نامهی تورکیی تقی رفعت به محمدامین رسولزاده، و بعضی تلقیهای نادرست رسولزاده
مئهران باهارلی
خلاصه
روشنفکر، ادیب، سیاستمدار و دولتشخص تورک تقی رفعت، قبل از پیوستن به ماجرای پانایرانیستی آزادی سِتان تبریز به رهبری شیخ محمد خیابانی در سال پایانی جنگ جهانیی اول، مخصوصا در دورهی حاکمیت «دولت تورک اتحاد» و یا «تورک بیرلیک حاکمیتی» (٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اوکتوبر ۱۹۱۸) به صدارت رهبر ملی تورک جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی – مجدالسلطنه (١٩٤٠ - ١٨٦٤) یک ملیتگرای تورک و از پیشگامان تورکگرائیی دموکراتیک و ملیگرایی مودرن تورک در ایران و تورکایلی بود. تقی رفعت دارای اشعار و مقالات و نمایشنامهها و سخنرانیها و ترجمههای متعددی به زبانهای تورکی، فارسی و فرانسه است. بسیاری از این آثار مخصوصا آثار تورکی به لحاظ تاریخی فوق العاده مهم او حفظ، و یا جمعآوری و منتشر نهشدهاند. مانند مقالات و اشعار تورکی او در نشریهی «آزربایجان» اورگان «دولت تورک اتحاد» («تورک بیرلیک حاکمیتی»)، شامل شعری تورکی در ستایش فرماندهی عوثمانلی خلیل پاشا که رفعت سرود و در مراسم استقبال از پاشا در تبریز خواند. یکی از نوشتههای تورکی تقی رفعت که به دستمان رسیده، نامهی سرگشادهای منتشر شده در شمارهی ٦٨ روزنامهی تجدد تبریز در ٢٣ ژانویه ١٩١٨ است. تقی رفعت، این نامهی تورکی را در پاسخ یک مقالهی محمدامین رسولزاده لیدر «تورک عدم مرکزیت فرقهسی مساوات» و سردبیر روزنامهی «آچیق سؤز» نوشته است. این مکتوب تورکی منحصر به فرد از جهات تاریخی، سیاسی و نثر تورکی دارای اهمیت است. تقی رفعت در این نامه زبان تورکهای ساکن در آزربایجان و ایران را «تورکجه» (تورکی) مینامد، و میگوید مردم دو آزربایجان در شمال و جنوب ارس، دارای زبان و فرهنگ و تبار یکسان هستند. در تاریخنگاریها و منابع ایرانی و آزربایجانی به ندرت به این نامهی تورکی تقی رفعت اشاره میشود. هر جا هم که اشارهای شده، همراه با وارونهنمائی و تحریف و دروغپردازی، و دیدگاههای ایدئولوژیک شدیدا ضد تورک است. در این مقاله نامهی تورکی رفعت و دو اشاره به آن که از موضع آزربایجانگرایی ضد تورک انجام گرفتهاند را بررسی کردهام. یکی در روزنامهی آزربایجان اورگان رسمی حکومت ملی آزربایجان، دیگری در کتاب ناهیدی آذر یک محقق تبریزی آزربایجانگرا. مقاله همچنین حاوی انتقادی بر تلقی رسولزاده از مفهوم آزری و تورکهای ساکن در ایران است.
Özet
Türk aydını, yazar, siyasetçi ve devlet adamı Tağı Ref'et; özellikle, Türk ulusal lideri Cemşid Han Subataylı Afşar Urmuyi – Mecdü's-Seltene'nin (1864–1940) başkanlığındaki "Türk Birlik Devleti"nin (8 Haziran 1918 – 1 Ekim 1918) hüküm sürdüğü dönemde, bir Türk milliyetçisi ve İran ile Türkili coğrafyasında demokratik Türkçülüğün ve modern Türk milliyetçiliğinin öncülerinden biri idi. Bu süreç; Ref'et'in, I. Dünya Savaşı'nın son yılında, Tebriz'de Mehemmed Hiyabani'nin öncülüğündeki Pan-İranist Azadi Setan (Özgürlük alan) hareketine katılmasından önceki döneme denk gelmektedir. Tağı Ref'et'in Türkçe, Farsça ve Fransızca dillerinde çok sayıda şiiri, makalesi, tiyatro eseri, konuşması ve çevirisi bulunmaktaydı. Bu eserlerin pek çoğu —özellikle de tarihsel öneme sahip Türkçe yazıları— günümüze ulaşmamış veya derlenip yayımlanmamıştır. Örneğin "Türk Birlik Devleti"nin resmî yayın organı olan *Azerbaycan* gazetesinde yer alan Türkçe makaleleri ve şiirleri. Bunlar arasında, Ref'et'in, Osmanlı komutanı Halil Paşa övgüsünde kaleme alıp, Paşa’yı Tebriz'de karşılamak üzere düzenlenen törende okuduğu bir Türkçe şiir de yeralmaktadır. Tağı Ref'et'in günümüze ulaşan Türkçe yazılarından biri, 23 Ocak 1918 tarihinde Tebriz’de yayımlanan *Teceddüd* gazetesinin 68. sayısında neşredilen açık bir mektuptur. Ref'et, bu Türkçe mektubu; "Musâvât Türk Adem-i merkeziyet Fırkası"nın lideri ve *Açık Söz* gazetesinin başyazarı olan Memmed Emin Resulzade’nin bir makalesine cevaben kaleme almıştır. Tağı Ref'et'in bu eşsiz Türkçe mektubu, büyük bir tarihî, siyasî ve edebî öneme sahiptir. Bu mektupta Rafat; Azerbaycan ve İran'da yaşayan Türklerin dilinden "Türkçe" olarak söz etmekte ve Aras Nehri'nin kuzeyinde ve güneyinde yer alan iki Azerbaycan halkının aynı dili, kültürü ve kökeni paylaştığını belirtmektedir. İran ve Azerbaycan tarih yazımlarında ve kaynaklarında, Tağı Ref'et'in bu Türkçe mektubunddan nadiren söz edilir. Konu ele alındığında ise çarpıtma, olgusal hatalar ve aşırı Türk karşıtı ideolojik bir çerçeve eşliğinde gerçekleşir. Bu makalede, Ref'et'in Türkçe mektubunu inceliyor ve söz konusu mektuba iki atfı – bunlar Türk karşıtı Azerbaycancılık perspektifinden yapılmıştır - analiz ediyorum: İlki, Azerbaycan Millî Hükûmeti’nin resmî yayın organı olan *Azerbaycan* gazetesinde yayımlanmış; diğeri ise Tebrizli Azerbaycancı yazar Nahidi Azar’ın bir kitabında yer almıştır. Makale ayrıca, Resulzade’nin “Azeri” kavramına ve İran’da yaşayan Türklere dair anlayışının bir eleştirisini de içermektedir.
Abstract
The Turkish intellectual, writer, politician, and statesman Taghi Rafat - Tağı Ref'et was a Turkish nationalist and a representative of democratic Turkism and modern Turkish nationalism in Iran and Türkili, particularly during the rule of the "’Turkish Unity State" or "Türk Birlik Devleti" (June 8, 1918 - October 1, 1918) under the presidency of the Turkish national leader Jamshid Khan Subatayli Afshar Urmuyi - Majdal-Saltaneh (1864 - 1940). This was before Rafat joined the Pan-Iranist movement of the Azadi Setan of Tebriz led by Mehemmed Khiyabani, during the final year of First World War. Taghi Rafat had numerous poems, articles, plays, speeches and translations in Turkish, Persian and French. Many of these works - especially his historically important Turkish writings - have not been preserved, or collected and published. This includes his Turkish articles and poems in Azerbaycan, the official Organ of the "Türk Birlik Devleti". Among them was a Turkish poem in praise of Halil Paşa, which Rafat composed and recited at the welcoming ceremony held to welcome the Ottoman commander to Tebriz, ...... One of Taghi Rafat’s Turkish writings that has come down to us is an open letter published in issue 68 of the Tajaddod newspaper on January 23, 1918 in Tebriz. Rafat wrote this Turkish letter in response to an article by Memmed Emin Resulzade, the leader of the "Equality Turkish Decentralization party" and editor-in-chief of the newspaper "Açıq Söz". Taghi Rafat's unique Turkish letter is of great historical, political, and literary significance. In this letter, Rafat refers to the language of the Turks living in Azerbaijan and Iran as "Turkish", and states that the people of the two Azerbaijans, north and south of the Aras River, share the same language, culture, and ancestry. In Iranian and Azerbaijani historiographies, and sources, this Turkish letter by Taghi Rafat is rarely mentioned. When it is discussed, it is accompanied by misrepresentation, distortion, factual inaccuracies, and extreme anti-Turkish ideological framework. In this article, I examine Rafat's Turkish letter and analyze two anti-Turkish Azerbaijanist references to it: One published in the Azerbaijan newspaper, the official organ of the Azerbaijan National Government, and the other in a book by Nahidi Azar, a Tabrizi Azerbaijanist author. The article also includes a critique of Resulzade's understanding of the concept of Azeri, and of Turks living in Iran.
