورکی قاب در کلمه‌ی «خفتان - قفتان  – قاب‌تان – قاب‌دون - قاب دون» (لباسی که ‌مانند ظرف و محفظه برای بدن است[25]) هم وجود دارد. چارقاب املای نادرست و یا محرف چارقات نیست.

چارقات Çarqat، چارقد: سرانداز زنان، روسری زنانه. مترادف باشامه: باشاما، سرپوش دامنی و چادر، چادر و معجری که‌ ‌زبان بر سراندازند. انواع چارقات تورک: تور چارقات (روسری توری)، ساچاق‌لی چارقات (روسری‌های ابریشمی رشته‌دار). مرکب از چار تورکی – موغولی و قات-قت تورکی – آلتائیک[26] (خاقاس تورک‌جه‌سی‌نده‌ «خات»، چوواش‌جادا «خوت») به ‌معنی لایه‌ و طبقه ‌و غشاء، لا و تای پارچه، لباس و قوماش و ...،. جزء قات تورکی در کلمات آلاقات[27] و یالین قات[28]، و مصادر قات‌لاماق (قه‌ت‌له‌مه‌ک، لایه ‌لایه‌ چیدن لباس یا نان) و قات‌لانماق (قه‌ت‌له‌نمه‌ک: دولا شدن، خم شدن و تعظیم) هم دیده ‌می‌شود.

چارقاÇarqa ، چارگه: نوعی سرانداز، مرکب از «چار» تورکی – موغولی به‌ معنی پوشش و پسوند اسم‌ساز قا-گه ‌(مانند باشقا، اؤزگه، ....).

چارشاف Çarşaf، چارشف: در عربی شَرْشَف. نوعی پوشش زنانه ‌مرکب از یک شنل و یک دامن برای استفاده ‌در فضای بیرون در روز که ‌بدن را از سر تا پا می‌پوشاند، مرکب از «چار» تورکی – موغولی و «شَفّ - شِفّ» عربی به‌ معنی جامه، جامه‌ى نازک و ظریف، پوشاک یا ‌پارچه‌ی بسیار نازک و ظریف یا لطیف روبنده‌ی نازک، پارچه‌ی توریِ نازک صورت[29]. (جمع: شُفُوف، «ثَوبٌ شَفٌّ»: پیراهنى نازک، هم‌ریشه با کلمه‌ی شفّاف). چارشاف محرف چادرشب فارسی نیست، اساسا بدین سبب که چارشاف جامه‌ای برای استفاده در روز است و نه شب، هم‌چنین غیر قابل توضیح بودن تبدیل چادور به چار.

چارباقÇarbaq : کمر بافته شده از ابریشم و یا پشم (در آناتولی)، مرکب از «چار» تورکی – موغولی و باق – باغ تورکی که در قول‌باغ (دست‌بند، بازوبند) و بئل‌باغ (کمربند) هم وجود دارد.

چارقیÇarqı : دستمال (آناتولی)، چه‌رگی Çergi: کیلیم‌های نازک و یا بافته شده با پشم نازک، این کلمه‌ی دوم احتمالا محرف سه‌رگی است.

ساراغیچSaraqıç  (ساراقوچ، سرآغوج، ساراغیچ، سراغوچ، سرآغج، سرآغچ، سرآقو، سراغوش): ۱-گیسوپوش زنان که ‌زیر مقنعه‌ افکنند، گیسوپوش زنانه‌ متشکل از یک کیسه‌ و کلاه‌ روی آن (آورات‌لار باش‌لاری‌نا باغ‌لادیق‌لاری چه‌نبه‌ره ‌دئرله‌ر. آبوشقا)، ۲-کیسه‌ای دراز که ‌بر یک سر آن کلاهی باشد و زنان بر سر نهند و گیسو را در آن کیسه ‌نهند و به‌ جواهر و طلا و مروارید مرصع کنند، گیسوپوش زنان اشرافی و ثروتمند زردوزی شده‌ و مرصع با گوهر و جواهر و طلا و مروارید، ۳-یک نوع کلاه‌ تاتاری. این کلمه ‌به ‌طور قطع دارای ریشه‌ای تورکی است. این تثبیت را استفاده ‌از این کلمه‌ برای اقوام چینی و تاتار و موغولی و یا همراه ‌با کلمات دیگر تورکی در منابع کلاسیک و هم‌چنین کاربرد آن از طرف شعرا و مولفین تورک مخصوصا قفقازی (نظامی، خاقانی) و آناتولیایی (مولوی، بهاء الدین ولد) هم تقویت می‌کند[30].

۱-به ‌احتمال قریب به ‌یقین ساراقوچ مشتق از سارا به‌ معنی پوشش، بن مصدر ساراماق (فورم اوغوزی قدیم – تورکمنی مصدر ساروماق - سارماق)؛ به‌ علاوه‌ی پسوند اسم‌ساز از فعل غوج – گوج - قوچ که ‌در متون تورکی باستان مانند کتیبه‌های اورخون، متون اویغوری و دیوان لغات‌التورک هم استفاده شده، است. واریانت قوچ – گوچ guç, güç این پسوند در تورکی قدیم بسیار رایج بود و امروز هم به ‌حیات خود ادامه‌ می‌دهد[31]. مانند اؤرگوچ (در تورکی تورکمانی: هؤرگوچ) به‌ معنی بافت موی زنانه. در نتیجه ‌فورم اولیه‌ی این کلمه ‌«ساراقوچ» و دیگر فورم‌های ساراغوچ، ساراغوش .... اشکال ثانوی و محاوره‌ای و لهجه‌ای آن هستند.

۲-بنا به ‌یک ریشه‌یابی کمتر محتمل، ساراقوچ مخصوصا در معنی گیسوپوش زنان اشرافی و ثروتمند زردوزی شده‌ و مرصع با گوهر و جواهر و طلا و مروارید، مرکب از جزء اوغوزی سارا به‌ معنی پوشش به‌ علاوه‌ی پسوند -اقوت تورکی قدیم است که ‌برای نشان دادن جایگاه‌ اجتماعی، طبقه ‌یا حرفه‌ای والا به‌کار می‌رفت و در کلمات آلپاغوت، اوراغوت، بایاغوت و بالشاقوت هم دیده‌ می‌شود[32]. در این ریشه‌شناسی، ساراقوچ حاصل تبدیل حرف ت ساراقوت به ‌حرف چ است.  

سارتوپاچSartopaç ، سارتوماج، سَرتُماج: مترادف ساراقوج. کیسه‌ی درازی که‌ زنان گیسوی خود را به ‌شکل گرد و کروی در داخل آن می‌گذارند و آن را  در قسمت بالای سر یا پشت گردن جا می‌دهند. به ‌عربی صِقاع. مرکب از سار تورکی به ‌معنی پوشش و تماج - توماج محرف توپاچTopaç  تورکی به ‌معنی هر چیز گرد و کره‌ای مشابه ‌توپ است.

سرپا – سه‌رپاSerpa  (اوزبیکی): جامه، پوشش، پوشیدنی، لباس؛ جامه‌ای که در جشن‌ها یا مراسم رسمی برای اشخاص مورد نظر اهدا کنند. احتمالا محرف و مخفف سارماق مرکب از بن سار به معنی پوشش و پسوند اسم‌ساز از فعل –ماق (مانند چوْماق، توْخماق، چاخماق، قایماق، قوُیماق،  ...): سارماق ← سارباق ← سارپاق ← سارپا ← سرپا. تلفظ «ازارپا» محرف «سرپا» و یا محصول شبیه‌سازی به ازار عربی و پای فارسی است. تبدیل -ماق به -باق قاعده‌ای عمومی در زبان‌های قیپچاقی است. مانند باخماق ← باقپاق، یازماق ← ژازباق، گه‌لمه‌ک ← که‌لبه‌ک در قازاقی (نگاه کنید به مبحث چارباق).

سه‌رچیکSerçik  - سرچیک: «لچک و سرانداز و نقاب نوعروس و خوب‌رویان، چوبه و یشمق مرادفه. چوبه: لچک و سرانداز فوقانی عَورات و نقاب نوعروسان و خوب‌رویان. سرچیک و یشمق مرادف این» (فرهنگ تورکی، اثر محمدتقی تورکمان قاراقویون‌لو؟)

ساریقSarıq ، ساروق، سارُق: ۱-سرپوشی مردانه که ‌از پیچاندن دستار به دور سر حاصل می‌شود، سرپیچ مردان، دستار، عمامه، چالما، دستاری که ‌بر روی بعضی از کلاه‌ها مانند قاووق و فئس پیچانده ‌می‌شود. ۲- (در اسامی جوغرافیایی و امکنه) محاط شده و محصور، حصاردار، .... از مصدر سارماق و یا ساریماق (پیچاندن به دور چیزی) Dolamak, Bürümek

سه‌ریک Serik، سریک – ساریق، ساروق، سارُق: ۱-بوخچا - بقچه‌ای غالباً چهارگوش که ‌چیزی در آن نهند، پارچه‌ای که بر روی بستر کشند، پارچه‌ای که ‌در آن لباس بندند، یا سفره کنند، نوعی دسترخوان و سفره‌ی پهن در تداول مردم قزوین، سفره. ۲-(در اسامی جوغرافیایی و امکنه) گسترده ‌شده و پهناور. از مصدر سه‌رمه‌ک + ق. به‌ معنیِ باز کردن و پهن کردن چیزی روی سطحی صاف، گشودن و گستردن، گستراندن، آویختن برای خشک شدن، ... است. ‌در سه‌رمه‌ک هم معنی پوشاندن قسمتی از رویه‌ی چیزی با پهن کردن چیز دیگری بر آن مستتر است[33].

چاریقÇarıq ، چارق، چاروق، چارغ، چاروغ: پاپیچ، چکمه، نوعی کفش چرمی بنددار، نوعی پای‌افزار، پاپوش و کفش ناپرداخته‌ی دست‌ساز چرمی،کفش دوخته‌ شده ‌از پوست الاغ، اسب یا گاومیش، پشت‌دار با بند و یا ساده، کفش ساق‌بلند که ‌بندها در ساق بسته ‌شود، کفش مخصوص دهقانان، پای‌افزار مخصوص روستائیان که‌ رویه ‌و کف آن از چرم گاو بود. محرف ساریق از مصدر سارماق (پیچاندن، بستن)، و یا مستقیما مشتق از فعل چارماق در یکی از لهجه‌های قدیمی تاتاری.

ساریق ↔ چاریق: کلمات ساریق و چاریق ، هم‌ریشه و از بن سار – چار تورکی – موغولی هستند، اما به مرور زمان دوچار تفکیک معنایی شده‌ و ساریق برای سر به معنی سرپیچ و چاریق برای پا به معنی پاپیچ تخصیص یافته است. چنانچه در ضرب‌المثل‌های تورکی آتی دیده می‌شود: «ایلک آورات چاریق، سونراکی ساریق» (مردی که با همسر اول خود با تحقیر رفتار می‌کند، برای زنی که پس از مرگ یا جدایی از همسر اولش با او ازدواج می‌کند، بالاترین میزان احترام را قائل می‌شود(، «چاریق چاریق‌لا، ساریق ساریق‌لا»  (کبوتر با کبوتر باز با باز، انسان با کسانی دوست می‌شود که هم‌سطح خودش هستند.)[34].

چارابرو: احتمالا کلمه‌ی چارابرو به معنی نوعی از ابروها که در آن رشد مو میان ابروی چپ و راست ادامه یافته‌ باشد یک کلمه‌ی هیبرید تورکی-موغولی و فارسی مرکب از چار تورکی – موغولی به معنی پوشاننده، و ابروی فارسی است. وجه تسمیه آن است که ابروهای متصل به هم قسمت ناحیه‌ی پائین پیشانی که در بالای چشم‌ها قرار دارد، شامل میان‌ابرو را کاملا می‌پوشاند. 

‌ریشه‌شناسی نام‌های سازه‌های ساخته‌ شده ‌با جزء «سار – سر» و «چار - چر»: چارسوق، چارشی، چارداق، چارقا، چارباق، سارباش، ساراق، سارای

جزء «سار – سر» و «چار - چر» در نام بناها و سازه‌ها دارای معانی‌ای مانند پوشش معمولا قسمت فوقانی و سقف بنا، حصار اطراف یک سازه، و یا خود بناها و سازه‌های مسقف و محصور است.  

چارقا، چرگه، چارگه، چیرکا: نوعی خیمه‌ی کوچک، شادروان، چادر، خرگاه ‌(لغت سلیمان افندی).

چه‌رگه – چه‌رگی: کلبه‌ی کوچک در خرمن یا بوستان.

چارچه‌ل: کف‌پوش (دؤشه‌مه) بافته شده از چوب

چارقی: سقف شیروانی یک بنا که هر وجه آن یک مثلث است.

چارباق، شارباق: کلمات تورکی اویغوری چارباق به معنی قلعه، دژ، عمارتِ اشرافیِ محصور، سکونت‌گاه‌ مستحکم، قلعه و خانه‌ی نشیمن؛ و فورم شارباق آن به معنی حصار، محوطه، محوطه‌ی حصاردار، میدان، دربار است. مفهوم چارباق تورکی به ‌معنی قلعه‌ و دژ ‌و میدان و محوطه هیچ ارتباطی با مفاهیم چهار و باغ نه‌دارد و ریشه‌یابی‌ فارسی آن نادرست است. کلمه‌ی چارباق تورکی را می‌توان به ‌دو طریق ریشه‌یابی کرد:

۱-مرکب از چار بن مصدر چارماق (محرف سارماق) به‌ معنی حصار کشیدن به‌ علاوه‌ی پسوند -باق که ‌خود محرف پسوند اسم‌ساز -ماق است. تبدیل -ماق به -باق قاعده‌ای عمومی در زبان‌های قیپچاقی است. مانند باخماق ← باقپاق، یازماق ← ژازباق، گه‌لمه‌ک ← که‌لبه‌ک در قازاقی

۲-مرکب از بن فعلی چاربا به‌ علاوه‌ی پسوند -اق، جمعا به معنی بنا و یا محوطه‌ی حصاردار. در این ریشه‌یابی چاربا بن فعل موغولی است که‌ از آن کلمه‌ی چارباق (لایه‌های کاغذ یا پارچه ‌که ‌با چسب یا آهار به‌ هم چسبانده‌ شده‌اند، ورق یا لایه‌ای از کاغذ یا پارچه) ساخته ‌شده ‌است.

چارسوق – چارشی: چارسوق و چارشی دو کلمه‌ی متفاوت با معانی کمابیش متفاوت، و دو ریشه‌شناسی کاملا جداگانه هستند و هیچ‌کدام از آن‌ها مرکب از چهار و سو-سوی فارسی نیستند.

