نامه‌ی تورکی نادر شاه افشار به سلطان عوثمان‌لی محمود اول

نامه‌ی تورکی نادر شاه افشار به سلطان عوثمان‌لی محمود اول

مئهران باهارلی

 

NADİR ŞAH AFŞAR’IN OSMANLI SULTANI BİRİNCİ MAHMUD’A GÖNDERDİYİ TÜRKÇE MEKTUBU

TURKISH LETTER OF NADIR SHAH AFSHAR SENT TO THE OTTOMAN SULTAN MAHMUD I.

 

«سؤزوموز، مئهران باهارلی‌نین یازقالاری توپلوسو» پیتییی،‌ بیرینجی جیلدده‌ن

“Sözümüz, Méhran Baharlının yazqalar toplusu” pitiyinden, cild I

از کتاب « سؤزوموز، مجموعه مقالات مئهران باهارلی» - جلد اول

 

MÉHRAN BAHARLI

mehranbahari1@yahoo.com

https://independent.academia.edu/MBaharli

https://sozumuz1.blogspot.com/

https://www.facebook.com/profile.php?id=61579230999069

خلاصه:

در زیر متن یک نامه‌ی دولتی نوشته شده به زبان تورکی و فرستاده شده از سوی نادر شاه افشار به سلطان عوثمان‌لی محمود اول را نقل کرده‌ام. این نامه‌ی تورکی از جهات بسیار، از جمله پرتوافکنی بر کم و کیف روابط بین دو دولت تورک افشار و عوثمان‌لی در مقطع تاریخی مزبور و جهد اصولی نادر شاه برای هم‌گرائی و هم‌کاری و هم‌آهنگی در مسائل منطقه‌ای با دولت عوثمان‌لی – بر خلاف سیاست‌های ضد تورک و ضد عوثمان‌لی چند شاه قیزیل‌باش (صفوی) - در خور توجه و دارای اهمیت است. جنبه‌ی دیگری که بر اهمیت این نامه می‌افزاید، نگارش آن به زبان تورکی است. مکتوباتی که دولت افشار به سلاطین و مقامات عوثمان‌لی می‌فرستاد علی‌‌‌القاعده به فارسی و در درجه‌ی دوم به عربی‌اند. اما این نامه به تورکی است. زبان تورکی در دوره‌ی تورک تاریخ ایران (به تقریب هزارسال بین قرون ١٠ -٢٠ میلادی) یکی از زبان‌های رسمی دوفاکتوی دولت‌های تورک و موغول حاکم بر ایران بود. یکی از این‌ها، دولت افشار - افشاریه و یا نادریه، و به تعبیر خود نادر شاه «دولتِ نادره» است. در دوره‌ی دولت افشاریه نیز، تورکی به عنوان یک زبان رسمی – دولتی در روابط خارجی و دیپلوماتیک استفاده می‌شد. تورکی بودن این نامه، سند و دلیلی متقن بر کاربرد رسمی این زبان از سوی دولت‌های تورک حاکم بر ایران - به موازات فارسی و عربی در عرصه‌ی دیپلوماسی و مکاتبات بین‌المللی حتی در قرن ١٨ میلادی است. این سند – مکتوب تورکی هم‌چنین به تثبیت و تبیین ماهیت اتنیکی - ملی تورک دولت افشاری، و سیاست مترقی و دموکراتیک او مبنی بر داشتن چند زبان رسمی کومک می‌کند.