.gif)
.png)
.png)
سؤزوموز
روشنفکر، ادیب، سیاستمدار و دولتشخص تورک تقی رفعت، قبل از پیوستن به ماجرای پانایرانیستی آزادی سِتان تبریز به رهبری خیابانی، مخصوصا در دورهی حاکمیت «دولت تورک اتحاد» و یا «تورک بیرلیک حاکمیتی» (٨ ژوئن ۱۹۱۸ - اول اوکتوبر ۱۹۱۸) به صدارت رهبر ملی تورک جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی – مجدالسلطنه (١٩٤٠ - ١٨٦٤) در سال پایانی جنگ جهانیی اول، یک ملیتگرای تورک و از نمایندهگان تورکگرائیی دموکراتیک و مودرن در ایران و تورکایلی بود. (پیوستن بعدی تقی رفعت به ماجرای پانایرانیستی آزادی ستان، برههی کاملا متفاوتی از حیات او است که وی در آن به عنوان یک ایرانگرا و حتی فارسگرا ظاهر میشود).
تقی رفعت ادیب و نویسندهای ولود، و دارای آثار متعددی از نظم و نثر و اشعار و مقالات سیاسی و اجتماعی و ادبی و نمایشنامههای منظوم و منثور و سخنرانیها و نطقها و ترجمهها به زبانهای تورکی، فارسی و فرانسه است. اما بسیاری از این آثار حفظ، جمعآوری و منتشر نهشدهاند. مخصوصا آثار تورکی به لحاظ تاریخی فوق العاده مهم تقی رفعت مانند مقالات و اشعار تورکی او در نشریهی آزربایجان اورگان دولت تورک اتحاد، شامل شعری تورکی در ستایش خلیل پاشا که او سروده و در مراسم استقبال از وی در تبریز خواند، ..... هنوز به دست نیامده است.
یکی از نوشتههای نادر تورکی تقی رفعت که به دستمان رسیده، نامهی سرگشادهای است که او آن را خطاب به و در پاسخ یک مقالهی لیدر «تورک عدم مرکزیت فرقهسی مساوات» و سردبیر روزنامهی «آچیق سؤز»، محمدامین رسولزاده نوشته و در شمارهی ٦٨ روزنامهی تجدد تبریز در ٢٣ ژانویه ١٩١٨ منتشر کرده است (به سبب آن که تقی رفعت عنوان مقالهی رسولزاده، شمارهی روزنامه و تاریخ انتشار آن را نهداده، و آرشیو روزنامهی آچیق سؤز هم در اینترنت موجود نیست، دسترسی به مقالهی مذکور رسولزاده ممکن نهشد).
اشارات منابع آزربایجانی به مقالهی تورکیی تقی رفعت خطاب به رسولزاده:
مکتوب تورکی منحصر به فرد تقی رفعت از جهات تاریخی، سیاسی، و نثر تورکی دارای اهمیت فوقالعاده است. به عنوان نمونه در حالی که رسولزاده در نوشتهاش زبان تورکی رایج در قفقاز را «آزهربایجان تورکجهسی» میخواند، تقی رفعت زبان تورکی ما را «تورکجه» مینامد، ... اما در تاریخنگاریها و منابع ایرانی و آزربایجانی به ندرت به آن اشاره شده، هر جا هم که اشارهای شده، همراه با وارونهنمائی و تحریف و دروغپردازی است. در زیر دو مورد را بررسی کردهام.
الف- ترور شخصیتی تقی رفعت در روزنامهی آزربایجان، اورگان فرقهی دموکرات آزربایجان - حکومت ملیی آزربایجان
یک نویسندهی روزنامهی آزربایجان اورگان حکومت ملی آزربایجان با نام «نوروز» در یکی از سری مقالاتش در بارهی شیخ محمد خیابانی («شیخ محمد خیابانی، تجدد روزنامهسینین تاریخچهسی»، آزهربایجان قهزئتی، سایی ٧٧، صفحه ۲، ایکینجی دؤوره، ٤ شنبه ۲۱ آذر ۱۳۲٤-۱٩٤٤)، به نامهی تورکیی تقی رفعت اشاره کرده و در این حین او را طرفدار پانتورکیسم خوانده است: «٥٩ شمارهدهن ٨٦ شمارهیه قهدهر تقینین مدیریتی ایله یازیلان نومرهلهرده بیز ابتدا «آچیق مکتوب، آچیق سؤز قهزئتی ناشرِ محترمی محمدامین رسولزاده جنابلارینا» عنوانلی بیر تورک دیلینده یازیلمیش مقالهیه راست گهلیریک. بو مقاله گؤرونور پانتورکیسم طرفداری اولان تقی واسیطهسییله یازیلیپدیر. مقالهده مولف ارشاد مجلهسینده یازیلان تاریخی بیر مقالهیه جواب وئرمهک ایستهمیشدیر!». ترجمهی: «از شمارهی ٥٩ تا ٨٦ [روزنامهی تجدد] که با مدیریت تقی [رفعت] نوشته میشد، ما نخست با مقالهای نوشته شده به زبان تورکی با عنوان «نامهی سرگشاده، به ناشر محترم روزنامهی آچیق سؤز، جناب محمد امین رسولزاده» مواجه میشویم. آن گونه که ملاحظه میشود این مقاله توسط تقی [رفعت] که طرفدار پانتورکیسم بود نوشته شده است. مولف در مقاله، در صدد پاسخگوئی به یک مقالهی تاریخی درج شده در مجلهی ارشاد برآمده است».
نوروز مذکور در نوشتهی دیگری از همان سری با نام «شیخ محمد خیابانی» (آزهربایجان قهزئتی، سایی ٧٠، ص. ۲، ایکینجی دؤوره، سهشنبه ١٣ آذر ١٣٢٤- ١٩٤٥) علاوه بر تقی رفعت، میرزا ابوالفتوح خان علوی سردبیر پیشین روزنامهی تجدد را هم «از طرفداران مشهور پانتورکیسم» نامیده است: «بوندان ماعد شیخین اطرافیندا اولانلارین ایچهریسینده پانتورکیزم طرفدارلارینا دا راست گهلیریک. میرزا تقی خان رفعت و تجدّد روزنامهسینین اهسکی باشمحرّری اولان میرزا ابوالفتح خان علوی مشهور پانتورکیزم طرفدارلارینداندیرلار کی شیخ اونلاری صمیمیتله قارشیلاییپ، حتی فیرقهنین اورقانی اولان تجدّد روزنامهسینی اونلارین اختیارینا قویموشدور». ترجمه: «علاوه بر این، در میان آنهایی که در اطراف شیخ بودند، با طرفداران پانتورکیسم نیز مواجه میشویم. میرزا تقی خان رفعت و سردبیر سابق روزنامهی تجدد میرزا ابوالفتح خان علوی، از طرفداران مشهور پانتورکیسم بودند که شیخ با صمیمیت با آنها برخورد کرده و حتی روزنامهی تجدّد که اورگان فرقه بود را در اختیار آنها گذارده است».