چار سوغ، چارسوق: بازار سرپوشیده، بازار مسقّف، قاپالی ساتاو، اوستو اؤرتولو بازار. اصطلاح «سوق رومی» به معنای سوپرمارکت است. چارسوق مرکب از چار تورکی – موغولی و «سوغ - سُوق»[35] عربی به‌ معنی بام و یا بازار، جمعا بازار سرپوشیده، قاپالی بازار، اوست‌اؤرتولو بازار. کلمه‌ی عربی سوق ریشه در کلمه‌ی آرامی šūqāʾ  שׁוּקָא / ܫܽܘܩܳܐ به معنی میدان، آن هم ماخوذ از کلمه‌ی آککادی سوقوم sūqum به معنی خیابان و کوچه است. کلمات اسپانیایی zoco به معنی بازار و پورتقالی açougue به معنی دکان قصابی و سواحلی soko به معنی بازار، ... از سوق عربی گرفته شده‌اند. سوق هم‌ریشه‌ با کلمات عربی تسویق (بازاریابی)، سیاقة (راندن)، مصادر فارسی سوق دادن (گسیل کردن) و تورکی Sevk etmek (گسیل کردن، و در امور پزشکی ارجاع دادن به متخصص و مراکز درمانی)، سوقاق (خیابان، کوچه)، کلمات عبری شوق (Shuq - שׁוּק) به معنی بازار و سوققاه‌ عبری (Suqah - סוּכָּה) به‌ معنی غرفه، کلبه‌ و دکّه ‌و سرپناه، یا سایبان-سایه‌بان، کپر و آلاچیق موقت[36] از ریشه‌ی (סכך) به‌ معنی «پوشاندن»، «به‌ هم ‌بافتن» یا «محافظت کردن هم‌چون یک پرده/حائل» است. یکی از معدود روستاهای موسوم به چارسوق، دهی است از دهستان مهربان بخش کؤره‌نگ (کبودرآهنگ) شهرستان همدان در تورک‌ایلی که قرینه‌ی دیگری بر تورکی بودن نام چارسوق است.

چاربازار: نوعی بازار مکّاره (در تورکی جغتایی). وجود کلمه‌ی چاربازار قرینه‌ی دیگری است که نشان می‌دهد چارسوق مرکب از چار تورکی به معنی سرپوشیده و سوق به معنی بازار است.

چارشی: فورم چارشی که مختص آناتولی است ‌را می‌توان به ‌دو صورت تورکی -عربی و آلتائیک ریشه‌یابی کرد.

۱-مرکب از چار تورکی – موغولی و شَيْء عربی به ‌معنی کنج و گوشه ‌و زاویه‌ (ناظم‌الاطباء / دهخدا) است. اگرچه ‌گفته ‌شده ‌این معنی شَيْء، یک معنی لهجه‌ای مختص به ‌نواحی خاص عربی است، با این همه‌ در زبان عربی اصطلاحات دیگری هم که ‌در آن‌ها شَيْء مفهومی در ارتباط با مکان را به ‌ذهن متبادر می‌کند وجود دارند: «شي مَطْرَح» (یک‌جا، یک مکان)، «شي مِيل» (یک سمت، به ‌سوی جایی).

۲- کلمه‌ی چارشی تماما آلتائیک و مرکب از چار تورکی – موغولی و کلمه‌ی چینی «شئ» (اقامت‌گاه، محل اقامت یا خانه)، جمعا به معنی مقر و جایگاه ‌سرپوشیده ‌است (در ادامه، مبحث آلاچیق).

سارداق – چارداق، در قاراقالپاقی شئرداق: فورم سارداق Sardaq به معنای بنای کلاه‌ فرنگی، هر سازه‌ی سرپوشیده ‌با سقف کلاهک‌وار و بام شیروانی‌مانند، مترادف با سارباش و چارباش؛ و فورم چارداق Çardaq به معنای آلاچیق، کوما، کلبه‌ی موقتی از چوب و نی و علف و گیاه‌ در باغ، آلونک سرپوشیده؛ کلبه، خانه‌ی یایلاقی، خانه، مسکنِ خیمه‌مانند، پناه‌گاه؛ بنایی که ‌قسمت بالایی یا سقف ظاهری آن با یک سازه‌ی شیروانی مانند پوشیده ‌شده، ‌است. چارداق در عوثمان‌لی هم‌چنین به معنی بالکون، داربست مشبک، سازه‌ی مرتفع، بورج دیدبانی، اوتاق زیرشیروانی و فضای سرپوشیده ‌یا مرتفعِ احداث ‌شده بود. در آناتولی کلمات تورکی چاردین، چاردامان، چاریندی، چاردالیق، .... ساخته شده با جزء چار و چاردا وجود دارند. در ایران اکثریت مطلق روستاها با نام چارداق (چارطاق) در مناطق ملی تورک قرار دارند که قرین‌های قوی برای تورکی‌الاصل بودن کلمه‌ی چارداق است: در دهستان اشتهارد بخش کرج، دهستان انگوران بخش ماه‌نشان شهرستان زنجان، دهستان احمدآباد بخش تیکان‌تپه (تکاب) شهرستان مراغه‌، دهستان مهربان بخش کبودرآهنگ، دهستان چاپلق بخش الیگودرز شهرستان بروجرد، دهستان بیرم بخش گاوبندی شهرستان لار، دهستان گوغر بخش بافت شهرستان سیرجان، دهستان ده‌تازیان بخش مشیز شهرستان سیرجان، چهارطاق ‌در دهستان کوهستان بخش قلعه‌چای شهرستان عجب شیر، ....

ریشه‌یابی سارداق – چارداق: جزء اول «سار - چار»، به شرحی که گفته شد یک کلمه‌ی تورکی – موغولی به‌ معنی پوشیده (قاپالی)، پوشاننده (قاپاق)، پوشش قسمت فوقانی بنا و سر، سرپوش است.

جزء دوم داق – تاق را به‌ دو نوع می‌توان ریشه‌یابی کرد:

۱- پسوند اسم‌ساز « تاق- طاق - داق»: این پسوند در زبان‌های تورکی و موغولی از افعال اسامی نشان‌دهنده‌ی نتیجه‌ی یک عمل یا شیئی و ظرف مکان مرتبط با آن می‌سازد. مانند کلمات آتی در زبان تورکی: اه‌نده‌ک Endek (سقف، دام)[37]، اؤزده‌ک Özdek (کُنده‌ی درخت، مرکز)، بوی‌داق Boydak (مستقل و خودمختار)، قویتاقQoytaq  (تابوت)، قویتاق Quytaq (قویتو یئر)، کؤسته‌ک köstek (آیاق بوخاغی)، .... احتمالا پسوند -داچ در بعضی از کلمات تورکی هم محرف این پسوند ظرف‌ساز داق است: یاغ‌داق ← یاغ‌داچ (یاغ‌دان، لامپا). (نوت: جزء داق در کلمه‌ی چارداق، غیر از جزء داق در کلمات بارداق (لیوان) و قونداق است که‌ به‌ ترتیب از افعال بارت (نوشیدن) + اق، و قون+دا (نشستن / فرود آمدن، قونداق کردن) + اق حاصل شده‌اند).

پسوند داق در زبان موغولی هم (موغولی کلاسیک-daγ/-deγ ، موغولی مودرن -даг/-дэг/-дог/-дөг) برای ساختن اسامی ظروف و یا ابزار مختلف استفاده‌ می‌شود[38]. مانند کلمات زیر:

بوغتاقBoğtaq ، بغتاق: بختاق، بغطاق، بقتاق، بوقتاق. در زبان موغولی به ‌معنای سربند بسیار بلند زنان اشرافی متأهلِ و ملکه‌های موغول در سده‌های سیزدهم و چهاردهم میلادی که ‌آن را مکلل کرده ‌محکم به ‌موی سر خود بسته ‌و ثابت می‌کردند است. از ریشه‌ی ‌فعلی پروتوتورکی boğ- به ‌معنای «بستن، گره ‌زدن، پیچیدن (به ‌شکل بوقچه)، خفه ‌کردن یا مسدود کردن». وصّاف در جلد ثالث تاریخ گیخاتو خان سرپوش‌های گوناگون تورک – موغول از جمله بوغتاق، ساراقوچ و بؤرک را ذکر کرده است: «چون بوغتاق زرین خور از فرق اولوغ خاتون گردون بیفتاد»، «بوغتاق تو خورشید فلک راست سراغوج - قد خوش تو سرو خرامان ممالک»، «افتاده‌ گشت بورک قمر تا نهاده‌ای - بوغتاق آل بر زبر چهره ‌آتشی». معنای تحت‌اللفظی «بوغتاق» «آن چه ‌محکم بسته‌ یا متصل شده» است.

ساداق Sadaq، صداق، سدق (Sadağ, Sağadağ, ᠰᠠᠭᠠᠳᠠᠭ): ظرف تیر و کمان، محفظه ی ‌مشترک نگه‌دارنده‌ی تجهیزات تیراندازی. از مصدر سا - ساغا Sağa- به‌ معنی کشیدن، متمایل کردن یا امتداد دادن، و یا از مصدر Sağad- / Sağata-  به ‌معنای «به‌ تأخیر انداختن، متوقف کردن، مانع شدن یا نگه ‌داشتن. مرتبط با کلمه‌ی ژاپونی Sàjá به‌ معنی غلاف. در زبان موغولیِ گفتاریِ امروزی (گویش خالخا) - که ‌در آن صامت ğ میان دو مصوت حذف شده ‌و منجر به ‌ایجاد یک مصوت کشیده ‌گشته‌ است - این واژه ‌به‌ شکل Саадаг (Saadag) درآمده‌ است.

سؤکه‌ده‌گ (SökedegSüküdeg, ): تاغاری چوبی یا ظرفی گود مخصوصِ سرو غذا در ضیافت‌ها

قالی‌داغ (QalidağХалдаг, Халидаг, ): یک تابه‌ی کم‌عمق یا ملاقه/ظرفِ کف‌گیر برای جمع‌آوری مایع سرریز شده ‌یا جدا کردن چربی/خامه‌ی شیر. قسمت قالی در این کلمه‌ هم‌ریشه ‌با قالیون – قلیان است.

ساروداغ (SarudağSaruldağ, ): کیسه‌ی پارچه‌ای صافی یا ظرفی برای آب‌گیری در فرآوری سنتی لبنیات مانند جدا کردن آب پنیر برای تهیه‌ی کشک. قسمت سارو در این کلمه‌هم‌ریشه ‌با ساری یاغ تورکی به ‌معنی روغن صافی است

۲-جزء «داق - ده‌ک» محرف کلمه‌ی چینی «شئ» (اقامت‌گاه، محل اقامت یا خانه) به‌ علاوه‌ی پسوند تورکی اسم‌ساز «-ق» است. در این ریشه‌شناسی جزء «داق» در چارداق، کلمه‌ای مستقل به ‌معنی مکان، مقر، جایگاه و کلبه‌ و خانه‌ی موقتی و معادل جزء «چاق» در آلاچاق و آلاچاغو[39] (از تلفظ‌های آلاچیق در تورکی عوثمان‌لی) به‌ معنی یورت طوایف کوچنده ‌ساخته‌ شده ‌از نمد است:

شئ + -ق ← شئق ← شیق ← چیق ← چاق ← داق 

تبدیل چاق به ‌داق مانند تبدیل چنگیز ← تنگیز ← دنیز است. ریشه‌ی نهایی کلمه‌ی آلاچیق تورکی، کلمه‌ی چینی لو شئ 廬舍 Lushe مرکب از لو 廬 Lú به‌ معنی کلبه، خانه‌ی ییلاقی یا پناه‌گاه ‌موقت، و شئ 舍 Shè به‌ معنی اقامت‌گاه، محل اقامت یا خانه ‌است[40]:

لو شئ (چینی) ← لوشئ ←  آ- (پروتز قبل از حرف «ل» در اول کلمات خارجی) + لوشئ + -ق (پسوند تورکی اسم‌ساز) ← آلوشئق ← آلاشیق ← آلاچیق ← آلاچاق

ریشه‌شناسی‌های نادرست چارداق:

-چهار طاق: املای چارداق ‌به ‌صورت چهار طاق و معنی کردن آن بر اساس چهار فارسی و طاق فارسی -عربی (قوس، آسمانه، بخش بالایی و سقف‌های محدب، هلالی یا گونبدی ساختمان، سازه‌های قوسی که‌ سر درگاه‌ها و بناها را می‌پوشاند، سر و بالا و بلند. در فارسی میانه‌ تاگ، شاید مرتبط با تاج)، به صورت سقف قوبّه‌ و گونبدی چهارگوشی که ‌بر چهار پایه‌ و ستون استوار و سطحی که ‌زیر آن قرار می‌گیرد مربع است، نادرست و یک ریشه‌شناسی مردمی است. زیرا در چارداق‌های تورک عموما طاق (قوس) وجود نه‌دارد، سرپوش سازه‌ چه‌ طاق و چه‌ غیر آن یک عدد است و نه ‌چهار عدد، و چارداق‌های تورک مخصوصا در گذشته ‌اغلب دارای بیش از چهار پایه ‌و ستون بودند و مربعی شکل هم نه‌بودند[41].

-چاتاق: کلمه‌ی تورکی – موغولی چارداق غیر از کلمات تورکی «چاتاق Çataq» و جغتایی «چاتاغ Çatağ» است[42]. ریشه‌شناسی چارداق به‌ صورت «چاتاق» که ‌حرف پروتز «ر» به ‌میان آن اضافه‌ شده، نادرست است. علی رغم وجود کلمات هم‌ریشه‌ای مانند چاتاغ (سرستون تخته‌ای خیمه)، چادیر (خیمه‌ی کرباسی)، چاتما (خانه‌ی کوچروها، ...) و چاتی (سقف)، که‌ دارای معانی‌ای در رابطه ‌با انواع سازه‌های خانه‌ای هستند، خود کلمه‌ی چاتاق در زبان تورکی به‌ معنی چارداق و آلاچیق و سرپوش و بنای سرپوشیده‌... به‌کار نه‌رفته ‌است.

-چار اوتاق: کلمه‌ی چارداق تورکی محرف و مخفف ترکیب چار اوتاق که لفظ به معنی اوتاق سرپوشیده، اوستو قاپالی اوتاق است، نیست. هیچ شاهد و قرینه‌ای بر صحت این ریشه‌یابی و یا وجود ترکیبی به شکل چاراوتاق در زبان تورکی موجود نیست. علاوه بر آن معنای اولیه‌ی چارداق، آلونک و آلاچیق است، در حالی که در تورکی قدیم اوتاق به معنی خیمه‌ی کرباسی و نمدی بزرگ خان و خاقان است و نه یک آلونک چوبی.