اؤزه‌ت:

بو مقاله‌ده نادیر شاه آفشارین عوثمان‌لی سولطانی بیرینجی ماحمودا گؤنده‌ردییی بیر تورک‌جه رسمی مکتوبونو سونورام. بو تورک‌جه مکتوب نئچه نه‌ده‌ن‌ده‌ن دولایی اؤنه‌م‌لی بیر تاریخی به‌لگه‌دیر: تورک آفشار و عوثمان‌لی دولت‌له‌ری آراسی‌نداکی ایلیشکی‌له‌ره و اتحادا، و نادیر شاه‌ین – بیر چوخ قیزیل‌باش (صفوی) شاهی‌نین تورک قارشیتی و عوثمان‌لی قارشیتی سیاست‌له‌ری‌نی ته‌رسی‌نه چئویره‌ره‌ک – بؤلگه‌سه‌ل قونولاردا عوثمان‌لی‌لارلا یاخین‌لاشما، ایش‌بیرلییی و اویوم ساغ‌لاما یؤنونده‌کی ایلکه‌لی چابالاری‌نا ایشیق توتور. بو مکتوبون بیر باشقا اؤنه‌می، اونون تورک‌جه یازیلمیش اولماسی‌ندادیر. آفشار دولتی‌نین عوثمان‌لی سولطان‌لاری‌نا و مقام‌لاری‌نا گؤنده‌ردییی مکتوب‌لاری و یازیشمالاری گئنه‌ل‌لیک‌له فارس‌جا و یا عرب‌جه ایدی. آنجاق بو مکتوب تورک‌جه‌دیر. تورک‌جه ١٠ونجو یوزایل‌ده‌ن ٢٠نجی یوزایله ده‌ک، ایران‌ین یاخلاشیق مین ایل‌لیک تورک تاریخی دؤنه‌می بویونجا، ایران‌ی یؤنه‌ته‌ن تورک و موغول دولت‌له‌ری‌نین ایکی فعلی – دوفاکتو – رسمی دیلی‌نده‌ن بیری ایدی. بو تورک دولت‌له‌ری‌نده‌ن بیری ده آفشار و یا نادیرشاه‌ین آدلاندیردیغی کیمی نادیره دولتی ایدی. آفشار دولتی تورک‌جه‌نی دیش و دیپلوماتیک ایلیشکی‌له‌رده ده توغرالی (رسمی) دیل اولاراق ایش‌له‌دیردی. بو مکتوبون تورک‌جه اولماسی، ایران‌ی یؤنه‌ته‌ن تورک سلاله‌له‌رین ١٨نجی یوزایل‌ده بیله فارس‌جا و عرب‌جه‌نین یانی سیرا، دیپلوماسی و اولوس‌لارآراسی یازیشمالاردا تورک‌جه‌نی ده رسمی دیل اولاراق قول‌لاندیق‌لاری‌نین سوموت بیر قانیتی‌دیر. بو به‌لگه آیری‌جا، آفشار دولتی‌نین تورک اولوسال کیم‌لییی‌نین و نئچه رسمی دیله یییه (صاحیب) اولما ایله‌ری‌جی و دئموکراتیک سیاستی‌نین به‌لیرله‌نمه‌سی و آچیق‌لیغا قاووشدورلماسی‌نا دا کؤمه‌ک ائتمه‌ک‌ده‌دیر.

​Özet

Bu makâlede Nâdir Şah Afşar'ın Osmanlı Sultanı I. Mahmud'a gönderdiği bir Türkçe resmî mektubu sunuyorum. Bu Türkçe mektup, çeşitli nedenlerden dolayı önemli bir târîhî belgedir: Türk Afşar ve Osmanlı devletleri arasındaki ilişkilere ve ittifaka, ve Nâdir Şah'ın - birçok Safevî Şahı’nın Türk karşıtı ve Osmanlı karşıtı politikalarını tersine çevirerek - bölgesel meselelerde Osmanlılarla yakınlaşma, işbirliği ve uyum sağlama yönündeki ilkeli çabalarına ışık tutuyor. Bu mektubun bir başka önemi Türkçe yazılmış olmasındadır. Afşar devletinin Osmanlı sultanlarına ve yetkililerine gönderdiği mektuplar genellikle Farsça veya Arapçaydı. Ancak bu mektup Türkçedir. Türkçe, 10. yüzyıldan 20. yüzyıla dek, Îrân’ın yaklaşık bin yıllık “Türk târîhi dönemi” boyunca bu ülkeyi yöneten Türk devletlerinin iki fiilî resmî dilinden biriydi. Bu Türk devletlerinden biri de Afşar veya Nâdir Şah'ın adlandırdığı gibi “Nâdire” devletiydi. Afşar devleti de Türkçeyi dış ve diplomatik ilişkilerde resmî dil olarak kullanılıyordu. Bu mektubun Türkçe olması, Îrân'ı yöneten Türk hânedanlarının, 18. yüzyılda bile Farsça ve Arapça'nın yanı sıra, diplomasi ve uluslararası yazışmalarda Türkçeyi resmî dil olarak kullandıklarının somut bir kanıtıdır. Bu belge aynı zamanda Afşar devletinin Türk ulusal kimliğinin ve bir kaç resmî dile sâhip olma ilerici ve demokratik politikasının belirlenmesi ve açıklığa kavuşturulmasına da yardımcı olmaktadır.