ارزیابی: مقالات نوروز در بارهی شیخ محمد خیابانی و حرکت پان ایرانیستی آزادی ستان مطابق با تاریخنگاری آزربایجانی و ایدئولوژی رسمی حکومت ملی آزربایجان، یعنی از موضع آزربایجانگرایی استالینیستی - کلاسیک و روسپرستی شدیدا ضد تورک نوشته شده است. فرقهی دموکرات آزربایجان و حکومت ملی آزربایجان در درجهی اول یک پروژه و ابزار روسیهی استالینی برای خارج کردن منطقهی آزربایجان در ایران از حیطهی نفوذ تورکیه، رایج ساختن «تاریخنگاری ضد تورک آزربایجانی»، و «ملت آزربایجان» محصول پروژهی ملتسازی ضد تورک، استعماری و امپریالیستی روسیه در آن منطقه، ریشهکن کردن نام و هویت ملی تورک و زبان تورکی از ایران و آزربایجان، و در درجهی دوم مجری و مدافع سیاستهای توسعهطلبانه و استعماری روسیه در ایران و آزربایجان، و تاسیس دولتی کورد در شرق تورکیه و بر اراضی آزربایجان غربی، ... بود.
در تبلیغات و انتشارات حکومت ملی آزربایجان که نوعا توسط عوامل جمهوری آزربایجان شوروی و چپگرایان ایرانگرا و استالینیست تبریزی و اردبیلی تهیه میشدند، تورکگرایان و شخصیتهای ملی تورک سالهای ١٨٧٥-١٩٤٠ به طور سیستماتیک تخریب و ترور شخصیتی و لجنمالی میشدند. حکومت ملی آزربایجان مخصوصا شخصیتهای ملیی تورک مرتبط با «دولت تورک اتحاد» و دیگر رهبران ملی خلق تورک در سالهای جنگ جهانی اول را «پانتورکیست» و تورانگرا مینامید، در حالی که عناصر ضد تورک و مانقورت (رهبران جنبش ضد تورک مشروطیت، حرکت پانایرانیستی آزادی ستان، تقی ارانی، رضازاده شفق، یپرم خان، سردار اسعد، ....) را تقدیر و به عنوان ملی تقدیم میکرد. این رفتار مخصوصا ترور شخصیت و «پانتورکیست» نامیدن شخصیتهای ملی تورک و پیشگامان تورکگرائیی دموکراتیک و مودرن در تورکایلی توسط حکومت ملی آزربایجان هیچ فرقی با «پانتورک» نامیدن معتقدین به هویت ملی تورک از طرف فاشیستهای فارس و کورد و پانایرانیستهای امروزی نهدارد و به همراه دهها رفتار و موضعگیری دیگر (از جمله ممنوع کردن نام ملی تورک، برچیدن نام زبان تورکی، رایج کردن اسامی جعلی و پانایرانیستی آزری و آزربایجانی به جای آنها، دشمنی کینهتوزانه با تورکیه، و ...) ثابت میکند که حکومت ملی آزربایجان، علی رغم وجود کلمهی «ملی» در نام خود و بعضی از اقدامات مفید و مترقیاش در عرصههای اجتماعی، از منظر تورکیت و تاریخ تورک پدیدهای ملی نهبود، بلکه یک پدیدهی غیر ملی و ضد تورک و نیروی وکالتی امپریالیسم روسیه بود.
ب- آشفتهگوییهای ناهیدی آذر منسوب به جریان آزربایجانگراییی ضد تورک ایرانگرا - التقاطی
از محققین معاصر عبدالحسین ناهیدی آذر در کتاب خود «جنبش آزادیسِتان شیخ محمد خیابانی» (تبریز، نشر اختر، ص ٢٩٨)، به نامهی تورکیی تقی رفعت به محمدامین رسولزاده اشاره کرده است. او پس از نقل و تائید ادعاهای پانایرانیستیی محیط طباطبائی و احمد کسروی در رابطه با نادرستیی اطلاق نام آزربایجان بر شمال آراس چنین میگوید: «روزنامهی تجدد نیز طی نامهی شدیداللحنی که خطاب به جناب محمدامین رسولزاده، ناشر روزنامهی آچیق سؤز و لیدر فرقهی مساوات در شمارهی ٦٨- ٢ دو ١٢٩٦ شمسی برابر ٢٣ ژانویه ١٩١٨ به زبان تورکیی قفقازی چاپ کرده، دلایل ارائه شده از سوی محمدامین رسولزاده را در مورد این نامگذاری نادرست و «طفلانه» خوانده و بدین ترتیب نگرانیی خود را از این نامگذاری اعلام کرده است».
ارزیابی: ناهیدی آذر منسوب به ایدئولوژی آزربایجانگراییی ضد تورک ایرانگرا - التقاطی (ملقمهای از آزربایجانگراییی پانایرانیستی، آزربایجانگراییی استالینیستی، چپ امپریالیستی – صلیبی و مانقورتیسم تبریزی) است. به دلیل داشتن این دیدگاه غیر علمی و همچنین عدم مراجعهی او به اصل نامهی تورکی تقی رفعت و یا تدقیق نهکردن بایستهی آن، در اشارهی ناهیدی آذر اشتباهات و اغلاط فاحش وجود دارد. در حدی که ادعاهای ناهیدی آذر در بارهی مفاد و مضمون این نامه را تبدیل به سرهمبندیای بیپایه، دروغ محض و صد در صد ضد آن چیزی کرده که تقی رفعت در نامهی خود بیان نموده است:
۱-بر خلاف ادعای ناهیدی آذر، نامهی تقی رفعت به محمد امین رسولزاده به «تورکیی قفقازی» نیست، بلکه به «تورکیی مشترک - عوثمانلیی بسیط» است. احیانا اگر ناهیدی آذر آشنا با زبان نوشتاریی تورکیی وقت میبود، و قادر به خواندن اصل نامهی تورکیی تقی رفعت، همچو غلط فاحش و اشتباه مهلکی مرتکب نهمیشد. این زبان که در دورهی مورد بحث، زبان نوشتاریی مشترک و زبان رابط بسیاری از نخبهگان و نویسندهگان تورک در شمال و جنوب آزربایجان و دیگر نقاط قفقاز و تورکایلی و ایران و عراق و سوریه و بالکان و .... بود، به طور سنتی و پیشتر در منشات تورکیی رسمیی تمام دولتهای تورکمان (قاراقویونلو، آغقویونلو، قیزیلباشیه (صفوی) و افشار و قاجار) نیز بهکار میرفت.
٢-اصطلاح «تورکیی قفقازی» که ناهیدی آذر آن را به کار برده، از طرف پانایرانیستها و دولتهای امپریالیستی – صلیبی اوروپایی به منظور ایجاد واگرائی و القاء غیریت بین مردم تورک ساکن در شمال و جنوب ارس، که دارای زبان یگانه و مشترکی با نام «تورکی» (اوغوز غربی) هستند به کار میرود. هنگام نگارش این نامه تفاوت بین لهجههای زبان تورکی رایج در شمال و جنوب ارس، بسیار کمتر از تفاوت بین لهجههای اصفهانی و شیرازیی زبان فارسی بود.
٣-بر خلاف ادعای ناهیدی آذر، آن چه تقی رفعت در نامهی خود «طفلانه» و «جاهلانه» خوانده، نوشتهی رسولزاده نیست. بلکه مقالهی «جریدهی ایرانیهی ارشاد» است که محمدامین رسولزاده بدان پاسخ داده است. رفعت میگوید نشریهی ایرانی ارشاد، به سبب مطالبی که راجع به آزربایجان ایران در مطبوعات قفقاز مشاهده میشد، با نیت دفاع از یک نظریهی ملی و محق مقالهای را نشر کرد که جاهلانه و در واقع کودکانه بود.