سارباش: سارباش کلمه‌ای ساخته شده از سار و باش، محرف چارباش و معادل چارداق، و جمعا به معنی هر سازه و بنایی که قسمت فوقانی آن دارای سقفی کلاهک‌وار باشد است. در بعضی از متون و لهجه‌های تورکی کلمه‌ی «سرپوش» در واقع «سارباش» تورکی است که فارسی‌سازی شده است. مانند بیت زیر از بین‌لی حسین‌قولو خان آمان‌ از شهر تورک‌نشین بین در استان چهار محال بختیاری: «ایککی بولاغی‌نین واری‌دیر سرپوش - سرچشمه‌سی بیردیر، آیری ائده‌ر جوش»[43]

ساراق: اصطلاح معماری، نوعی ابزار یا قرنیز لبه‌ یا حاشیه‌ای افقی و عریض، عنصری تزئینی یا ساده ‌به‌ شکل نواری ممتد که ‌اندکی از سطح سازه‌ بیرون‌زده‌گی دارد و بر روی سطوحی مانند دیوارها، سقف‌ها، پنجره‌ها یا درها قرار می‌گیرد[44]. این کلمه از فعل سارماق موضوع این مقاله مشتق نه‌شده است، بلکه مرتبط با فعل سارخماق به معنی پایین آمدن و آویزان شدن آزادانه‌ی چیزی از بالا، امتداد یافتن از بالا به پایین به سوی نقطه‌ی خاصی (خم شدن به بیرون از پنجره، آویزان بودن پرده) و هم‌ریشه با کلمه‌ی سارقیق (قسمت آویخته و آویزان شده از چیزی) است.

سارای تورکی، سرا–سراه فارسی: در زبان تورکی سارای به ‌معنی قصر، کاخ، بنایی بزرگ محل اقامت خان‌ها و فرمان‌روایان، دولت‌خانه، محل استقرار والی‌گری، و در بعضی لهجه‌ها به معنی خانه، انبار کاه، انبار است. در مورد ریشه‌شناسی کلمه‌ی تورکی سارای نظرات گوناگونی وجود دارد. عده‌ای از محققین آن را محرف ساراق تورکی و به معنی بنایی با قرنیزهای افقی و عریض تزئینی؛ مشتق از فعل سارماق به ‌معنای احاطه ‌کردن، به‌ سبب محصور و مستحکم کردن کاخ‌ها با دیواری پیرامونی در ازمنه‌ی قدیم[45]، مشتق از فعل ساراماق اوغوزی – تورکمنی به معنی پوشاندن به علاوه‌ی پسوند مکان‌ساز -ای و جمعا به معنی مکان سرپوشیده (مانند قوزای و خانای به‌ معنی خانه‌ی بلند، در اوشاق تورکیه) دانسته‌اند. اما اغلب منابع، سارای تورکی را ماخوذ از کلمه‌ی فارسی سرا به‌ معنی خانه و منزل می‌دانند که مرتبط با  سراد-سرای (Srad) در فارسی میانه ‌(کاخ، منزل، سرای)، سرادا (Srada) و سارSar  (احاطه ‌کردن، پوشاندن، حفظ کردن) در ایرانی باستان، سارمان Sarman (پناهگاه، ماوا) و چردیش छर्दिस् (Chardis (بام، سقف) در هندی باستان (سانسکریت) است. ظاهرا کلمه‌ی عربی سرادق - سُرادِق (خیمه، خیمه ‌از پنبه، خرگاه، سراپرده، شامیانه‌، سرایه: کاخ، قصر، هر چیز که‌ محیط چیزی باشد) هم از این ریشه‌ی ایرانیک (Srādak) است.

چارصفه: خانه‌ای که در اطراف حیاط آن ایوان یا صفه وجود دارد. احتمالا مرکب از چار تورکی – موغولی به معنی پوشش ویا احاطه شده و صفه (چفته) به معنای فضای سرپوشیده و طاق‌دار.

‌ریشه‌شناسی اسامی پدیده‌های جوغرافیایی و توپونیم‌ها ساخته شده با جزء «سار – سر و چار - چر»: ساروق، ساروداغ، ساروقورقان، سارداش، چاراویماق، چارباش، چاردولی، چارلی، چاربورج

جزء «سار» و فورم «چار» آن به معنی پوشش و پوشیده و سرپوش و .... بناها و سازه‌ها، به وفور در نام‌های جوغرافیایی در آزربایجان و دیگر نقاط تورک‌ایلی و ایران؛ مخصوصا داخل شهر و ناحیه‌ی اورمو در آزربایجان غربی که ‌‌مسکن تورک‌های شمال و شرق از قبیل اویغورها، چاغاتای‌ها و تاتارها بود دیده ‌می‌شود. به‌‌عنوان نمونه چاراویماق، چارباش، سارداش (سردشت)، چاربورج، چارلی، سارقورغان، چار دولی، ....

ساری‌داغ، ساریداق، سارداق: در زبان موغولی به‌ معنی کوه‌ پوشیده ‌با برف و یخ است[46]. بعضی از توپونیم‌های سارداق – ساروداغ در تورک‌ایلی و ایران، ممکن است معادل سارداق – ساریداق موغولی و به ‌معنی کوه، تپه یا منطقه‌ی ‌پوشیده‌ از برف و یخ باشد، مانند کوه ساری‌داغ (در داش اوغوز و یا میانه)، کوه ساری‌داغ (مرند)، ارتفاعات ساری‌داغ (خوی و ماکو)، ... اما جزء ساری در نام‌های قبرستان ساری‌داغ (بیناب) و تپه‌ی باستانی ساری‌داغ (نیر) احتمالا دارای ریشه‌شناسی دیگری، از کلمه‌ی ساریق – ساری تورکی به معنی زرد و مجازا مقدس و الهی هستند.

سارایئوا، سارای باتو، سارای به‌رکه: در نام بعضی از شهرهای جهان تورکیک و مناطق تحت حاکمیت دولت‌ها و امپراتوری‌های تورک-موغول، کلمه‌ی سارای تورکی استفاده شده است. مانند «سارای باتو» و «سارای به‌رکه» پایتخت‌های دولت آلتون اوردا در ناحیه‌ی وولگا در روسیه‌ی شمال مرکزی، اسامی شهرهای سارای (وان، و تکیرداغ)، سارای‌کؤی (دنیزلی)، سارای‌کنت (یوزقات)، سارای‌دوزو (کاستامونو) در تورکیه، و سارای (آبشرون) در جمهوری آزربایجان. اسم پایتخت جمهوری بوسنی «سارایئوا» نیز معمولا به صورت «سارای‌ائوSarayév » مرکب از «سارای» تورکی به معنی کاخ و قصر، و «ائو» به معنی خانه، و یا «سارای‌اووا Sarayova» مرکب از سارایو «اووا» به معنی دشت و دره ریشه‌یابی می‌شود. اگرچه ممکن است که این نام در اصل مرکب از «سار» + پسوند مکان‌ساز «ای» + «اووا»، یعنی در اصل «سار.ای.‌اووا» به معنی مکان واقع در دشت محصور و مکنون باشد، مانند سارداش و سارالان و چاراویماق و چاربورج و چارباش در آزربایجان غربی (در ادامه‌ی مقاله).

سارداش: فورم اولیه‌ی نام شهر سردشت (ساری داش - سارداشیت) در آزربایجان غربی – تورک‌ایلی. ریشه‌شناسی توپونیم سردشت اغلب به ‌صورت «ساری داش» (سنگ زرد، صخره‌ی مقدس و الهی) و یا «سارداش» (سنگ‌ و صخره‌ی پوشیده از برف و یخ، و یا گیاه و جنگل، و یا خزه و گل‌سنگ) انجام می‌گیرد[47]. در ارتباط با ریشه‌یابی نخست «ساری داش»، رنگ زرد (که اغلب با طلا یا آلتون مرتبط است) در فرهنگ‌های تورکی و موغولی اهمیت نمادین، کیهانی و مقدس عمیقی دارد و نمایان‌گر اعتبار و مرکز، نماد ثروت، عظمت و قدرت الهی است[48]. (واقعا هم امکان دارد که جزء سار – سارو – ساری – ساروق – ساریق در بعضی از اسامی جوغرافیایی به معنی زرد و مجازا مقدس و الهی باشد. هر توپونیم می‌باید به طور جداگانه و موردی و بر اساس داده‌های تاریخی ریشه‌یابی شود). در ریشه‌شناسی دوم، «سارداش» مرکب است از کلمه‌ی تورکی سار موضوع این مقاله، به معنی پوشش (قاپاق، اؤرتو، قاپاتان و اؤرته‌ن قات، قابیق، قین، ....)، پوشیده، مسقّف، مستور، و مکنون؛ از مصدر تورکی سارماق به معنی پیچیدن دور و یا پوشاندن روی چیزی با پارچه و امثال آن؛ و داش به معنی صخره که به آخر آن حرف پروتز «ت» اضافه شده است. بنا به این ریشه‌یابی، سارداش به معنی سنگ و صخره‌ی پوشیده ‌شده ‌با برف و یخ، و یا گیاه و جنگل، و یا خزه و گل‌سنگ است.

سارقورغان، سارو قورغان، سارو قورقان، ساروقرغان، ساری قورخان: نام ده و قبلا قلعه‌ای احاطه شده با کوه‌های آتشفشانی آلاداغ در شمال منطقه‌ی تیکان ته‌په ‌‌(تکاب) – سایین قالا (شاهین دژ) در نزدیکی شهر ماراغا - مراغه‌ در جنوب غربی آزربایجان، تورک‌ایلی. سارو قورغان مخفف ساروق قورغان، مرکب از  سارو - ساروق و کلمه‌ی تورکی قورقان – قورغان (در فارسی گرگان) است. جزء اول و یا سارو می‌تواند در ارتباط با موضوع این رساله و به‌ معنی احاطه‌ و یا پوشیده ‌شده، در نتیجه ‌سارو قورقان به ‌معنی قورغان احاطه ‌‌‌شده ‌‌با کوهستان، پوشیده با گیاه ‌و جنگل، و یا مدفون در خاک باشد. به احتمال دوم سارو  مخفف ساروق به معنی زرد و در نتیجه سارو قورقان به معنی قورقان الهی و مقدس است. جزء دوم و یا قورقان هم می‌تواند به دو معنی آتی باشد: ۱-قوُرقانQURQAN – کورقان KURGAN به معنی تپه‌های خاک و سنگ‌هایی که ‌بر فراز قبر یا قبرها برافراشته ‌شده‌اند، تپه‌ی مقدس، گورپشته ‌بر روی قبر، نوعی تومول (گورپشته) که ‌بر روی قبر ساخته‌ می‌شود. آرامگاه ‌زیر کورگان‌ها معمولاً از جنس چوب و اغلب حاوی یک بدن انسان به ‌همراه‌ ظروف قبر، سلاح و اسب و ... است. از مصدر «قوْروُماق» به‌ معنی بستن، بلوک کردن، محافظت کردن، حفاظت نمودن؛ و یا از مصدر «قوُرماق» به ‌معنی برافراشتن، ساختن، برپا کردن، ... ۲-قوْرقان QORQAN، قوْرغان QORĞAN به‌ معنی استحکامات، دز-دژ و قالا-قلعه[49].

ساروق در نام‌های جوغرافیایی: توپونیم‌های متعددی در مناطق فعلا و یا قبلا تورک‌نشین به اسم ساروق، با تلفظ‌ها و املاهای مختلف (ساریق، سارق، سارِق، سارُق، سارخ، سارغ، ساروغ، ...) وجود دارند. همان‌گونه که قبلا ذکر شد کلمه‌ی ساریق معانی گوناگونی مانند دستار سرپیچ، محصور، مسقف، ... دارد. در بعضی موارد هم ساروق محرف سه‌ریک به معنی گسترده و پهناور (در ادامه‌ی مقاله)، و یا یک کلمه‌ی تورکی کاملا متفاوت به معنی زرد، مجازا الهی و مقدس است. در نتیجه هر توپونیم ساروق می‌باید به طور جداگانه و موردی و بر اساس داده‌های تاریخی و منابع قدیمی و روایات مردمی بررسی و ریشه‌یابی شود: دهستان، بخش، شهر و منطقه‌ی ساروق Sarouk, Saruk در منطقه‌ی تورک‌نشین سرابند از توابع شهرستان اراک در  استان مرکزی – تورک‌ایلی که فرش‌های ارزانش موسوم به قالی‌های تورک ساروق شهرت جهانی دارد؛ ساروق چای که پس از پیوستن به رودخانه‌ی چاغناو (در دوره‌ی‌ امپراتوری موغول-تورک ایل‌خان‌لی‌ «چغنو»، از ریشه‌ی چاغناماق به معنی خروشیدن و غریدن به هنگام حرکت) به دریاچه‌ی شاهو تالا (اورمو) می‌ریزد؛ ساروق/ساروخ در نزدیکی کوه تندورتو (نامی موغولی) در اطراف سنندج (نام اصلی احتمالا «سینان دیز» مترادف «قیریلقان قالا» در تورکستان قدیم)؛ ساروق نام قدیم شهر همدان؛ قلعه‌ی ساروق در بخش جی اصفهان؛ روستای «باش ساروق» بخش احمدآباد، مشهد، خراسان؛ محلی با نام «باج ساروق» نیشابور، خراسان؛ روستای ساروق از توابع بخش باشتین در شهرستان داورزن، سبزوار، خراسان رضوی؛ قنات ساروق در ملایر، همدان؛ ساروکلا - قالا؛ ساروخانی؛ بعضی از نام‌های جوغرافیایی ساروی، سارویه؛ ....

سه‌ریک: در نام امکنه‌ی جوغرافیایی و امکنه به معنی گسترده ‌شده، وسیع و پهناور است. روستایی با نام سریک در منطقه‌ی چاراویماق وجود دارد که مرکز یکی از حاکم‌نشین‌های بزرگ تورک‌ایلی تا پیش از سال ۱٩۳٧ بود. (بعدها قارا‌آغاج حاکم‌نشین شد).

سارالان – سار آلان: نام منطقه، تپه‌ و روستایی در دهستان باراندوزچای شمالی از توابع بخش مرکزی در جنوب شرق شهرستان اورمو در استان آزربایجان غربی، اورمو ایران. این نام مرکب است از «سار» و «آلان» به معنی فضای هموار، باز و گسترده، میدان یا پهنه؛ منطقه‌ای مسطح و بدون درخت در میان جنگل. در نتیجه سارالان جمعا به ‌معنای «ساری‌لی آلان»، و یا محوطه‌ی محصور و احاطه شده با جنگل و کمابیش مترادف نام چاراویماق (در ادامه) است.

چاراویماق: شهرستان چاراویماق جنوبی‌ترین شهرستان استان آزربایجان شرقی است. نام چاراویماق مرکب از چار تورکی – موغولی به‌ معنای محوطه‌ی محصور و احاطه شده و مکنون، و اویماق به ‌معنای ناحیه‌ی اداری یا قلمروی قومی، واحدی در تقسیمات اداری محلی، منطقه، ناحیه‌ یا محدوده‌ی سکونت یک گروه[50]؛ جمعا به ‌معنای «ساری‌لی اویماق»، منطقه‌ی قومی (مسکن موغول‌ها) محاط ‌و بسته، و یا محصور با سلسله‌ جبال بلند (کوه‌های بوزگوش در شمال شرق، کوه‌های اربت داغ و خالا اوشاغی سهند در شمال غرب و کوه‌های افشار و قارقالان (تخت سلیمان) در جنوب دشت) است. توپونیم «چاراویماق»، مترادف با نام «اؤرتولو Örtülü düz» - دشتی بسیار پهناور در دل چاراویماق است[51]. نام‌گذاری روستاها و مناطق به صورت اؤرتولو در تورک‌ایلی مرسوم است. مانند روستای اؤرتولو (Örtülü) یا اورتیلی (نام جعلی: اکرم‌آباد)، یکی از روستاهای کوهستانی از توابع بخش مرکزی شهرستان داش‌اوغوز (میانه) در استان آزربایجان شرقی. چاراویماق مشابه نام سارالان در جنوب شرق آزربایجان غربی، و معادل نام «چارسانجاق Çarsancak» در آناتولی است (در سال ۱٩٦٧ به آق‌پازار تغییر داده شد. سانجاق (یا «متصرف‌لیک) در نظام اداری عوثمان‌لی، یک واحد سرزمینی اداری بین «ایالت»/«ولایت» و «قضا» و مترادف «اویماق» در دولت‌های موغول کبیر، ایل‌خان‌لی و جالاییرلی تورک‌ایلی بود). ریشه‌یابی نام چاراویماق بر اساس چهار (٤) فارسی، چاو تورکی – چینی (پول)، اویماق تورکی به معنی کندن و کنده‌کاری، .... شبه‌ریشه‌یابی‌هایی مردمی، بی پایه و نادرست هستند.

طائفه‌ی موغولی چار: جزء چار در بعضی از توپونیم‌ها در ایران و افغانستان، اسم طائفه و یا  اویماق موغولی چار – چاهار،  یا جار - جاهار ایلی است (این نام در بعضی از نوشته‌های دری به صورت‌های جعلی جہرایلی، جھر ایلی،  جھر علی، ... فارسی‌سازی می‌شود)[52]. این احتمال در ریشه‌یابی نام چاراویماق هم، مطرح است.

چارلی: نام روستایی در همدان – تورک‌ایلی به ‌معانی محصور و محاط (ساری‌لی)، روستای دارای سازه‌ای (بورج، ساختمان، ...) سرپوشیده‌ و کلاهک‌دار، پوشیده‌ از یخ و برفک. نام روستای چرلی هم، تلفظی از چارلی است.

چاردولی: اسم چند منطقه در قسمت‌های غربی و جنوب غربی تورک‌ایلی و گروه‌های ایلی منسوب به آن مناطق[53] است (بخش‌هایی از استان‌های کرمانشاه؛ همدان: شهرستان اسدآباد، دهستان چهاردولی؛ ایلام: شهر چرداول؛ کوردستان: شهرستان قروه، دشت چاردولی؛ آزربایجان غربی: شهرستان سایین قالا - شاهین‌دژ و محمودآباد). دو ریشه‌شناسی موغولی نام چاردولی در ارتباط با موضوع این مقاله‌ چنین است:

۱-چاردولی مرکب از چار به ‌معنی لایه‌ی یخ و دولی Доли به ‌معنی مه، غبار، سوسو یا سراب کوهستان است. کلمه‌ی Доли به ویژه‌ در گویش‌های بوریاتی شمالی برای اشاره‌ به‌ نوع خاصی از مه‌ و شرایط آب و هوایی (به ‌جای Манан - مه‌ غلیظ و Будан- مه استاندارد)، استفاده می‌شود. ترکیب доли (Цагаан / Tsagaan) Цаган  به‌ معنای مه ‌سفید، مه‌ مرواریدی، مه ‌صبح‌گاهی خیره‌کننده ‌و بازتابنده‌ در استپ یا در میان مراتع کوهستانی مرتفع[54]، مه ‌زمینی درخشان، مه‌ مرطوب، مه ‌تابشی، لایه‌ی بخار نازک، کم ارتفاع و اغلب سفید روشن که ‌از دره‌های مرطوب یا علفزارها در آفتاب صبح زود بلند می‌شود است. عبارت цаган буурал сарьдаг, цаган долиор ханхална به ‌قله‌های مرتفع و برفی کوه ‌اشاره‌ دارد که‌ مه ‌سفیدی از خود ساطع می‌کنند. در این عبارت سارداق به معنی کوهی که نوک آن پوشیده با برف است می‌باشد (نگاه کنید به مبحث ساری‌داغ، ساریداق، سارداق). ریشه‌ی کلمه‌ی دولی ‌مستقیماً به‌ ریشه‌ی پروتو-موغولی Goli- یا Doli- / Doliγa به ‌معنای دور، کشیده ‌یا بلند به‌ نظر رسیدن؛ افق‌های بلند و درخشان؛ اعوجاج‌های نوری دوردست ناشی از گرادیان دما بر روی استپ‌های باز یا بدنه‌های آبی (مانند دریاچه‌ی ‌بایکال) باز می‌گردد. در موغولی مکتوب، این فعل به‌ اشکالی مانند Ɣoliji- یا Doliγa ‌به‌ معنی «درخشش» یا «مه‌آلود به‌ نظر رسیدن» تکامل یافته‌ است.

۲-چاردولی مرکب از چار به‌ معنی پوشش و دول به ‌معنی سر، در نتیجه معادل چارباش (در اورمو) است. دول به ‌معنی سر مخفف Toluğai / Toqoi در موغولی کلاسیک است[55]. در جوغرافیای موغول، هر تپه، یا قله‌ی کوچک برجسته‌ و گرد، تولگوی نامیده ‌می‌شود.[56]

چارباش: روستا و محله‌ای قدیمی و تاریخی در شهر اورمو (اورمیه) که کلیسای حضرت مریم در آن قرار دارد[57]. چارباش به معنی بنای کلاه ‌فرنگی دارای سقف شیروانی (چار-سار) از آجر و یا چوب و یا بورج کلاهک‌دار، و یا سازه‌ای که قسمت فوقانی آن پوشیده، پوشیده با برف (چار) است  می‌باشد[58]. چارباش مقلوب و مخفف «باش ساروق» (روستایی در بخش احمدآباد، مشهد، خراسان) و «باج ساروق» (محلی در نیشابور، خراسان)؛ و مشابه معنایی سارداق، چارداق، چاردولی و چاربورج است. نام تورکی چارباش به ‌نام جعلی فارسی – دولتی چهار بخش تغییر داده ‌شده ‌است[59]. قرینه‌ی دیگری دال بر تورکی – موغولی بودن نام چارباش، وجود کلیسای مسیحی در آن است. نوعا در تورک‌ایلی و مخصوصا در آزربایجان غربی و اورمو، محلات و روستاهایی که ‌در آن‌ها کلیسا وجود دارد، دارای اسامی تورکی، تورکی -موغولی و موغولی هستند[60]. زیرا ساکنان اولیه و قسمتی از مسیحیان بعدی ساکن در آن‌ها در اصل موغول‌ها، تاتارها و اویغورهای مسیحی وابسته به کلیسای شرق بودند که در دوره‌ی امپراتوری موغول، ایل‌خان‌لی، جالاییرلی، چوپان‌لی – سولدوزلو، ... تدریجا در توده‌ی مسیحی آرامی – سریانی‌ – آسوری‌ استحاله‌ یافته و زبانشان از تورکی به آسوری (و در مواردی ارمنی) تغییر کرده است. با این همه علاوه بر بعضی از متون دینی، تامقاها - مهرها و سنگ قبرهای باقی‌مانده از این دسته‌جات مسیحی تورک – تاتار - موغول که به ‌زبان تورکی است، نام محلات و روستاهای آن‌ها هم اغلب تورکی – موغولی است.  

چاربورج Çarburc: نام محله‌ای در اورمو، و دو روستا «بالا چاربورج» و «بؤیوک (یئکه) چاربورج» در بؤلوک ساتیلمیش ماراغا-مراغه که اراضی آن‌ها از آب جیغاتی - جغتو مشروب می‌شود. اسامی تورکی – موغولی چاربورج و جیغاتی در دوره‌ی پهلوی به نام‌های جعلی چهار برج و زرینه‌رود تغییر داده شده است. کلمه‌ی بورج در این ترکیب برج فارسی – عربی به معنی سازه‌ی بلند و دژ و قلعه و بنای بلند استوانه‌ای یا مربع‌شکل نیست که ‌ریشه‌ی یونانی دارد [61].دو ریشه‌شناسی تورکی اسم چاربورج چنین است:

۱-اسم چاربورج مرکب از چار به ‌معنی پوشیده ‌و بورج به‌ معنی گوشه و نبش بنا، جمعا به معنی گوشه ‌و نبش سرپوشیده، بنایی سرپوشیده‌ در گوشه‌ و نبش خیابان است. فورم‌های مختلف بورج تورکی به معنی گوشه و نبش در بعضی از زبان‌های تورکیک چنین است: «بورچ» (تورکمنی و قیرقیزی)، «بوریش» (قازاقی)، «بۇرجه‌ک» (اویغوری)، «بورچه‌ک» (اوزبیکی). این کلمه با حذف حرف پروتز «ر» در لهجه‌ی تورکمانی معاصر زبان تورکی و تورکی تورکیه به صورت «بوجاق» و در تاتاری به صورت «پوچماق» تلفظ می‌شود. در زبان تورکمنی «‌اۆچ بۇرچ‌لۇ» به معنی مثلث است. توپونیم‌های مشابه «چاربورج» در اوزبکستان (چاربورچه‌ک) و آناتولی (سای بورج) وجود دارد. «سای بورج» (Sayburç) محوطه‌ی ویرانه‌های باستانی (Ören Yeri) در شان‌لی اورفا و جزء مجموعه‌ی آرکئولوژیک «تاش‌ته‌په‌له‌ر» (Taştepeler) است. ریشه‌ی بورج تورکی به‌ معنی گوشه ‌از مصدر بیچمه‌ک – بوچمه‌ک است که در بعضی زبان‌های تورکیک ‌حرف پروتز «ر» به ‌آن اضافه ‌شده ‌است: بوج ← بورج. مانند تبدیل به‌ک ← ‌به‌رک، سه‌پمه‌ک ← ‌سه‌رپمه‌ک، پات‌لاماق ← پارت‌لاماق، .....

۲- توپونیم چاربورج محرف چاربؤرک به معنی ساختمان با بام کلاهک‌دار ویا کلاه ‌فرنگی، عمارتی که ‌در میان عرصه ‌سازند، بناء در میان عرصه ‌با گونبدی شبه‌مخروط، اوتاقکی مسقف که ‌در وسط کاخ‌ها و باغ‌ها برای استراحت یا در میدان‌ها برای فروش روزنامه ‌‌و اغذیه ‌سازند، کیوسک است. تبدیل حروف ک-ق به ‌حروف چ-ج در آغاز، وسط و آخر کلمات، در بعضی لهجه‌‌های تورکی دیده‌ می‌شود. مانند تبدیل بودوق Boduk (نوعی کوزه‌‌ی آب بدون دسته) ← ‌‌بودوچ Boduç، به‌‌له‌‌ک Belek (هدیه، ارمغان) ← به‌‌له‌‌چ Beleç، کئچه‌ل Kéçel (کچل) ← چئچه‌ل Çéçel، کوکه Küke (نان بربری) ← چوچه Çüçe، قایماق Qaymaq ← جایماق Caymaq، قیغیرماق (ذکر با صدای بلند، آواز دادن، فریاد) ← چیغیرماق، ساووق Savuq ← ساووج Savuc (نام دو شهر تورک‌ایلی: ساوجبلاغ در استان‌های تهران و آزربایجان غربی)، یاسوق Yasuq ← یاسوج Yasuc، چاخماق ← قاخماق، چاغیز ← کاغیز، کورلانماق ← چورلو، قیرماق← جیرماق، ... مشابه ‌تبدیل پوک ← پوچ در فارسی.

چارگومبه‌ت - چهارگنبد: یک دهستان و منطقه‌ی کوهستانی و ییلاقی خوش ‌آب ‌و هوا در بخش سردسیری بَلْوَرْد در شرق شهرستان سیرجان و شهرستان بافت در استان کرمان (گومبه‌ت – گنبد هم کلمه‌ای تورکی است[62]). این دهستان و روستاهای پیرامون در دامنه‌های کوه‌های چارگومبه‌ت، مرکز اصلی سکونت و پایگاه‌ تاریخی ایل تورک‌ بوجاق‌چی در استان کرمان است که در دوره‌ی شاه ‌عباس اول، در تیول آن‌ها قرار داده‌ شد. چارگومبه‌ت یک اسم ترکیبی تورکی و به‌ معنی بنایی که قسمت فوقانی آن به شکل گونبد ‌است، مسقف با گنبد می‌باشد.

چارقالا – چارقلعه، سارقالا -ساروکلا: نام برخی مناطق تاریخی و روستاها در نقاط مختلف ایران. مرکب از چار و سار تورکی – موغولی به معنی مسقف و یا دارای حصار و کلمه‌ی تورکی قالا[63] به معنی قصبه ‌و یا ده ‌کوچک بر سرکوه ‌و تپه ‌یا پشته‌ی کوچک، دهی که ‌در آن دکان و بازار باشد؛ بعدها قصبه‌ و ده‌ مستحکم و قابل دفاع به‌ سبب قرار داشتن در بلندی کوه‌ و تپه‌ و یا دارا بودن سازه‌های رزمی و ارگ و حصار و بورج و بارو و یا قوای نظامی مدافع آن؛ قلعه، دز، دژ.