٤-بر خلاف ادعای ناهیدی آذر، تقی رفعت پاسخ رسولزاده را نادرست نهخوانده است. بر عکس، رفعت به صراحت تمام میگوید که مقالهی «جاهلانه» و به واقع «طفلانه»ی مندرج در جریدهی ایرانیهی ارشاد، باعث شد که «ذاتِ عالی محمدامین رسولزاده» جوابی «مفصّلِ» به آن بهنویسد و به این وسیله کسانی که مساله را از دور و یا نزدیک تعقیب میکنند، موفق شوند «صحیحترین و اساسیترین بیانات» را از زبان یک شخصیت «صلاحیتدار» در این باب بهشنوند.
٥-بر خلاف ادعای ناهیدی آذر، نامهی تقی رفعت شدیدالحن نیست. بر عکس وی در نامهی تاریخیی خود با ستایش بسیار از محمدامین رسولزاده یاد و با احترام فراوان بدو خطاب میکند. حتی وی برای تلطیف مباحثهی قلمی، از جناب رسولزاده استدعا میکند که چاپ این نامهی سرگشاده در تجدد را به عنوان یک «جمیلهی ادبیه» یعنی «نوشتهای برای خوشامد و تعارف و دلجویی از مخاطب» تلقی نماید. (دلیلی که تقی رفعت برای نوشتن نامه به زبان تورکی آورده مسالهدار و غیر ملی است. نوشتن به تورکی وظیفهی منتشر کنندهگان نشریهی تجدد بود. آنها و عموما رهبران فرقهی دموکرات آزربایجان تبریز و حرکت آزادی ستان با فارسینویسی و تورکینهنویسی، به واقع بی شعوری ملی خود را اثبات، و به زبان تورکی و نثر تورکی و ادبیات سیاسی تورک و ژونالیسم تورک خیانت کردهاند).
٦-بر خلاف ادعای ناهیدی آذر، تقی رفعت در این نامه به هیچ وجه نگرانیی خود از آزربایجان نامیده شدن شمال ارس را اعلام نهمیکند. بر عکس، در ضمن یادآوریی پیوستهگیهای تاریخیی آزربایجان قفقاز به آزربایجان ایران، صریحا میگوید که نام آزربایجان شامل هر دو طرف ارس و مردمان آنها میشود. سپس ادامه میدهد که مردمان دو سوی ارس به آن درجه با یکدیگر زیسته و یکدیگر شدهاند که حتی احتیاجی به اثبات اینکه از یک اصل و یک تبار و عرق هستند نیست.
٧-نقل نهکردن این نامهی تاریخیی تقی رفعت، شخصیتی مهم در حرکت آزادی سِتان در کتاب ناهیدی آذر، و عموما در هر کتاب و تحقیق در بارهی این حرکت، به ویژه با توجه به زبان تورکیی این سند تاریخی، نگارش آن خطاب به محمدامین رسولزاده، وجود یک سیاست رسمی و دولتی مبنی بر انکار سابقه و تاریخ تورکینویسی در ایران، و سندیت این نامه برای نشان دادن روابط فرهنگی و سیاسیی متقابل بین دو سوی ارس، .... یک قصور علمی و نقیصهی پژوهشیی بزرگ؛ و بیدقتی در نقل، وارونهنمائی و تحریف مضمون آن بر اساس تمایلات آزربایجانگراییی ایرانگرانه و ضد تورک، رفتاری ناشایست و غیر قابل قبول، و نشانگر فقدان شعور ملی تورک است.
خلاصهی مضمون نامهی تورکیی رفعت به رسولزاده:
تقی رفعت در مکتوب خود، در تائید سخنان محمدامین رسولزاده، از یکی بودن مردم دو سوی ارس و یگانهگیی ملی و منشاء و تبار آنها سخن گفته و بر آزربایجان بودن دو سوی ارس تاکید مینماید. وی این امر را آن چنان غیر قابل تردید و شک و شبهه میشمارد که میگوید برای اثبات آن، حتی نیازی به اقامهی حجت نیز نیست. به عقیدهی تقی رفعت جنوب و شمال آزربایجان، علیرغم فراز و نشیب تاریخ، دو برادر همدرد و همسرنوشتاند.
او با لحنی محترمانه و طرزی سازنده، نظر محمدامین رسولزاده مبنی بر فارسشدهگیی ادبی و فرهنگیی تورکان در تورکایلی را به چالش میکشد. بنا به نظر رسولزاده در حالی که مردم هر دو سوی آزربایجان به لحاظ فرهنگ و ادبیات فارس گردیده بودند، اما صرفا مردم بخش شمالیی آن پس از استیلا و تضییقات روس شعور ملی کسب کرده و به ملتی متمدن با مطبوعات، ادبیات معاصر، مدارس معاصر و تربیت سیاسیی ملی [تورک] تبدیل شدهاند. (در این مباحثه، تثبیت رسولزاده در مورد فارس شدن تورکان ساکن در ایران و قفقاز، و ظهور شعور ملیی تورک صرفا در میان تورکان قفقاز پس از پیوستن آنها به امپراتوریی تزاریی روسیه صحیح و واقعگرایانه، و اعتراض تقی رفعت به این تثبیت، نادرست و غیر واقعگرایانه است).
تقی رفعت در پاسخ به این ادعای رسولزاده که آن را اتهامآمیز و رنجاننده مینامد، آزربایجانیان دو سوی ارس را دعوت به صبر و تحمل و سکوت و واقعگرائی میکند. زیرا به گمان وی اکنون زمان حل به یکبارهی مسائل غامض حیات نیست، زمان نزدیک شدن تورکان دو سوی ارس به یکدیگر و پیدا کردن زمینهی مشترک برای تفاهم متقابل است. وی مردم شمال و جنوب آزربایجان را به صورت دو برادر دیرین که موقتا و جداگانه بزرگ شده و محتاج به کسب تجربه و تکاملاند توصیف میکند و میافزاید تنها با صبر و پایداری و تجربهاندوزی و تکامل و رسیدن زمان مناسب است که این دو برادر میتوانند به زبانی متحد، صمیمی، واضح و مشترک، برای نزدیکی و همگرائی و برای مباحثه در بارهی گذشته و آیندهی خویش دست یابند. ظاهرا تقی رفعت در این جملات، به طور سرپوشیده به رسولزاده ایماء میکند که شعور ملیی تورک در میان تورکان ساکن در آزربایجان ایران هم ظهور خواهد کرد. باید کمی صبر داشت ....
اشتباهات رسولزاده:
گفته شد که تثبیت رسولزاده در مورد فارس شدن مردم هر دو آزربایجان قفقاز و ایران به لحاظ فرهنگ و ادبیات، و ظهور شعور ملیی تورک صرفا در آزربایجان قفقاز پس از استیلای روسیه بر آن و تبدیل شدنش به ملتی متمدن با مطبوعات، ادبیات معاصر، مدارس معاصر و تربیت سیاسیی ملیی تورک تثبیتی درست است. اما این گفته به معنیی صحت دیگر ادعاها و مواضع نقل شده از رسولزاده در این مکتوب نیست. رسولزاده در دوران انقلاب ضد تورک مشروطه، یک ایرانگرا، حتی از آفرینندهگان مفهوم مودرن «ملت ایران»، و شدیدا تحت تاثیر آزربایجانگرایان پانایرانیست مانند تقیزاده و دیگر رهبران ضد تورک مشروطیت بود. رسوبات ایرانگرایی و تاثیرپذیری از آزربایجانیسم پانایرانیستی مشخصا در آراء و تلقیهای مخدوش و غیر ملی رسولزاده در مورد ملت تورک ساکن در ایران و دولت تورک قاجار و ... مشاهده میشود. در این مکتوب هم چند مورد از این اشتباهات ناشی از آن گذشتهی ایرانگرا وجود دارد. از جمله:
الف-رسولزاده
همهی اوجاقهای موجود در آزربایجان را به زرتشتیها نسبت داده است. در حالی که تعدادی
از این اوجاقها متعلق به تورکان آتشپرست غیر زرتشتی است. تعدادی از آتشکدهها و
حتی بسیاری از دیگر یادگارهای زرتشتی در آزربایجان و تورکایلی، متعلق به تورکانی
است که پس از اشغال منطقه توسط دولتهای پرس، توسط آنها و به زور به زرتشتیگری تغییر
دین دادهاند و نه ایرانیکزبانهای زررتشتی. (در گذشته در کوست آزربایجان، اهالیی بومی که بر دین زرتشتی
و یا دارای آتشکدههای زرتشتی باشند یافت نهمیشدند. به همین سبب انوشیروان امر
به ساختن عبادتگاههای زرتشتی در آن نواحیی اشغالی داد و موبدان و مغانی را از
فارسستان به آن عبادتگاههای جدید التاسیس گمارد تا به تبلیغ دین زرتشتی بین
تورکان منطقه و کودکانشان و تغییر دین آنها اقدام کنند[1]). نهایتا قسمت سوم و اکثریت
مطلق اوجاقهای امروزی (و نیز امامزادهها) در قفقاز و در تورکایلی و دیگر نقاط
تورکنشین ایران که ادعا می شود در گذشته آتشکده بودهاند، مربوط به تورکهای
آنیمیست و شامانیست و تنگریست و بعدها منسوبین به جریانات اعتقادی اسلام مردمی
تورک مانند علویگری تورک هستند و ربطی به زرتشتیان نهدارند.