سربند، سرابند، سره بندی: نام یک منطقه‌ی بزرگ کوهستانی در جنوبی‌ترین قسمت تورک‌ایلی بین اراک، خمین، ملایر و بروجرد؛ در محل تلاقی شهرستان شازند استان مرکزی با استان‌های همدان و لورستان. مرکز آن شهر هندودر می‌باشد. پس از انقلاب تعدادی از روستاهای تورک‌نشین سربند در تقسیمات جوغرافیایی در محدوده‌ی استان لورستان قرار داده شده‌اند. سرابند از مهم‌ترین مناطق فرش‌بافی و تولید قالیچه‌های ساروق در استان مركزی است. زبان مردم منطقه‌ی سربند، به جز چند ده، تماماً تورکی است[64]. دو ریشه‌شناسی تورکی توپونیم سربند – سره بندی چنین است:

۱- سربند مرکب از «سر» (سار) تورکی به معنی ساری‌لی – محصور و محاط شده و «بند» به معنی دیوار شهر، استحکامات دور شهر، حصار قلعه و .... جمعا به معنی محصور و احاطه شده با دیوار شهر، استحکامات دور شهر، حصار قلعه و ... است. کلمه‌ی بند در این معنی مشتق از و یا محرف کلمه‌ی سومری «باد» – «به‌د» به معنی دیوار شهر، استحکامات دور شهر، حصار قلعه و ... است.

۲-سیرابندی اسمی مرکب است از کلمه‌ی تورکی سیرا به معنی رشته و ردیف + بند + ی (پسوند تورکی اضافی سوم شخص مفرد). در این ریشه‌شناسی بند به معنی راه تنگ و صعب‌العبور در کوه، دیواری که در جلوی آب  برای جمع‌آوری و بالا آمدن سطح آب و هدایت آب به پایین دست و آبیاری زمین‌های اطراف یا تشکیل آبشار یا جلوگیری از سیل می‌سازند، سد، بنداب، ... است. قسمت سوم و یا بندی به معنی بندش، بندِ است. بنا به این ریشه‌شناسی، سیرابندی جمعاً به معنی مجموعه‌ای از بندها که به طور موازی با یک‌دیگر ساخته شده‌اند است. (مانند سیراداغی به معنی رشته‌‌کوه، مجموعه‌ای از کوه‌ها که دارای ویژه‌گی‌های مشترک هستند و به‌وسیله‌ی دره‌های طولی موازی از یک‌دیگر جدا شده‌اند). در صورتی که قسمت سوم به صورت «بندی» نوشته شود، لازم است که قبل از اسم مرکب، یک اسم دیگر که سیرابند به آن تعلق دارد آورده شود. مانند «شازند سیرابندی» (ردیف بندهای شازند).

سون

---

[1] به‌نزه‌ر قوندارما (جعل مشابه) و یا «به‌نزه‌ت‌قوندار»: روند جای‌گزین کردن کلمات فارسی و عربی مشابه‌ به ‌جای کلمات اصلی تورکی

http://sozumuz1.blogspot.com/2022/12/blog-post_10.html

[2] کلمه‌‌ی تورکی دچار – دوچار – توشار  Türkçe Duçar Kelimesi

https://sozumuz1.blogspot.com/2024/05/turkce-ducar-kelimesi.html

[3] *saru- Sarmak, çevresini çevirmek, çevrelemek, bir şeyin etrafını dolamak, dolamak, rulo yapmak, kuşatmak veya kaplamak, bağlamak, kucaklamak, içine almak, veya yuvarlamak (örneğin, iplik, kumaş veya bandaj) kuşatmak.

[4] serimek: 1. İp vs. ile üstünden, her terefden çévreleme bağlamaq; ip vs. ile başqa bir şéyi üzerine bağlayaraq iliklemek. 2. ele salmaq, dolamaq, araya qoymaq.

[5] قالینجا داغی (حاجی ریضوان). کوموزان (کمیجان)، استان مرکزی، تورک‌ایلی. اوراق آیی (جولای) ٢٠٠٧

https://sozumuz1.blogspot.com/2016/06/qalinca-dagi-haci-rizvan-duzenleyen.html

[6] Proto-Altaic: *sero, meaning: to be curved, coiled, Russian meaning: искривляться, извиваться, Comments: SKE 224. The vowel in Kor. is aberrant (one would expect *ă); otherwise quite regular.

Proto-Turkic: *sạr-, Meaning: to wind around, Russian meaning: обматывать, завертывать, Karakhanid: saru- (MK), Turkish: sar-, Tatar: sar-, Middle Turkic: sar- (AH, Pav. C.), Azerbaidzhan: sarɨ-, Turkmen: sara-, Khakassian: sarɨ-, Chuvash: sɨr-, Gagauz: sar-, Karaim: sar-, sarɨ-, Comments: EDT 844, VEWT 402, ЭСТЯ 7. Turk. *sarɨ-k > WMong. sariɣ, Kalm. säriɣ 'ring for binding a horse' (cf. Chag. sar-ča, Khak. sar-čɨn id.), see KW 318-319, VEWT 403.

Proto-Mongolian: *sariwu, Meaning: curved, winding, Russian meaning: кривой, изгибающийся, Written Mongolian: sariɣu, sariu (L 676), Khalkha: sariu, Buriat: haŕū, Kalmuck: sarū, sarǖ, Monguor: sarī (: murī ~) 'tortueux' (SM 328), Comments: KW 314.

Proto-Korean: *sàrí- / *sǝ̀rí-, Meaning: to coil, curl, wind, Russian meaning: извиваться, загибаться, Modern Korean: sari-, sǝri-, Middle Korean: sàrí-, sǝ̀rí-, Comments: Liu 432, 449, KED 873, 936.

Japanese: *sǝr- ( ~ -ua-) , Proto-Japanese: *sǝr- ( ~ -ua-), Meaning: to be curved, bent, Russian meaning: изгибаться, Middle Japanese: sor-, Tokyo: sór-, Kyoto: sór-, Kagoshima: sór-, Comments: JLTT 756. Accent is not quite clear: Tokyo points to *sòr-, Kagoshima - to *sór-.

[7] <<? OTü SAR ince deri, yumurtanın iç zarı < ?

Tatar word Сару (Saru — Winding / Wrapping)

[8] ÇAR, 1. is.: karın yüzeyindeki kırağı tabakası; kar üzerindeki sert kabuk

ÇAR-bk. çara-

ÇARLA-/ЦАРЛАХ/ sarlah, geçsz.f.: donmak, donmuş olmak; (karda) sert bir buz tabakası ile kaplanmak, buz tutmak

ÇARGUDA-, 2. /ЦАРГАДАХ/ sargadah, geçsz.f.: buzlanmak, (kardan) buzlu bir tabaka oluşmak, üzeri buz tutmak

ÇARGULA-, 1. /ЦАРГАЛАХ/ sargalah bk. çarguda-, 1.

[9] ÇARA-/ЦАРАX/ sarah [=çar-] geçl.f. ve geçsz.f.: engellemek, önlemek, önüne geçmek, önleyici tedbirler almak; önceden hazırlamak

[10] ÇARAM is.: dağ platosu, yayla; tundura, yosunlar ve likenlerle örtülü bataklık ova; bir yamaç üzerinde sel ve yağmur suyuyla açılmış sığ dere

ÇABUG /ЦАВАГ/ savag [=çarbag) is.: tutkal veya kola ile yapıştırılan kağıt ve kumaş katları, kağıt veya kumaş tabakası, -- çagasu(n): mukavva, karton

ÇABUGLA- /ЦАВАГЛАХ/savaglah, geçl.f.: kağıt veya kumaş katını, tabakasını yapıştırmak

ÇARBAG /ЦАРВАГ/ sarvag bk. çabug

[11] ÇARA/ЦАР/ sar is.: geniş ve yayvan metal tabak; büyük tahta kase

[12] ÇAHAR- geçsz.f.: terlemek, ter dökmek, ter içinde kalmak

[13] Sır, sısır: 1-Bazı nesnelere parlaklık verme, dış etkilerden koruma, sızmalarını önleme vb. amaçlarla sürülen, saydam veya donuk vernik. Yapısı kimyasal olarak cama benzeyen, camsı yüzey örtü: Küpün sırı dökülmüş. 2- Aynaların arkasına ve kaplama metal eşyanın yüzüne sürülen ince tabaka 3. Sıvıların üstünde oluşan ince katman. 4. Göl, dere vb. suların yüzeyinde oluşan ince buz katmanı.

Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü

[14] Sír: Grave / Tomb, Finno-Ugric origin. Derived from the Proto-Ugric root **śër-, which initially meant "place, order, or row," later evolving semantically into a designated burial place.

[15] SARİSU(N) /САРЬС/ saris. is.: ham deri, tabaklanmamış deri; zar; deri; tüylü yüzü işlenmiş deri, kösele; maroken. --n bagbagay: yarasa

SARİSULA-/САРЬСЛАХ/ sarislah.geçl.f.: tabaklanmış deri üretmek

SARİSUTAY/САРЬСТАЙ/ saristay. sf.: derili, zarlı, perdeli, örgülü

SARMAY /САРМАЙ/ sarmay. is.: tüysüz deriden yapılmış ceket

SARÏSUN: membrane, thin skin. Apparently *sarïsun was lost as an independent word in Mgr. It developed the narrowed meaning ‘bat’ in Dgx; possibly via a compound word ‘membrane bird’ or the like. The rounding in MgrH is peculiar. In spite of a semantic and phonetic resemblance to *saarï these two words can hardly be related.

MMo SH---, HY---, Muq sarisu P319a ‘morocco leather’. WM sarisu(n)L676a. Kh sar’s(an) H442a. Ord saris(u) M563a. Bur har’ha(n) C679 ‘thin softly tanned skin’, cf. har’han erbeexey C679a ‘bat’. Brg xary ʊ: ərβəxi: U100 ‘bat’ (lit. ‘membrane butterfly’, cf. *herbeekei). Kalm särsn M446a. Dag---. EYu sarəsənB99. MgrH sorosə buldu: X136 ‘bat’ (lit. ‘membrane bird’, cf. *bïldïur). MgrM ami sara DS206a ‘bat’, urmen sara P415b ‘bat’ (if sara represents a garbling of the present entry, these compounds literally mean ‘fate membrane’ and ‘cream membrane’ respectively, see *amïn, *öreme). Bao---. Kgj---. Dgx sarisuŋ B115 ‘bat’. Mog---.

[16] ZAR2 <<? OTü SAR: zar, ince deri, yumurtanın iç zarı < ?

[17] اورمولو (اورمویی) زر خانیم افشار، قهرمان مردمی تورک در حماسه‌ی خوی و تخریب شخصیتی او توسط آزربایجان‌گرایان و دولت ایران

https://sozumuz1.blogspot.com/2019/05/blog-post_13.html

[18] Car: Bazı yerlerde kadınların boydan boya örtündükleri veya kollarına örttükleri çarşaf. Anadolu'nun birçok yerinde zar ve ağızlarda izar (ve ızar) biçimi de kullanılır. < Ar izār 'grosser Schleier, in den die Frauen den ganzen Körper einhüllen'. Anadolu ağızlarında car (~ zar) yerine bürgü (> pürgü) adı da kullanılır. Tietze: Ar 263/3.

Zar: kadınların üste giydikleri çarşaf, Zarlı: çarşafa bürünmüş, Zarlanmak: çarşaf giyinmek, Zarlık: çarşafa yetecek kadar

[19] پاییزین ایلک گونلری، کند اهلی خرمنی سوووروب (یئله وئریب) تاخیل و سامانی آنبارا ییغاردیلار. اوندان سونرا گیردکان (قوز) آغاجینی چیرپماق باشلارناردی. بو چؤلون سونونجو ایشی اولاردی. قوزآغاجی اؤنملی بیر ثروتدی. بو آغاجین بوداقلاری نوبتی اولاراق قورویوب یئنی‌دن گؤیردیگینه گؤره، اونو داللاماق (هرس) لازیم دئییل. یارپاغی و قابیغی آجی اولدوغونا گؤره، چور و بؤجکلر اونا یاخین دوشمز. بونلارا گؤره، قوزآغاجی بئش‌یوز ایله قدر یاشار. بئله قوجا آغاجلارین کؤتویونون ایچی بوشالیب «چوغوش» آدیندا بیر بوش یئر یارانار. بعضی یئرلرده، دده-بابا ائولرینی بؤلوشنده، قوزآغاجینی ائو و یئردن آیری اولاراق بؤلوشرلر. هر ورثه قوزآغاجیندان بیر بوداق پای آپاریب هرایل اؤز پایینا دوشن بوداغین محصولونا صاحیب چیخار. بعضن ده؛ یئر بیر آدامین و او یئرده بیتن قوزآغاجی باشقا شخصین اولور.قوز ایکی قابیقلی مئیوده‌یر. اوست قابیغی ( زَی، زَگ) مئیوه یئتیشنده تؤکولور. زَیی سویولموش قوز جینقیر آدلانیر. بونلارلا ایلگیلی اهرده ایکی کندین آدی زگلیک‌دیر. قوزلا ایلگیلی ده، چوخ یئرلرده قوزلو و قوزلوجا کند آدلارینا توش گلیریک. بعضی یئرلرده زَیی قورودوب ساخلاییب اوندان بویاچیلیق و تورکه داوادا فایدالانیرلار. زَیین آجیلیغینا گؤره، دیلیمیزده آجی و تورش شئیلره «زی کیمیدی» بنزتمه‌سینی ایشله‌دیریک. زَی سویو ضیدعفونی ائدیجیدیر و اوندان مال-قارانین داباق خسته‌لیگینی ساغالتماغا استفاده اولونور. زَیین گؤزل مور رنگی وار. بو رنگ هله-هله سولوب آغارماز. مئیوه‌لری باغدان ییغاندان سونرا، آغاجدا تک-تک قالان مئیوه‌لر «اور» آدلانیر و اونلاری یئرلی دیبلی ییغماغا «بوستان اورلاماق» و «آغاجلار اورلاندی» ایفاده‌سی قوللانیریق. قارغالار قوزو چوخ سئویر و اونون ان‌یاخشی و لاپ‌دادلی‌سینی سئچیب آپاریر. چیرپیلان قوزآغاجلاریندا قالان اورلار قارغالارا نصیب اولور. قارغالار آپاردیقلاری قوزلاری یاخین یئرلرده تورپاغا قویلاییب و آدرئسینی یاخشیجا یاددا ساخلاییرلار. آما اکین فصیلی او یئرلر شوخوملاناندا، قارغا، قوزونون یئرینی ایتیریر و یازدا چوخلو قوزآغاجی بیتیر.  شفاهی دیلیمیزده درده دیمه‌ین آداما قوزبئت و اؤزونه دردسر آختاران آداما «قارغا منده قوز وار» مثلی ایشله‌دیلیر. یولدان کئچن آداملار تاماهلانیب قوزآغاجینا، داش یا سئلبه آتارلار. بو آچیدان شفاهی ادبیاتیمیزدا گؤزل و سئویلن قیزلاری اونا بنزدیب «قیزآغاجی، قوزآغاجی» مثلینی یارادیبلار. یازینی‌ قوزلا ایلگیلی اولان بیر تاپماجا ایله سونا یئتیرمه‌یی اویغون گؤردوک: تاپ او نه‌دی تاپماجا، گیرده‌دی گیردگان دئییل، ساریدی زعفران دئییل، آیاقلی‌دی دوران دئییل، یازیلی‌دی قورآن دئییل

مئهران باهارلی: بو یازی‌دا مه‌نیم اوزون سوره‌دیر آراشدیرما یاپدیغیم و بیر یازی یازماق‌دا اولدوغوم قونودا یئنی و ایلگینج بیلگی‌له‌ر واردیر. مه‌ن‌جه بورادا گئچه‌ن اوچ کلیمه:

١-زَی (زه‌ی) اوست قابیق آنلامی‌ندا اولان زار-سار کلیمه‌سی‌دیر

٢-چوغوش ایچی بوش آنلامی‌ندا اولان قوغوش-قوووش کلیمه‌سی‌دیر. قوووق دا بورادان‌دیر

٣-اورلاندی اورون یعنی محصول و بار کلیمه‌سی ایله ایلگی‌لی‌دیر (اوره‌تمه‌ک: محصول دادن، اوره‌مه‌ک: تولید مثل کردن)

[20]https://www.facebook.com/groups/703111443091259/permalink/806727662729636/?match=2qnZiNix24zYrNin2YY%3D

[21] The Arabic word إِزَار (izār), which refers to a traditional lower wrap garment, loincloth, or covering, the physical action of wrapping and binding a cloth tight around the waist has deep Semitic roots connected to the concept of binding or girding.

• Semitic Roots: Linguists tie the word to a root cognate with the Arabic verb عَزَرَ (ʿazara, meaning "to withhold, restrain, or strengthen").

• Aramaic Connection: It likely developed or was heavily influenced via the Aramaic word אזרא (ʾizārā) or ܐܝܙܪܐ (ʾīzārā), which referred to a "wide belt used as a garment."

• Hebrew Cognates: This traces back further to the Hebrew root אָזַר (ʾāzar), which means "to bind" or "to gird," eventually forming the Hebrew word אֵזוֹר (ʾēzōr), meaning a girdle or belt.

Because of trade, Islamic history, and cultural exchange, the Arabic word izār was borrowed into several other languages:

• Hindustani (Hindi/Urdu): It entered the Indian subcontinent as izār (إزار), where it colloquially evolved to refer to trousers or drawstring pajamas (often seen in the word izārband, meaning pajama drawstring).

• Spanish: During the Andalusian period, it influenced Iberian vocabulary, contributing to historical clothing terms.

• English: It is occasionally used in English (spelled izar) to specifically describe the voluminous outer garments or veils worn in parts of the Arab world.

[22] به شنگل چنین گفت کای شهریار- بفرمای تا من ببندم ازار. فردوسی .

از تمتع شده فارغ به وثاق آیم زود-مرد جویم که به گرمابه برد سطل و ازار.ابوالمعالی رازی .

مسعود قیزیل، مست نه ای هشیاری - یک دم چه بود که مطربی به گذاری . زر به ستانی، ازار کی برداری -ما را گل و باقلی و ریواج آری .انوری .

همه چوب زر بود گوهرنگار- نمد خز و دیبای چینی ازار. اسدی .

در دخل هر شحنه و محتسب را-گشاده ست تا هست ازارت گشاده .سوزنی .

عاقبت تا جامه در برها شدی -گه قبا گه پیرهن گاهی ازار. نظام قاری .

همه طاقها بسته بودی ازار-ز خز و سمور از در شهریار. فردوسی .

چو شب ز روی هوا درنوشت چادیر زرد-فلک زمین را اندر سیه ازار گرفت .مسعودسعد.

[23] The Hindustani word sāṛī (साड़ीساڑی),[] described in Sanskrit शाटी śāṭī which means 'strip of cloth' and शाडी śāḍī or साडी sāḍī in Pali, and which evolved to sāṛī in modern Indian languages. The word śāṭika is mentioned as describing women's attire in ancient India in Sanskrit literature and Buddhist literature called Jatakas. This could be equivalent to the modern-day sari. The term for female bodice, the choli evolved from ancient stanapaṭṭa.[18][19] Rajatarangini, a tenth-century literary work by Kalhana, states that the choli from the Deccan was introduced under the royal order in Kashmir.

The petticoat is called sāyā (साया, سایہ) in Hindi-Urdu, parkar (परकर) in Marathi, ulpavadai (உள்பாவாடை) in Tamil (pavada in other parts of South India: Malayalam: പാവാട, romanized: pāvāṭa, Telugu: పావడ, romanized: pāvaḍa, Kannada: ಪಾವುಡೆ, romanized: pāvuḍe), sāẏā (সায়া) in Bengali and eastern India, and sāya (සාය) in Sinhalese. Apart from the standard "petticoat", it may also be called "inner skirt" or an inskirt.

[24] çārḳab? ‘sadece yüksek standartlarda olan Türklerin giyebildiği bir çeşit giysi’ < ? Çağ. çarḳab (carḳab?) ‘şal, kundak, baş örtüsü, altından elbise’ [< ? çar ‘baş örtüsü’ + ḳab ‘torba, çanta’] (1043, 3: 22). Bir tür kıyafetin adı iken, Farsçada özel bir kıyafetin adı anlamı kazandığı için kelimede anlam daralması olmuştur

[25] Farsça ve Arapça ḳaftān veya ḳafṭān قفتان/قفطان  uzun kollu ve önü açık cübbe, seçkin konuklara giydirilen törensel cübbe. Tarihte En Eski Kaynak Mukaddimetü'l-Edeb (1300 yılından önce)

Kelime Kökeni ~ ETü *kap-ton cübbe → don1. Farsça sözcük Eski Türkçe yazılı örneği bulunmayan *kap-ton "cübbe" sözcüğünden alıntıdır.

Gülensoy, sözcüğün kökenini “<*kap + tōn” şeklinde göstermiştir (Gülensoy, 2007: 451).

[26] Proto-Altaic: *gằgtà, Meaning: one of a pair, Russian meaning: один из пары

Proto-Turkic: *Kat*Kat, Meaning: layer, Russian meaning: слой, Old Turkic: qat (OUygh.), Karakhanid: qat (MK, KB), Turkish: kat, Tatar: qat, Middle Turkic: qat (Houts., AH, IM, MA), Uzbek: qɔt, dial. qɛt, Uighur: qat, Azerbaidzhan: Gat, Turkmen: Gat, Khakassian: xat, Oyrat: qat, Chuvash: xut, Yakut: xat 'double, X times', Dolgan: kat 'X times', Tuva: qa't, Kirghiz: qat, Bashkir: qat, Karakalpak: qat, Kumyk: qat, Comments: VEWT 241, ЭСТЯ 5, 335-336, TMN 3, 419, Stachowski 140, Ашм. XVI, 250-255, Федотов 2, 371-372. The original meaning must have been "one of two layers" - as witnessed by the Yak. meaning and by external evidence.

Proto-Mongolian: *gagča, Meaning: single, alone, Russian meaning: единственный, Written Mongolian: ɣaɣča (L 343), ɣanča, Middle Mongolian: qaxča (HY 44, SH), qaqčar (instr., IM), ɣaqča (MA), Khalkha: gagcār, gagc, ganc, Buriat: gansa, gagsa, Kalmuck: ɣakcǝ, Ordos: gagča, ganča, Dagur: ganči (Тод. Даг. 130), gaškā(r) (Тод. Даг. 131), gančare, gašikare (MD 148), Monguor: xaʒ́aGār, śʒ́aGār (instr.) (SM 148, 388), Comments: KW 141, MGCD 283. The variant ɣanča is not quite clear. Mong. > Ul. Gaqsị, Orok Gaqsa, Evn. gasụn (these forms should be kept distinct from the genuine PTM *gagda).

Proto-Tungus-Manchu:  *gagda, Meaning: one of a pair, Russian meaning: один из пары

Evenki: gagda, Even: gād, Negidal: gagda, Literary Manchu: Gaqda, Gaqta, Nanai: GaGda, Oroch: gagda, Udighe: gagda, Comments: ТМС 1, 135.

Proto-Japanese:  *kàtà, Meaning: one of two sides, Russian meaning: одна из двух сторон, Old Japanese: kata, Middle Japanese: kàtà, Comments: JLTT 442.

Comments: Rozycki 85 (TM-Mong.). Despite Doerfer MT 51, TM cannot be borrowed from Mong. The Mong. form presents some difficulties: apart from the unclear variant *ganča, the form *gagča itself can only belong here if it is an irregular development < *gagči < *gagti, or if it is a contraction of a derived form *gagta-ča. Note that Jpn. *kàtà may also be derived from PA *kalt`o q. v.

[27] آلاقات" ده‌ری و قوماش‌لاری تانیم‌لایان تورک‌جه بیر ترکیب‌دیر. "قوشون آلاقاتی"، یعنی آشیلانمیش ده‌رینین آلا (رنگ‌لی؟، اعلا؟) قاتی

[28] اصطلاح اوزبکی «یلنگ قت» - یالینگ قات به معنی یک طبقه، جای وسیع و فراخ، و اصطلاح «یالین قات» – «یئلین قات» تورکمانی (در آزربایجان و تورک‌ایلی) به معنای کسی که نسبت به دمای هوا لباس کمتری پوشیده، است: «آز پالتار گییینه‌نده ایش‌له‌دیلیر. اؤرنه‌یین سویوق هاوادا ته‌ک بیر گییسی‌یله دیشاری‌یا چیخیلیرسا یالین قات گییینیپ‌دیر دییه‌رله‌ر»

  YELİNQAT, YALINQAT: Az paltar giyinende işledilir. Örneyin soyuq havada tek bir giyisiyle dışarıya çıxılırsa Yelinqat giyinipdir diyerler.

[29] The Noun: شَفّ / شِفّ (shaff / shiff). In classical Arabic lexicons like Lane's Lexicon, a shaff or shiff refers to a very thin, fine, or delicate garment or piece of cloth; a diaphanous veil, gauze, or delicate garment so sheer that it does not conceal what lies beneath it.

[30] سرآغوجی برآموده به گوهر-به رسم چینیان افکنده بر سر. نظامی .

موغولی که نونیی را نه دیده باشد ومتعلق بزرگی نیز نه بود به مجرد سرآغوجی که برنهاده باشد. (فیه مافیه ).

باد سر زلفت از سرآغوش - دستار سر سران ربوده .خاقانی .

ای نهان داشته گان موی ز سر به گشائید- وز سر موی سرآغوش زبر به گشائید.خاقانی .

سرآغوش و گیسوی عنبرفشان -رسن وار در عطف دامن کشان .نظامی .

آن مرغ کش خرام کدام است در چمن -از عنبرش سرآغج و از مشک پیرهن .دهستانی .

بستند کمرها و گشادند سرآغج -میزان خطا جمله به فرمان تبنگو.شمس الدین منصور اوزجندی .

بوتان از سر سرآغج باز کردند-دگرگون خدمتش را ساز کردند.نظامی .

ای بی حمیتان اهل سرآغج ... (المعارف بهاء ولد چ فروزانفر چ مجلس ص 63).

اما چون قیصر رفت به خلوت و سر آن بوقچه را گشود، دید سرآغوش و لچک و روپاک و خلخال و نیم تنه و پیرهن زنانه و نامه ای نوشته بود (عالم آرای صفوی).

[31] Eski Türkçede fiilden isim yapım eki olan ve günümüzde de varlığını sürdüren {-gIç} / {-gUç} (ve ünsüz benzeşmesi/tonsuzlaşması ile {-kIç} / {-küç}) ekinin ünlü ve ünsüz uyumlarına göre şekillenmiş varyantları genellikle "bir işi çokça yapan (mübalağa)", "bir eylemi gerçekleştirmeye yarayan araç" veya "eylemin nesnesi" anlamında kelimeler türetir. Eski Türkçe metinlerde (Orhun Yazıtları, Uygur Metinleri ve Divanü Lûgati't-Türk gibi kaynaklarda) bu soneklerle yapılmış öne çıkan kelime örnekleri şunlardır:

1. {-guç} / {-güç} Varyantları. Eski Türkçede en yaygın olan ve arkaik dönemde yoğun olarak kullanılan yuvarlak ünlü kalıplardır:

• Arguç: "İnsanın aldandığı, hileye düştüğü nesne veya durum" (Ar- "aldatmak" fiilinden).

• Örgüç: "Kadınların saç örgüsü" veya "deve hörgücü" (Ör- "örmek" fiilinden).

• Kögüç / Kügüç: "Kaplumbağa kabuğu" veya "kap, kacak".

• Kısguç: "Kıskaç, mengene" (Kıs- "sıkıştırmak" fiilinden).

• Tutguç: "Tutacak, tencere vb. tutmaya yarayan bez" (Tut- "tutmak" fiilinden).

2. {-kuç} / {-küç} Varyantları. Kökü sert ünsüzle biten (p, ç, t, k, s, ş) fiillere gelen tonsuzlaşmış biçimlerdir:

• Osguç: "Raspa, kazıyıcı alet, sistire" (Osy- / Os- "kazımak" eyleminden).

• Baskuç: "Merdiven, basamak" (Bas- "basmak" fiilinden).

• Askuç: "Askı, eşya asacak yer" (As- "asmak" fiilinden).

• Biçküç: "Biçmeye yarayan araç, makas veya bıçak" (Biç- "kesmek" fiilinden).

3. {-gıç} / {-giç} ve {-kıç} / {-kiç} Varyantları. Bu düz-dar ünlülü varyantlar Eski Türkçenin son dönemlerinde (özellikle Karahanlı ve Harezm-Kıpçak dönemlerinde) daha görünür olmuş ve bugünkü Türkiye Türkçesinin temelini atmıştır:

• Bilgiç: "Çok bilen, alim, ukala" (Bil- fiilinden).

• Talgıç (Dalgıç): "Suya dalan, dalıcı" (Tal- / Dal- fiilinden).

• Sorguç: "Başa takılan süslü tüy, sorgu aleti" (Sor- fiilinden).

• Kırgıç: "Kazıma aleti, kırgaç" (Kır- "kazımak" fiilinden).