ج-رسولزاده میگوید نام آزربایجان در گذشته فقط برای ولایت تبریز و محال اردبیل عَلَم شده بود. آزربایجان را صرفا تبریز و اردبیل دانستن و بدتر از آن وطن ملت تورک در شمال غرب ایران را محدود به آزربایجان گمان کردن، یک کجفکری و پندار باطل است که در میان تورکهای قفقاز بسیار ریشهدار است و در دورهی شوروی و هم اکنون به دیدگاه رسمی دولت آزربایجان تبدیل شده است. زیرا آنها به سبب قرب جوغرافیایی به اردبیل و تبریز، صرفا آزربایجان را این مناطق و تورکیت در ایران را هم مساوی با این آزربایجان گمان میکنند. در حالی که قسمت اصلی آزربایجان که مهد و قلعهی تورکگرایی هم است غرب آزربایجان به دور از اردبیل – تبریز است که در جمهوری آزربایجان هیچ شناخته شده نیست. و وطن تورک هم تورکایلی با مساحتی اقلا دو برابر جوغرافیای آزربایجان و شامل نیمی از پایتخت تهران است.
در زیر متن نامهی تورکی تقی رفعت را آوردهام. نامهای اوروپائی و پسوندها و کلمات تورکی به املاء فونتیک مودرن تورکی نوشته شده و رسم الخط عبارات و کلمات فارسی و عربی عینا حفظ گردیدند. پرانتزها و علامات سوال به کار برده شده در نوشته از تقی رفعت است
(پایان نوت مئهران باهارلی).
گئرچهیه هو!!!
آچیق مکتوب، آچیق سوز غزئتهسی ناشرِ محترمی، محمدامین رسولزاده جنابلارینا:
نشریهی تجدد – تبریز، سال اول، شماره ٦٨، چهارشنبه ۲ دلو ایلان ایل ۱۲٩٦، ٩ (صحیح: ۱۱) ربیع الثانی ۱۳۳٦، ۲۳ ژانویه – ۱٠ یانوار ۱٩۱٨
[آلتیازی: مکتوبوموزون تورکجه اولاراق «تجدّد»ده درج اولونماسینین م. ا. رسولزاده جنابلارینا قارشی بیر «جمیلهیِ ادبیّه» گیبی تلقّی ائدیلمهسینی آیریجا رجا ائدهریز]
آزهربایجانا دائر، قافقاس مطبوعاتیندا تصادف ائدیلهن نشریات دولاییسییلا، (ارشاد) جریدهیِ ایرانیهسینین ملّی و محقّ بیر نظریهیی مدافعه اوچون، درج ائتدییی جاهلانه و عادتاً طفلانه بیر مقاله، ذاتِ عالینیزین، مفصّل بیر جوابینیزا میدان وئرمیش و بو وسیله ایله، مسألهیی اوزاقدان یاخیندان تعقیب ائیلهیهنلهر، بونا دائر اهن صحیح و اساسلی بیاناتی، صلاحیتدار بیر آغیزدان ائشیتمهک موفّقیتینی اکتساب ائتمیشلهردیر.
آزهربایجان اسمی یاد اولوندوغو زمان، طبیعی بیر عارضه عدّ ائدیلهن (آراس) سولارینین هانکی ساحلینده مسکون بولونان خالْقْ مراد ائدیلدییی، درحال تَعَیُّن ائتمهیور. و آرادا بیر سوءِ تفاهم (؟)، لغوی بیر اشتباه حاصل اولویور که بونو ازالهیه، ذاتِ عالینیز، آتیدهکی وجهله ابتدار ائدییور و دییورسونوز: «بوگون، مشهور بیر جوغرافیا اصطلاحی اولماق اوزهره آزهربایجان کلیمهسی آنجاق آراسین اؤتهسینده و ایران قلمروووندا بولونان تهبریز ولایتی ایله اهردهبیل محالینا عَلَم اولموشدور. حالبو که ایرهوان، گهنجه، و باکو قوبئرنییالاری داخی، بوگونکو سیاسی جوغرافیا ایله اولماسا دا، قومی جوغرافیا ایله همان آزهربایجاندیر». و بیر آز داها اؤتهده علاوه ائدییورسونوز: «قافقاسیا مسلمانلاری اؤز تورکجهلهرینه آزهربایجان تورکجهسی، ادبیاتلارینا آزهربایجان ادبیاتی، اؤز قوبئرنییالارینا دا روسیا آزهربایجانی دییورلار. آزهربایجان کلیمهسی آذرآبادگاندان مشتقّ اولوپ دا، وجهِ اشتقاقی (آذر)دهن ایسه، آذریلهرین (آتشپرستلهرین) طواف ائتدیکلهری آتشکدهلهر، باکو اویئزدی آثارِ عتیقهسینی تشکیل ائتمییور مو؟»
واقعاً شو بحث اولونان مملکتلهرده ساکن بولونان خالْق، او درجه برابر یاشامیش، و مرورِ زمان ایله عین مؤثّرات آلتیندا (یکدیگرلهشمیش)لهردیر که بونلارین ههپ بیر اصلدهن، بیر عِرْقدهن دوغدوقلارینی اثباتا احتیاج حسّ ائتمهدهن بیله، بیری بیرلهرینه (ایکی قارداش) گیبی بهنزهمهکده اولدوقلارینی قبول ائیلهمهک گهرهکیر.
باکو شهههریندهن، ایران آزهربایجانینین اقصایِ حدودونا قهدهر امتداد ائدیپ یاییلان توپراقلاردا، آتشپرستلیک دورونون زائل اولماز آثاری، بارز، غیرِ قابلِ اجتناب بیر صورتده موجود بولونماقدادیر. (سوراخانه)دهکی (آتشگاه) قدیم ایرانیلهر ایچون بو اراضینین مَحرَم و (اؤز) بر جولانگاه، بیر (یورد) تشکیل ائتدییینی ادّعا ائدهن یالنیز و یگانه بیر بیر دلیل دئییلدیر. بورالاردا اقامت ائدهن، ایران خاندانینا منسوب قوم، آتشه تاپینمش و آتشه تاپینان اقوام آراسیندا، مستثنا بیر موقع ده احراز ائدهبیلمیشدیر. بیر درجهده، بو حال، بو اقلیمده حاکم و مشهود بولونموشدور که، او زمانین آتشپرستلهری عندینده، ملّت و قومیت مسائلینین اهن زیاده، موضوعِ بحث ائدیلمهسی لازم گهلهن تقدیرلهرده بیله (تهبریز) حوالیسیندهکی آذرکدهلهر مهمّ و قطعی بیر موقع توتماقدان گئری قالمامیشدیر. آزهربایجاندا ایقاد اولونوپ، عنعنه اعتبارییله هنوز تماماً انطفاء قبول ائتمهمیش اولان (آذرکده) اوجاقلاری، بو اقوامی، حرارتلی بیر صهریتله، اقوامِ ایرانیه نسلینه مزج ائتدییی گیبی، بو نسلین مهدِ ظهور و آرامی اولان مرکزلهره ده آتشین یوللار ایله ربط و وصل ائیلهمیش .... و بو گونه پهک یاخین بیر زامانا قهدهر، قسماً بیله اولسون، یورکلهرینده عِرْقی و نژادی بیر تردّد، بیر شکّ، بیر شبهه اویاندیرمامیشدی.