• Süzgüç (Süzgeç): "Süzmeye yarayan araç" (Süz- fiilinden).

[32] The etymology of the Old Turkic word alpagut (alternatively spelled alpağut) traces back to ancient Proto-Turkic social, military, and linguistic structures, historically meaning "warrior," "hero," or "lone soldier who attacks the enemy single-handedly."

Linguistically, the word is a compound formed by combining a root noun with an archaic status suffix:

1. The Root Word: Alp

• Meaning: "Hero," "brave," or "warrior."

• Significance: In early nomadic Turkic society, Alp was both a description and a title given to individuals who proved their prowess and bravery in battle.

2. The Suffix: -ägüt / -egüt

• Meaning: A rare, archaic Proto-Turkic suffix used to designate a specific social status, class, or profession.

• Linguistic Evolution: Scholars suggest it may have originally functioned as a collectivizing plural form (specifically a -t plural of the suffix -ägü, seen in the variant alpaɣu). Over time, it fossilized to mean a singular representative of that high-status group.

Comparative Examples in Old Turkic

The exact same compound structure (Root + -ägüt) was applied to other professions and social classes in Old Turkic and Old Uyghur:

• alp-agut → "warrior" (from alp, hero)

• bāy-agut → "merchant" or "wealthy person" (from bāy, rich)

• uŕ-agut → "specialist" or "artisan" (from uŕ, skilled)

• balš-agut → "pupil" or "disciple"

[33] *sermek:  bir şeyi açarak düz bir yere yaymak, açıp yaymak, kurutmak için asmak, ….

[34] İlk avrat çarık, sonraki sarık: Birinci karısına hor bakan kişi, eşinin ölmesi ya da ayrılması dolayısıyla yeniden evlendiğikadını baştacı eder.

Çarık çarıkla, sarık sarıkla: Kişi, kendi düzeyindeki kimselerle arkadaş olur.

[35] The Arabic word سُوق (sūq, meaning "market" or "bazaar") is a loanword that traces its roots back through ancient Aramaic and Akkadian.

Arabic: سُوق (sūq) – meaning market, fair, or place of commerce.

Aramaic: שׁוּقَا / ܫܽܘܩܳܐ (šūqā') – meaning "street" or "market".

Akkadian: sūqum or sūqu – meaning "street".

Akkadian Root: siāqum or sāqu – meaning "to become narrow" or "narrow," referring to the narrow streets or alleys where trading took place.

[36] •  sukkah (סכה) means a temporary shelter, booth, or tabernacle. Biblical lexicography traces sukkah back to the root verb sakak, meaning "to cover," "to weave together," or "to protect as a screen".

[37] Endek: dam (D. L. T. C. 1, S. 97), satıh, Yüzey, üst yüzey, bir nesnenin üst yanı, çatı veya dam.

[38] The Suffix: -daɣ / -deg / dag" *-daɣ / *-deg -taq / -tagh in Turkic and Early Mongolian languages (Modern Khalkha: -даг / -дэг / -дог / -дөг) is a deverbal nominalizing suffix that attaches to a verb stem to create a noun or adjective that denotes a habitual actor, a permanent characteristic, or an instrument / tool or receptacle, or container for holding, receiving, or executing that action or vessel associated with a specific action.

[39] https://en.wiktionary.org/wiki/%D8%A2%D9%84%D8%A7%DA%86%D9%82

[40] Etymological Origin Breakdown

The Turkish word alaçık (or alaçuq) traces back to Proto-Turkic roots meaning a type of nomadic felt tent, cottage, hut, or rudimentary dwelling. it is directly related to the Middle Chinese term 廬舍 (lushe).

• Middle Chinese Origin: The word traces its roots back to the Middle Chinese compound 廬舍 (lú shè), where 廬 (lú) means a hut, cottage, or makeshift shelter, and 舍 (shè) means a residence, lodging, or house. Combined, they referred to "rudimentary lodgings" or "temporary huts".

• Proto-Turkic Root Borrowing: This Chinese term was borrowed into Proto-Turkic as *(a)laču-k or *(a)laču, meaning "cottage" or "small yurt" with the diminutive or noun-forming suffix -k or -q (a common Turkic nominalizer used for structures or objects) commonly added in later Turkic developments. The base form alaçu ("a kind of tent") is recorded in early sources such as Old Uyghur texts dating prior to 1000 AD. Historically, it refers to a nomadic felt tent, small yurt, or temporary branch-covered shelter/hut used by shepherds.

• Modern Cognates Across Turkic Languages: The term appears widely across the Turkic language family, including Turkish alaçık, Azerbaijani (alaçıq), Kazakh (лашық / laşıq), Kyrgyz (alacık/ алачык), and Tatar (алачык).

•Meaning Evolution and Regional Variations: In modern regional Turkish dialects usage (such as in the Kazova region of Tokat), the word evolved to describe a rudimentary, makeshift shelter built from branches, thatch, or rough felt, vineyard or garden houses where farmers seasonally or permanently stayed.

[41] *Çardaq* or *Sardaq*: Refers to a pavilion, gazebo, or any roofed structure. It is composed of the Turkic-Mongolic element *Sar*/*Çar*—meaning a covering or head-covering (akin to *Sarqat* or *Çarqad*, a type of woman's headscarf)—and the Turkic element *Daq*, meaning a hut or house. In this compound, *Daq* is unrelated to the Persian word *Tâğ* (meaning ceiling, arch, etc.); rather, it is a variant of the element *Çaq* found in *Alaçaq*—a pronunciation of *Alaçıq*—and in the Ottoman Turkish *Alaçağu*, which denotes the felt-covered yurt used by nomadic tribes. The ultimate root of the Turkic word *Alaçığ* (pavilion/tent) is the Chinese term *Lushe* (廬舍), a compound of *Lu* (廬)—meaning a hut, summer house, or temporary shelter—and *She* (舍)—meaning a lodging, place of residence, or house. Consequently, *Çardaq*/*Sardaq* is an Altaic word composed of the Turkic-Mongolic element *Çar*/*Sar* (meaning "covering") and the Turkic element *Daq* (of Chinese origin, meaning "hut" or "temporary dwelling"); thus, tracing its etymology to the Persian words *Çahâr* (four) and *Tâğ* (arch/vault) is incorrect.

[42] چاتاق: معانی «چاتاق» در تورکی: ۱-بستر رود یا دهانه‌ی دره‌ای که حاصل تلاقی دو دامنه‌ی کوه است و در آن دو جریان آب به هم می‌رسند. ۲-دو عدد از یک میوه (گیلاس، ...) که مانند دوقلوها به هم چسبیده و رشد کرده‌اند ۳-فردی بدقیلیق که سازگاری با او دشوار و اهل دعوا و مرافعه و نزاع است.٤-دوشاخه، چوب دوشاخه، هر شیء دوشاخه‌دار. معنی «چاتاغ» در چاغاتای – جغتایی: کلیچه‌ی خیمه، تخته‌ای گرد و سوراخ‌دار که بر سر ستون خیمه می‌گذارند. چاتاق از مصدر چاتماق (رسیدن و تماس دو چیز به هم‌دیگر) به علاوه‌ی پسوند -اق حاصل شده است. چاتاق هم‌ریشه با کلماتی مانند «چادیرÇadır » (خیمه، خرگاه ساخته شده از کرباس، در مقابل آق‌اؤی: خیمه از نمد، آلاچیق: خیمه از چوب)، «چاتیÇatı » (سقف که بخش بالایی ساختمان را می‌پوشاند و محافظه می‌کند)، «چاتماÇatma » (یک خانه‌ی کوهستانی یا چادیر «یوروک» که بدون استفاده از میخ و با در هم قفل کردن الوارها ساخته شده است، قرار دادن قونداق‌ چند توفنگ روی زمین با کمی فاصله و سر لوله‌ها به سمت یک‌دیگر و تکیه داده به هم به صورت مخروطی، واحد یا محل استقرار نگهبانانِ مراقبِ این توفنگ‌ها)، «چاتیقÇatıq » (چیزهایی مانند ابرو که یک سرشان به هم رسیده و متصل شده‌اند)، «چاتالÇatal » (چنگال غذاخوری، در دیگر زبان‌های تورکیک: سانچقیSançqı ) است.

[43]بین‌لی حسین‌قولو خان آمان‌دان ایکی تورک‌جه قوشوق (استان چهارمحال و بختیاری)

https://sozumuz1.blogspot.com/2024/08/blog-post_24.html

[44] Sarak: yapı üzerinde yatay, enli, az çıkıntılı, süslü veya düz silme (duvar, tavan, pencere veya kapı gibi yüzeyler üzerinde boydan boya uzanan, hafif kabartmalı veya oyuk şerit şeklindeki sürekli bezeme ögesi), duvar ya da tavan gibi yerlerde yapılan kabartma kenar.

[45] II: Yer ismi

KUZAY : Kuz yer, şimal. Kelimenin kökü «Kuz» dur. «Kuz», <<<karanlık>> ve «soğuk>> anlamlarınadır.

HANAY : Yüksek ev (Uşak). «Üç katlı hanay bir ev yaptım>. Kelimenin kökü Han’dır.

SARAY : Hakanların, hanların oturdukları büyük yapı. Kelimenin kökü «Sarmak» fiilindendir; eski zamanlarda sarayların etrafı bir duvarla sarıldığı için bu ad verilmiş olsa gerektir.

[46] SARDAG: bk. saridag

SARİDAG /САРЬДАГ/ saridag [=sardag] is.: buz veya kar ile kaplı dağ

-Moğolca-Türkçe Sözlük. Ferdinand D. Lessing. Çeviren: Günay Karaağaç.

SARDAГ /SARIDAГ /САРЬДАГ [=sardağ] n. A mountain with a glacier or covered with snow and ice.

-Mongolian –English Dictionary. Compiled By Mattai Haltod, John Gombojab Hangin, Serge Kassatkin and Ferdinand D. Lessing.

[47] صورت جلسه‌ی تورکی دادگاه ‌تورک در «سردشت» آزربایجان به ‌تاریخ ١٩١٢ هنگامی که‌ جزئی از «نواحی شرقی» عوثمان‌لی بود، و ریشه‌شناسی تورکی نام سردشت

https://sozumuz1.blogspot.com/2025/04/blog-post_13.html

[48] رنگ زرد (که اغلب با طلا یا آلتون مرتبط است) در فرهنگ‌های تورکی و موغولی اهمیت نمادین، کیهانی و مقدس عمیقی دارد و نمایان‌گر اعتبار و مرکز، نماد ثروت، عظمت و قدرت الهی است. در کیهان‌شناسی سنتی تورکی و نمادگرایی جهت‌دار، زرد و طلا با مرکز جهان مرتبط هستند. مشابه سیستم‌های باستانی آسیای شرقی و استپی، رنگ زرد جایگاه مرکزی یا مقدسی در نقشه‌برداری سنتی جهت‌ها و آیین‌ها دارد. نقشه‌ها و نمودارهای تورکی باستان اغلب از رنگ زرد برای نشان دادن وسط یا هسته‌ی زمین استفاده می‌کردند. در سنت‌های شامانی تورکی قدیمی، خدای اولگن به عنوان دارنده‌ی کاخ طلایی و نشسته بر تخت طلایی توصیف می‌شد. در فرهنگ و سنت موغولی زرد نشان دهنده‌ی روشنگری، آموزش، فروتنی، دانش و مسیر خرد، عقل و شادی، و نمادی از نور روز و آینده‌ای روشن است. پس از ادغام عمیق تاریخی بودیسم تبتی در موغولستان، زرد به رنگی بسیار مقدس تبدیل شد. چنانچه زنده‌گی معنوی موغولستان دارای "شامانیسم زرد" است، عنوانی که برای تمایز اشکال شامانیسم تحت تأثیر یا تلفیق شده با بودیسم (مرتبط با کلاه‌ها و لباس‌های رهبانی زرد) از "شامانیسم سیاه" بومی استفاده می‌شود.

[49] گۆرخان GÜRXAN، کۆره‌که‌ن KÜREKEN، قوُرقان QURQAN، قوْرقان QORQAN، کۆریکه‌ن KÜRİKEN

https://sozumuz1.blogspot.com/2023/11/gurxan-kureken-qurqan-qorqan-kuriken.html

[50] The word "Oymak" (and its linguistic variants like aymaq, aimag, or oymaq) refers to a tribe, clan, administrative district, or ethnic territory, an administrative province, local administrative division, a territory, region, district, or community area where a group resides.

• Mongolian (Khalkha): Spelled аймаг (aimag). While it can contextually imply a tribal nomad group, its primary modern definition is an administrative province (e.g., Tuv Aimag).

• Buryat & Kalmyk: Spelled аймаг (aimag) and әәмг (äämg) respectively. It similarly translates to a tribe, clan, or local administrative division.

• Kazakh, Kyrgyz, and Uyghur: Spelled аймақ (aymaq) or ئايماق. In these Central Asian Turkic languages, the term shifted closer to meaning a territory, region, district, or community area where a group resides.

[51] Fathollah Zowghi

یافتن معنای چاراویماق را مدیون دوکتور مهران بهارلی [مئهران باهارلی] هستم که ذیل عکسی از اوچ قیزلار در صفحه‌ی فیسبوکی بنده نگاشتند. چاراویماق، از زیباترین و بامسماترین نام‌های جوغرافیایی آزربایجان است که علیرغم خوش‌آهنگی نام و ترکیب آن، معنای آن برای همه‌گان روشن نیست. تاکنون تلاش‌های زیادی برای اتیمولوژی نام چاراویماق صورت گرفته است که هیچ یک به درستی معنای آن را روشن نه‌ساخته است. چاراویماق، از ترکیب دو کلمه‌ی «چار» و «اویماق» تشکیل شده است. معنای اولیه‌ی اویماق در زبان تورکی، به معنی ایل بزرگ است و معمولا تعبیر «ائل، اوبا، اویماق» با هم می‌آیند. به مناسبت ظرف و مظروف معنای ثانویه اویماق، دشت وسیع و منطقه‌ی گسترده است. بخش نخست نام چاراویماق، یعنی «چار»، در تورکی کهن شکل پیشین و اصلی کلمه «سار» به معنای «قاپاق»، «اؤرتو»، اؤرته‌ن و قاپاتان قات، قابیق، قین، .... است. بنابراین معنای چاراویماق، «دشت پوشیده و بسته» و «ساری‌لی اویماق» است. این معنا دقیقا مترادف با نام «اؤرتولو دوز» است که دشتی بسیار پهناور در دل چاراویماق است. وجه تسمیه‌ی اؤرتولو دوز و چاراویماق نیز با توپوگرافی و جوغرافیای طبیعی منطقه، منطبق است. اطراف چاراویماق با سلسله‌جبال بلند پوشیده شده است؛ کوه‌های بوزگوش در شمال شرق، کوه‌های اربت داغ و خالا اوشاغی سهند در شمال غرب و کوه‌های افشار و قارقالان (تخت سلیمان) در جنوب دشت چاراویماق قرار گرفته و منطقه را مثل حلقه در میان گرفته‌اند. این حلقه، همان «سار/چار/اؤرتو» است. پس نتیجه می‌گیریم که چاراویماق هم‌معنا و مترادف اؤرتولو دوز به معنای دشت پوشیده است.

#Çaroymaq, #Örtülü_Düz, #Büzgüş, #Ərbət_dağı, #Qarqalan

[52] Chahars: The Chahars (Khalkha Mongolian: Цахар, Tsahar; simplified Chinese: 察哈尔部; traditional Chinese: 察哈爾部) are a subgroup of Mongols that speak Chakhar Mongolian and predominantly live in southeastern Inner Mongolia, China.

https://en.wikipedia.org/wiki/Chahars

Chahar Province: Chahar (Mongolian: ᠴᠠᠬᠠᠷ, Чахар; traditional Chinese: 察哈爾; simplified Chinese: 察哈尔; pinyin: Cháhā'ěr), also known as Chaha'er, Chakhar or Qahar, was a province of the Republic of China in existence from 1912 to 1936, mostly covering territory in what is part of Eastern Inner Mongolia. It was named after the Chahar Mongols.

Hidehiro Okada. Izvor Dörben Oyirad // Ural-Altaische Jahrbücher. Neue Folge. Band 7. Wiesbaden: Otto Harrassowiz, 1987.

[53] Kms Sadiki

چاردولی‌لار ایندی چوخو تورک‌جه دانیشسالار دا، سایین‌قالا اطرافی‌نداکی‌لار کرمانشاه کوردجه‌سی‌نه یاخین بیر دیل دانیشیرلار. اه‌سکی‌ده‌ن هامی‌سی او دیلی دانیشارمیش‌لار. اصلا ده ایلام‌ین شیروان چارداول بولگه‌سی‌نده‌ن آزه‌ربایجانا کوچوروپ‌له‌ر. بیر حصه‌سی ده قوروه شهری‌نین اطرافی‌ندا یئرله‌شیپ‌له‌ر. دین باخیمی‌ندان شیعه‌دیرله‌ر و کولتور باخیمی‌ندان تورک‌له‌ره داها یاخین و تورک‌له‌رنه‌ن قاریشیپ‌لار. اما اه‌سکی چاردولی‌لار پهلوانی کوردجه‌سی‌نده دانیشیرمیش‌لار. مگر بو کی ایلام‌دا اولان زامان اول کوردله‌شیپ سونرا آزه‌ربایجانا کوچورولموش‌له‌ر. فارس متین‌له‌رده آدلاری چهاردولی گئچه‌ر، اؤزله‌ری (اؤز کوردجه‌له‌ری‌نده) چاردولی، و تورک‌له‌ر اونلارا چه‌ر دولی دییه‌رله‌ر. اه‌سکی‌ده‌ن چوخ آت‌چی و ساواش‌چی ایمیش‌لار. کورد شیخ عبیدالله شمزینانی قوشاچایا قوشون چه‌که‌نده چاردولی آت‌لی‌لاری اونلارلا ساواشا گئدیپ اول شیخین قاینین (خانیمی‌نین قارداشین) اولدورورله‌ر، اما سونرا چاردولی‌لارین باشی سلیم خان چاردولی ساواش‌دا اؤلور و چاردولی‌لار باش‌سیز قالاراق گئری چه‌کیلیرله‌ر و قوشاچای دوشور.

[54] In regional poetry and the Buryat dialect, доли can mean "haze, mist, fog, shimmer, or mirage. For example, the phrase "цагаан буурал сарьдаг цагаан долиор ханхална" refers to high snowy mountain peaks radiating a white misty haze. The word traces back directly to the Proto-Mongolian root *goli- (or *doli- / *doliγa in regional alterations). In its early physical semantics, the root originally meant: To look distant, elongated, or towering; High, shimmering horizons; Distant optical distortions caused by temperature gradients over the open steppe or water bodies (such as Lake Baikal). In Written Mongolian, this evolved into forms like ɣoliji- or doliγa, meaning "to shimmer" or "appear hazy". Instead of манан (manan) for heavy fog and будан (budan) for standard mist, the Buryat dialect preserved доли to denote a very specific type of weather condition:

• The Shimmering Ground Haze: Доли refers specifically to "wet haze" or radiation mist—the thin, low-lying, often bright white vapor layer that rises from damp valleys or grasslands in the early morning sun.

• The Color Association: This is why it is traditionally paired with "white" (цагаан / tsagaan). Цагаан доли literally translates to "white haze" or "pearly mist." It describes the blinding, reflective morning mist that hides the distance on the steppe or across high mountain meadows.

[55] Proto-Altaic: *t`ṑlu, Meaning: head, Russian meaning: голова

Proto-Turkic: *tul(g)uŋ, Meaning: 1 temple 2 plait, Russian meaning: 1 висок, 2 коса, Old Turkic: tuluŋ (OUygh.) 1, Karakhanid: tuluŋ/n 1 (MK), tulun (IM), Turkish: tulun 1, Tatar: tolɨm 2

Middle Turkic: tulɣum 1 (Vam.), (MKypch.) tulum 2 (CCum., Houts.), tuluŋ 1 (AH_, Sary-Yughur: tulɨn 2 (ЯЖУ), Turkmen: duluq 'cheek' (?), Khakassian: tuluŋ 2, Shor: tuluŋ 2, Oyrat: tuluŋ 2, Chuvash: tъlъm 'a tuft of wool left after shearing sheep', Kirghiz: tulum 2, Kazakh: tulɨm, Noghai: tulɨm, Bashkir: tolom 2, Karakalpak: tulɨm, Kumyk: tulum 1 (dial.)

Comments: VEWT 498, EDT 501, ДТС 585, Лексика 203-204. The Turkm. form is not quite clear: it has an aberrant (although semantically not very remote) meaning, suffix and voiced d-.

Proto-Mongolian: *tolugai, Meaning: head, Russian meaning: голова, Written Mongolian: toluɣai (L 822), Khalkha: tolgoj, Buriat: tolgoj, Kalmuck: tolɣǟ, tolɣā, Ordos: toloGȫ, Shary-Yoghur: toloɣuj, Monguor: torGwǝ̄ (SM 424), (MGCD tolGui)

Comments: KW 399, MGCD 639.

Proto-Tungus-Manchu: *tōl-po-, Meaning: sinciput, top of head, Russian meaning: темя, макушка, Orok: tolpomụ, Nanai: tōrpoã

Comments: ТМС 2, 217. This Nan.-Orok root has certainly nothing to do with TM *tumŋu- (v. sub *t`ŭmu).

Proto-Korean: *tằikòr, Meaning: forehead, Russian meaning: лоб, Modern Korean: täguri, Middle Korean: tằikòr

Comments: Nam 147, Liu 188.

Comments: Лексика 204. The Kor. word may be analysed as "bald"+"brain" (see *t`eŕo and *kèĺǯo), so it may be necessary to remove it from the etymology (although a folk-etymological reanalysis was certainly possible); if not, the PA reconstruction should rather be corrected to *t`ōjlu.

[56] • ᠲᠣᠯᠣᠭᠠᠢ (toluɣai / tolgoi): This is the Classical Mongolian word for "head". ᠲᠣᠯᠣᠭᠠᠢ (toluɣai / tolgoi) means "head" in the Mongolian language. It is a fundamental Mongolian word used both literally to refer to the anatomical head and metaphorically in various expressions, titles, and grammatical concepts. In Mongolic geography, any rounded hill, knoll, or small prominent peak is named a tolgoi.

[57] Amin Mohammadi

چارباش اورمیه‌ده مه‌نیم دوغولدوغوم محله‌دیر. او قونودا پوست پای‌لاشیپ‌سیز بعضی‌له‌ر دیییردیله‌ر او محله‌نین دوغرو آدی چالاباش ایمیش. آما یاخچی به‌ل‌لی دئییل. اما او محله‌ده آسوری ده وار ایدی.  حتی بیر ورزشگاه‌لاری وار ایدی کی بعضی ایل‌له‌ر آسوری‌له‌رین آسیایی اویون‌لاری اوردا اولاردی. بیز ده هرده‌ن گئدیپ باخاردیق. نفت یاندیران زامان‌لار نفت شعبه‌له‌ری‌نی محله‌ده وئرمیشدیه‌له‌ر آسوری‌له‌رین اه‌لی‌نه. کلیسالاری دا وار ایدی اوردا. آما دیل‌ده هامیمیز محله‌میزه چارباش دییه‌ردیک.

[58] چارباش آدی‌نین مسیحی‌له‌رله‌ ایلگی‌لی اولمادیغی‌نی تثبیت ائتدیم. او کیلیسه ‌١٧ یوزایل میلادی‌ده ‌یایلیپ، یئنی‌دیر. چارباش آدی ایسه ‌١٣-١٤ یوزایل‌له‌ری‌نده‌ن قالما داها اه‌سکی آددیر. دوغروسو چارباش‌دیر. چارباش، چارداق، چاربورج اوچو عینی آنلام‌دا. فارس‌جاسی کلاه ‌فرنگی‌دیر. یعنی شیروانی‌یه‌ به‌نزه‌ر اولان چاتی‌لی بیر یاپی، آنجاق ده‌میرده‌ن دئییل شیروانی‌نین ته‌رسی‌نه، بلکه آغاج و یا که‌رپیچ‌ده‌ن‌دیر.... چارباشدا قدیم یعنی ایل‌خان‌لی‌لار دؤنه‌می‌نده‌ بئله ‌بیر یاپی وار ایمیش کی آد‌ی‌نی چارباش قویوپ‌لار، یعنی باشی‌ندا چاری اولان، چار دا قاپاق و اؤرتو دئمه‌ک‌دیر شیروانی مودئل‌لی.

[59] مقامات و نهادهایی که اسامی تورکی اماکن و روستاها و محلات و کوچه‌ها و .... را به فارسی تغییر می‌دهند، جنایت‌کار هستند. پست فطرت‌تر از این جنایت‌کاران کسانی هستند که این نام‌های جعلی و بیگانه را تبلیغ می‌کنند و به کار می‌برند. مانند ویکیپدیای فارسی که به جای نام تورکی محله‌ی  «چارباش» در اورمو، اسم مسخره و تهورآور فارسی «چهار بخش» را نوشته‌اند.

[60] از روستاهای با نام تورکی و موغولی که ‌کلیسای ارمنی دارند: قوتور، مرگن، نقده، ماماجار، آختاخانا، چارباش، قارا کیلیسه‌ (چالدیران چؤلو، کیلیسه‌ که‌ندی یانی)، کلیساهای سورپ پطروس (روستای قاراباغ)، آخته‌خانه ‌(روستای آختاخانا در سالماس)، سورپ سارکیس (سورمان آباد)، حضرت مریم (ریحان آباد)، سورپ گئورگ (گَردآباد)، حضرت مریم (ناخجیوان ته‌په)، سورپ نیشان (جمال آباد، بخش انزل، اورمو)، سورپ هوهانس (قاراقیز- قاراوغوز، دهستان نازلو)، حضرت مریم (اوسالو- عیسالوی زمی، دهستان باش قالا)، سورپ سارکیس (سوپورغان، دهستان تالا ته‌په، بخش نازلی)، حضرت مریم (دیگاله).

روستاها با کلیسای آسوری آدا، کلیساهای مار سرکیس (در روستای سیر داغی، اورمو)، پتروس پولس (روستای کیلیسه‌که‌ندی، اورمو)، مارگیورگیز، مارت مریم و مهیون (روستای گلپرچین، اورمو)،...

[61] The Uzbek word burchak (modern spelling of burchaq, meaning "corner" or "angle") is inherited from Proto-Turkic *būčgak, which also means "corner" or "angle".

The Proto-Turkic root is reconstructed into two parts:

• The Root: Derived from the Proto-Turkic verb *būč- or *bïč-, which means "to cut". Semantically, this implies a corner was viewed as a "cut-off" section, edge, or intersecting boundary.

• The Suffix: The nominalizing suffix *-gak was appended to the verb to create a noun representing a physical entity or location resulting from that action.

Because it tracks directly back to Proto-Turkic, you can find cognates across several other Turkic languages: Turkmen: burç, Kyrgyz: бурч, Kazakh: Бұрыш, Uyghur: بۇرجەك (burcek), Uzbek: burçak, Turkish: bucak (meaning corner, nook, or sub-district), Tatar: почмак (poçmaq)

It is important not to confuse this native Turkic word for "corner" with a historical homonyms Burç (Tower/Zodiac): In Turkish and Azerbaijani, the word burç means a castle tower, bastion, or a zodiac sign. That particular word is an entirely separate loanword derived from the Arabic burj (بُرْج), which itself comes from Ancient Greek púrgos (πύργος).

[62] ریشه‌شناسی کلمات گنبد و قبه، و کلمات تورکی هم‌معنی گؤبه ‌و گؤمبه‌ت

https://sozumuz1.blogspot.com/2025/05/blog-post.html

[63] در ریشه‌شناسی تورکی کلمات قلعه، قلعه‌دار، کلا، کلات، دز، دیزه، دیزج، دژ، دزدار، ....

https://sozumuz1.blogspot.com/2023/06/blog-post_10.html

[64] اسکان تورکان (آق بایات، قاراچورلو، ...) در این ناحیه از تورک‌ایلی پس از اسلام و قبل از ورود موغول‌ها متحقق شده است. تورک‌های این منطقه از تورک‌ایلی، به تورک‌های اوروم‌لو (اروملی) و یا رومی معروف هستند. دلیل این نام‌گذاری ارتباطات تباری این تورک‌ها با اورمو، و یا بعضی از خصوصیات لهجه‌ای زبانشان که مشابه لهجه‌های آناتولی است می‌باشد. مانند وجود کلمه‌ی سیجاق که خاص لهجه‌های آناتولی است در لهجه‌ی تورک‌های این منطقه به جای ایسسی – ایستی در دیگر مناطق به معنای گرم.

نام‌های تورکی افشارهای اورمو (اورمیه) در دیوان طرزی افشار (قرن ١٧ میلادی)، تصحیح و تشریح آن‌ها، و ریشه‌شناسی تورکی ناجاق، خنجر، چرکین، جان، دوندار، ...

https://sozumuz1.blogspot.com/2019/03/blog-post_25.html