مساوات فرقهسینین فعّال و مشهور لیدئری اولان ذاتِ عالینیز، موجودیتی ملحوظ بولونان هر نوع سوءِ تفاهمی آرادان قالدیرماق اندیشهسییله، مقالهنیزین نهایتلهرینده شو سطری ده درج ائدییورسونوز: «مناسبت گهلمیشکهن سویلهیهلیم: بوتون ایرانلیلار بیلیرلهر که آزهربایجان دییینجه، بوتون بحثیمیز، مدّعامیز، آنجاق روسیا قلمرووونداکی آزهربایجاندیر. ایران آزهربایجانینین تقدیراتِ سیاسیهسینه قاریشماق، حاقّیمیز، حدّیمیز دئییلدیر». بو خصوصدا، ایراندا، شیمدییه قهدهر بیر شبهه وارد اولمامیش، و اربابِ وقوف عندینده، بو بیاناتا عینییله مطابق بیر قناعت و اعتقادِ کامل دائماً موجود بولونموشدور.
«آزهربایجان
بیر ملّت ایسه، او ملّتین، متمدّن بیر ملّته یاخیشاجاق درجهده مطبوعاتا، معاصر
ادبیاتا، معاصر مکتبلهره و آز چوخ تربیهیِ سیاسیهیه مالک اولان قِسمی، همان
آراس شمالیندا ساکندیر. بونلار اؤزلهرینین بیر ملّت اولدوقلارینی داها روس
استبدادی آلتیندا اهزیلیرکهن درک ائتدیلهر» دییه، ایران آزهربایجانی حاقّیندا
اتّهامآمیز، اهزیجی، ... اولماق ایستهیهن بیر لهجه قوللانماق احتیاجینی، بیلمهییز
نیچون حسّ ائتمیشسینیز؟ ... بو سؤزلهر،
بیر قاچ سنه اوّل (فیوضات) ایله (حقایق) قهزئتهلهری آراسیندا آچیلیپ، کهندی
املاء [و] انشاء غلطلهرینه قارشی بیله محافظهدهن عاجز اولان (حقایق) مدافعینین
انهزامییله نهایتلهنهن بیر مناقشهیِ قلمیهنی اخطار ائدییور. بو مسئله، او زمان،
هر دورلو اهمّیتدهن عاری گیبی تلقّی ائدیلمیش و وقایعِ یومیهیِ عادیهدهن بیری
گیبی، اولموش بیتمشدی. او ماضییی احیاء ائتمهک فکرینده، طبیعی دئییلیز.
صلاحیتدار مقالهنیزین، بوتون مندرجاتینا مذکور مقالهیی ختم ائدهن ایکی سؤزون - هر تجاوز و تعرّضی اؤنجهدهن محکوم ائیلهیهن - قدسیتی آلتیندا یئر وئرمیشدینیز. ... «ایکی قارداش ملّت آراسینداکی اخوّتِ اسلامیه نامینا» سهرد اولونان مطالعاتی، یئنیدهن بیر مناقشه طرزینه ارجاع ائتمهک آرزیسی - تکرار ائدییوروز - بیزده یوخدور. حتّی، بو اندیشهدهن، بالکلّیه عاری بولونسا ایدی، وجدانیمیز استطراد قبیلیندهن اولان بو مجمل مطالعاتی دا بیزه منع ائیلهردی. بیر تاخیم وقایع واردیر که تکرّر ائتدیکجه خاطراتی اویاندیریرلار. اویانانلاری دائماً ردّ ائتمهک، سکوته مجبور ائیلهمهک، بیر داها اویانماماقلارینا باعث اولابیلهجهیی ایله ایشیمیز یوخ. فقط، ممکن اولان کوچوک کوچوک استفاده فرصتلهرینی ده هبا و هدر ائدهبیلهجهیی اوچون شایانِ تاسّف بیر حرکتدیر.
تخطّر ائتمهکده اولدوغوموز مناقشه اثناسیندا ایدی که ترقّیاتینی قابلِ لمس، منتظم اصوللار دائرهسینده، تشهیر ائدهبیلهن بیر اسلام مدنیتیندهن بحث ائدرهکهن، (فیوضات)ین استشهاد ائیلهدییی ایستاتیستیک رقملهری مقابلینده (حقایق)ین، بیر دورلو تثبیت و تقریر ائدهمهدییی دلائل محو اولوپ میداندان چهکیلمیشلهردی. بو ایکی قهزئته بینیندهکی دوئللو، حقیقتینده ایکی جریانین تلاقیگاهیندا حصولا گهلهن بیر غلیان قدهر شموللو و معنیدار ایدی. حقایق، بؤیوک تضییقلهر آلتیندان فیشقیران جریانلارا قارشی او نحیف، باخصوص تجهیزاتی ناقص صحائفییله مقاومت گؤستهرهمهزدی .... داها مکمّل شرائط ایله حاضرلانمیش اولسا ایدی بیله، یئنه حقایقین فیوضاتا، استفاضه جریانلارینا، غلبه چالابیلهجهیی شبههلی ایدی. متعاقباً حقایق انهزامینی بیر چوخ وقایع داها، توسیع ائدهرهک مسئلهیی بیله آرادان قالدیریپ، معیّن و فائق بیر جریانا، سربست یوللار آچمیشدی.
اقتباس ائتدیییمیز پارچهیی ذاتِ عالینیز شو صورتله ختم ائدییورسونوز: «معارف و ادبیاتجا (روسیا آزهربایجانلیلاری) طبقِ ایران آزهربایجانی گیبی فارسلاشمیش ایکهن (؟)، روس پولیتیقاسینین تضییقی آلتیندا اویاندیلار». هیهات! (آراس) دالقالارینین، عصرلهردهن بهری، گهمیریپ دوردوغو ایکی قارداش آزهربایجانی، - تاریخی یازان اهللهر - او درجه ائویریپ چئویرمیش، و بیر شکیلدهن دیگر بیر شکله افراع ایله نهایت یئنه موقّت بیر اؤیله شکلِ دیگرله میدانا آتمیشدیر که اگر چهکدیکلهری فلاکت، بوگونه قهدهر تحمّل ائتدیکلهری مصائب، بوتون موجود آغیرلیغییلا اوموزلاری اوزهرینه چؤکمهمیش بولونسا ایدی، یکدیگرلهرینی تانیماغا، بیری بیرلهرییله آنلاشماغا مشترک بیر زمینه، متّحد بیر لسان بیله بولماقدان عاجز قالاجاقلاردی.
بیری بیریندهن آیری بویوموش ایکی قارداش آراسیندا بوگون، یالنیز بیر رابطه، یالنیز بیر علاقه موجود: همدردلیک، نصیبداشلیق! جریانلار، پروغراملار، طبیعی ایمیش گیبی پُرشدّت انهماکلار، بو ایکی قارداشی حیات چارپیشمالاریندا هیجانلی ماجرالارا سوق ائدهرکهن، ظنّ ائدییوروز که بوگون اهن زیاده مناسب بیر حرکت، صبر و سکوت و تحمّلدهن باشقا بیر شئی اولاماز. گؤزلهیهلیم .... زمان گهلسین و بیر آز داها تجربهدیده، بیر پارچه داها متکامل ایکی قدیم قارداش - حیاتین غامض مسائلینی بیر دورلو حل ایله دئییل - نظریاتی حیاتا تطبیق ایله اوغراشمیش، بوروشموش آلینلارینی بیری بیرینه یاخلاشدیراراق داها واضح، داها صمیمی لسانلارلا ماضیدهن و استقبالدان بحثه گیریشسینلهر ...
تورکجه سؤزلوک:
اوْمۇز:
کتف، دوش
ائویریپ:
از ائویرمهک، بیر شئیین یاپیسینی دهییشدیرمهک، چئویرمهک، دؤندهرمهک،
قایتارماق؛ دیگرگون کردن، متکامل کردن
بیله:
حتی
تاپێنماق:
پرستش کردن، پرستیدن
تاخێم:
دسته، گروه، زمره
دۆرلۆ:
تورلو، جور، جوره، چئشیت؛ نوع، طریق، نحو، گونه
عدّ
ائدیلهن (ع+ت): شمرده شدن، به شمار رفتن
نصیبداشلیق (ع+ت): همسهم بودن، دارای سهم یکسان بودن
لغتنامهی فارسی-عربی
ابتدار
(ع): چهتین و توداملی (تهلیکهلی) بیر ایشه اهل آتما، گیریشمه؛ سوی چیزی
شتافتن، تاخت بردن به، تعجیل در کار، پیشی گرفتن
استطراد
(ع): انحراف، گریز، پرتشدهگی از موضوع
استفاضه
(ع): فیض گرفتن، طلب فیض کردن. فاش شدن، آشکار، شایع و منتشر شدن خبر، سخن و قصه
افراغ
(ع): قالیبا تؤکمه، اهریدیپ بیچیملهندیرمه؛ تهی کردن، خالی کردن، فروریختن،
ریختن آب. ریختن طلا و نقره آب شده در قالب
انهماک
(ع): آشیری اؤزهنله بیر ایشه گیریشمه؛ جد، کوشش، لجاج و مبالغه کردن در کاری و
چیزی
اۇیئزد
(روسجادا уе́зд
, pre-1918: уѣздъ): ولایت، ناحیه
ایقاد
(ع): سوزش، احتراق، آتشگیری
صهریت
(ع): ائولهنیپ دویون ائتمهک؛ خویشاوند شدن به سبب ازدواج
عادتا
(ع): گویا، تو گوئی، تقریبا، مثل اینکه
قۇبئرنییا
(روسجادا губе́рния,
pre-1918: губе́рнія): ایالت، استان
موثرات (ع): عوامل، تاثیر کنندهها
TAĞI REF’ET`İN MEHMED EMİN RESULZÂDE`YE YAZDIĞI TÜRKCE AÇIQ MEKTUB
MİRZE TAĞI XAN REF`ET
Méhran Baharlı - SÖZÜMÜZ
AÇIQ MEKTUB [*]
Teceddüd, sayı 68, 23 ocaq 1918, odgün, ilan il 1296
[*. Mektubumuzun Türkce olaraq Teceddüd’de derc olunmasının M. E. Resulzâde cenablarına qarşı bir cemîle-y-i edebiyye kimi teleqqi édilmesini ayrıca rica éderiz].
Açıq Söz qezétesinin nâşir-i möhteremi, Mehmed Emin Resulzâde cenablarına:
Azerbaycan`a dâyir Qafqas metbuâtında tesâdüf édilen neşriyyat dolayısıyla, İrşâd cerîde-y-i Îrâniyyesinin milli ve mühiqq bir nezeriyyeni mudâfie üçün derc étdiyi câhilane ve âdeten tiflâne bir meqâle, zât-i âlînizin müfessel bir cavabınıza méydan vérmiş; ve bu vesîle ile mes`eleni uzaqdan yaxından te`qîb éyleyenler, buna dâyir en sehîh ve en esaslı beyânâtı selâhiyyetdar bir ağızdan éşitmek müveffeqiyyetini iktisâb étmişlerdir.
Azerbaycan ismi yâd olunduğu zaman, tebîî bir ârize edd édilen Aras sularının hankı sâhilinde meskun bulunan xalq murad édildiyini derhal teeyün étmeyir ve arada bir sû-i tefahum (?), luğevi bir iştibâh hâsil olur, ki bunu izâleye zât-i âlîniz âtîdeki vechle ibtidâr édir ve diyirsiniz: “Bugün meşhur bir coğrafya istilâhı olmaq üzere Azerbaycan kelimesi ancaq Aras`ın ötesinde ve Îrân qelemrovunda bulunan Tebriz vilâyeti ile Erdebil mahalına elem olmuşdur. Halbu ki İrevan, Gence ve Bakı qubérniyaları daxı bugünkü siyâsi coğrafya ile olmasa da, qovmi coğrafya ile heman Azerbaycan`dır.”
Ve bir az daha ötede elâve édirsiniz: “Qafqasya Müselmanları öz Türkcelerine Azerbaycan Türkcesi, edebiyyâtlarına Azerbaycan edebiyyâtı, öz qubérniyalarına da Rusya Azerbaycanı diyirler. Azerbaycan kelimesi Âzerbâdégan`dan müşteq olup da, vech-i iştiqâqı Âzer`den ise, Âzerîlerin (Âteşperestlerin) tevaf étdikleri âteşkedeler Bakı üzéydi âsâr-i etîqesini teşkil étmeyir mi?”
Vâqien şu behs olunan memleketlerde sâkin bulunan xalq, o derece berâber yaşamış ve murûr-i zaman ile éyn-i müessirât altında yékdigerleşmişlerdir ki bunların hep bir ırqdan doğduqlarını isbâta éhtiyac hiss étmeden bile, bir birlerine iki qardaş kimi benzemekde olduqlarını qebul éylemek gerekir.
Bakı şeherinden Îrân Azerbaycanı`nın eqsâ-y-i hudûduna imtidâd édip yayılan topraqlarda âteşperest dövrünün zâyil olmaz âsârı bâriz, qéyr-i qâbil-i ictinab bir sûretde movcud bulunmaqdadır. Soraxana`dakı âteşgah qedim Îranîler üçün erâzînin mehrem ve öz bir cövlangah, bir yurd teşkil étdiyini iddia éden yalnız ve yégâne bir delil déyildir. Buralarda iqâmet éden, Îrân xânedânına mensub qovm, âteşe tapınmış ve âteşe tapınan eqvam arasında müstesna bir mövqé` de ihrâz édebilmişdir. Bir derecede bu hal bu iqlimde hâkim ve meşhûr olmuşdur ki o zamanın âteşperestleri indinde millet ve qovmiyyet mesâyilinin en ziyâde movzu`-i behs édilmesi lâzim gelen teqdirlerde bile, Tebriz hevâlisindeki Âzerkedeler mühüm ve qet`i bir mövqé` tutmaqdan géri qalmamışdır. Azerbaycanda îqâd olunup enene é`tibâriyle henuz temâmen intifâ qebul étmemiş olan Âzerkede ocaqları, bu eqvâmı herâretli bir sehriyyetle eqvâm-i Îrâniyye nesline mezc étdiyi kimi, bu neslin mehd-i zuhûr ve ârâmı olan merkezlere de âteşin yollar ile rebt ve vesl éylemiş …. bugüne pek yaxın bir zamana qeder qismen bile olsun, üreklerinde ırqî ve nijâdî bir tereddüd, bir şekk, bir şübhe oyandırmamışdı.
Musâvât Firqesinin fa`al ve meşhûr lidéri olan zât-i âlîniz, movcudiyyeti melhuz bulunan her nov` sû-i tefâhumu aradan qaldırmaq endişesiyle meqâlenizin nihâyetlerinde şu setirleri derc édirsiniz: “Munâsibet gelmişken söyleyelim: Bütün Îrânlılar bilirler ki Azerbaycan diyince, bütün behsimiz, müddeâmız ancaq Rusiyye qelemrovundakı Azerbaycan`dır. Îrân Azerbaycanı`nın teqdîrât-i siyâsiyyesine qarışmaq haqqımız, heddimiz déyildir. Bu xusuda Îrânda şimdiye qeder bir şübhe vârid olmamış, ve erbâb-i vuquf indinde bu beyânata éyniyle mutâbiq bir qenâet ve é`tiqâd-i kâmil dâimen movcud olmuşdur.
“Azerbaycan bir millet ise, o milletin mütemeddin bir millete yaxışacaq derecede metbuâta, muâsir edebiyyâta, muâsir mekteblere ve az çox terbiye-y-i siyâsiyyeye mâlik olan qismi heman Aras şumalında sâkindir. Bunlar özlerinin bir millet olduqlarını daha Rus istibdadı altında ezilirken derk étdiler” diye Îrân Azerbaycanı haqqında ittihamâmîz, ezici… olmaq isteyen bir lehce qullanmaq éhtiyâcını bilmeyiz neçün hiss étmişsiniz? …. Bu sözler bir qaç séne evvel Fuyûzât ile Heqâyiq qezételeri arasında açılıp kendi imlâ inşâ qeletlerine qarşı bile muhâfizeden âciz olan Heqâyiq mudâfiînin inzihâmiyle nihâyetlenen bir munâqişe-y-i qelemiyyeni ixtar édir. Bu mesele o zaman her türlü ehemmiyetden ârî kimi teleqqi édilmiş ve veqâyi-i yövmiyye-y-i âdiyyeden biri kimi olmuş bitmişdi. O mâzini ihyâ étmek fikrinde tebiî déyiliz.
Selâhiyetdar meqâlenizin bütün münderecâtına mezkûr meqâleni xetm éden iki sözün her tecâvuz ve teerüzü önceden mehkûm éyleyen qüdsiyyeti altında yér vérmişdiniz: “İki qardaş millet arasındakı uxuvvet-i İslâmiyye nâmına” serd olunan mutâliâtı yéniden bir munâqişe terzine ircâ` étmek arzısı – tekrar édiriz - bizde yoxdur. Hetta bu endîşeden bilkülliyye ârî bulunsa idi, vicdânımız istitrâd qebilinden olan bu mücmel mutâliâtı da bize men` éylerdi. Bir taxım veqâyi` vardır ki tekerrür étdikce xâtirâtı oyandırarlar. Oyananları dâyimen redd étmek, sukûta mecbûr éylemek, bir daha oyatmamaqlarına bâis olabileceyi ile işimiz yox. Feqet mümkün olan kiçik kiçik istifâde fürsetlerini de hebâ ve heder édebileceyi üçün şâyân-i teessüf bir hereketdir.
Texettür étmekde olduğumuz munâqişe esnâsında idi ki tereqqiyâtını qâbil-i lems, müntezem usulllar dâyiresinde teşhir édebilen bir İslam medeniyyetinden behs éderken, Fuyûzat`ın istişhad éylediyi istatistik reqemleri muqâbilinde Heqâyiq`in bir türlü tesbit ve teqrir édemediyi delâyil mehv olup méydandan çekilmişlerdi. Bu iki qezéte béynindeki duéllo, heqîqeten de iki cereyanın telâqigâhında husûla gelen bir qeleyan qeder şumullu ve me`nîdâr idi. Heqâyiq böyük tezyiqler altından fışqıran cereyanlara qarşı o nehif, bâ xusus techizâtı nâqis sehâyifiyle muqâvimet gösteremezdi …. Daha mükemmel şerâyit ile hazırlanmış olsa idi bile, yéne Heqâyiq`in Fuyûzat`a istifâze cereyanlarına qelebe çalabileceyi şübheli idi. Müteâqiben Heqâyiq inzihâmını bir çox veqâyi daha, tovsi` éderek meseleyi bile aradan qaldırıp muîn ve fâyiq bir cereyâna serbest yollar açmışdı.
İqtibâs étdiyimiz parçayı zât-i âliniz şu suretle xetm édirsiniz: “Meârif ve edebiyyâtca Rusiye Azerbaycanlıları tibq-i Îrân Azerbaycanı kimi Farslaşmış iken (?) Rus politiqiyyesinin tezyîqi altında oyandılar.” Héyhat! Aras dalqalarının esrlerden beri gemirip durduğu iki qardaş Azerbaycan`ı târîxi yazan eller o derece évirip çévirmiş ve bir şekilden dîger bir şekle ifrâğ ile nihâyet yéne müveqqet bir öyle şekl-i dîgerle méydana atmışdır ki eger çekdikleri felâket, bugüne qeder tehemmül étdikleri mesâyib bütün movcud ağırlığıyla omuzları üzerine çökmemiş bulunsa idi, yékdîgerlerini tanımağa, biri birleriyle anlaşmağa müşterek bir zemîne, müttehid bir lisan bile bulmaqdan âciz qalacaqlardı.
Biri birinden ayrı böyümüş iki qardaş arasında bugün yalnız bir râbite, yalnız bir elâqe movcud: hemderdlik, nesibdaşlıq! Cereyanlar, pıroqramlar tebîî imiş kimi pürşiddet inhimâklar bu iki qardaşı hayât çarpışmalarında heyecanlı mâceralara sovq éderken, zenn édiriz ki bugün en ziyâde munâsib hereket sebr ve süküt ve tehemmülden başqa bir şéy olamaz. Gözleyelim …. zaman gelsin ve bir az daha tecrübedîde, bir parça daha mütekâmil iki qedim qardaş hayâtın qâmiz mesâyilini bir türlü hell ile déyil, nezeriyyâtı hayâta tetbiq ile uğraşmış, buruşmuş alınlarını biri birine yaxlaşdıraraq daha vâzih, daha semîmi lisanlarla mâziden ve istiqbâldan behse girişsinler ….
------------------------------------------------------------------------------
1-İbtidâr:
Çetin ve tudamlı (tehlikeli) bir işe el atma, girişme
2-Uyezd:
İlçe
3-Sehriyyet:
Évlenip düyün étmek
4-İstifâze:
Öfkeli olma, qızqınlıq
5-İfrâğ:
Qalıba tökmek, eridip biçimlendirmek
6-İnhimâk: Aşırı özenle bir işe girişmek
برای مطالعهی بیشتر:
سرکوب تورکگرایان توسط دموکراتهای آزربایجان-آزادیستان
مبارزهی
قهرآمیز و زدوخورد فیزیکی دموکراتهای آزربایجان با تورکگرایان و قائلین به عدم
مرکزیت (فدرالیستها، آزادیخواهان و ملیون واقعی)
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/03/blog-post_3.html
کومیتهی
تروریستی خیابانی- دموکراتهای آزربایجان
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/03/blog-post.html
اخلالگریها
و سابوتاژهای دموکراتهای آزربایجان در تبریز بر علیه نیروهای متحد تورک بومی-عثمانلی
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/02/blog-post_28.html
تبعید سه رهبر
فرقهی دموکرات آزربایجان (خیابانی، نوبری، بادامچی) به دلیل تبلیغات انگلیس
پرستانه و فعالیتهای ضد تورکشان
https://sozumuz1.blogspot.com/2021/08/blog-post_49.html
خیانت عدهای
از دموکراتهای آزربایجان و اشغال اورمیه توسط سیمیتقو
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/02/1.html
ممنوع ساختن زبان تورکی و آموزش به تورکی توسط دموکراتهای آزربایجان-آزادیستان
موضع منفی خیابانی
نسبت به زبان تورکی به ادعای عبدالله
بهرامی
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/02/blog-post_26.html
دستور موکد خیابانی
برای تحمیل زبان فارسی به کودکان تورک و تنبیه آنان به جرم تورکیگویی به روایت
ناصح ناطق
https://sozumuz1.blogspot.com/2018/07/blog-post_8.html
از خیانتهای
آزربایجانگرایان: ممنوع کردن تورکی توسط دموکراتهای آزربایجان
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/07/blog-post.html
از خیانتهای
آزربایجانگرایان: فیوضات و طراحی نسلکشی ملی و زبانی تورکی در ایران
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/08/blog-post_17.html
[1] اسکان دو گروه از تورکهای سرزمین خزر در آزربایجان پیش از اسلام توسط
خسرو انوشیروان ساسانی
[2] اختراع آذری توسط فرانسه، تحول معناییی آن توسط انگلستان و رایج
ساختن آن توسط مساواتیها و حکومت ملیی آزربایجان
No comments:
Post a Comment