Abstract

In this article I provide the text of an official letter written in Turkish, sent by Nadir Shah Afshar to Ottoman Sultan Mahmud I. This Turkish letter is a significant historical document for several reasons. It sheds light on the relations and alliance between the Turkish Afshar and the Ottoman governments. It highlights Nadir Shah's principled efforts towards rapprochement, cooperation and coordination with the Ottomans on regional issues, reversing the anti-Turkish and anti-Ottoman policies of several Safavid Shahs. Another important aspect of this letter is that it was written in Turkish. Typically, the communications and letters sent by the Afshar state to the Ottoman sultans and officials were in Persian or Arabic. However, this particular letter is in Turkish. Turkish was one of the two de facto official languages of the Turkish states that ruled Iran during the Turkic period of Iranian history, spanning approximately a thousand years, from the 10th to the 20th centuries. One of these Turkish states was the Afshar or Naderiye state, as called by Nadir Shah. Turkish was also used as the official language in foreign and diplomatic relations within the Afshar state. This letter is solid evidence that the Turkish dynasties ruling Iran used Turkish as an official language in diplomacy and international correspondence, alongside Persian and Arabic, even in the 18th century. This document also helps clarify the Afshar state's Turkish national identity and its democratic and progressive policy of having several official languages.

مقدمه

نادر شاه افشار، یک نامه‌ی دیپلوماتیک رسمی به زبان تورکی خطاب به سلطان محمود اول عوثمان‌لی فرستاده که به روزگار ما رسیده است. در این نامه‌ی تورکی، نادر شاه به سلطان محمود اول عوثمان‌لی پیش‌نهاد می‌نماید در حین عقد مصالحه‌نامه بین دولتین عوثمان‌لی و افشار ، دولت روسیه هم به این روند وارد و هم‌زمان مصالحه‌نامه‌ی بین دولتین روسیه و عوثمان‌لی نیز تجدید شود. به گفته‌ی نادر شاه، یک سال قبل از نگارش این نامه، هنگام عقد قرارداد صلح بین دولتین روسیه و افشار، که به موجب آن گنجه و دربند و ولایات اطراف آن‌ها در آزربایجان قفقاز که قبلاً از سوی روسیه اشغال گردیده بود به دولت افشار عودت داده شدند، به درخواست دولت روسیه طرفین توافق نمودند هرگاه در آینده بین دولتین عوثمان‌لی و افشار هم معاهده‌ی صلحی بسته شود، دولت روسیه نیز به این معاهده داخل گردد. در ادامه‌‌ی نامه، نادر شاه از فرستادن ایلچی‌هایی به دولتین روسیه و عوثمان‌لی برای آماده‌سازی مصالحه‌ی سه‌طرفه‌ی پیش‌نهادی‌اش خبر می‌دهد.

این نامه‌ی تورکی از جهات بسیار، قابل توجه و دارای اهمیت است:

-نامه بر کم و کیف روابط بین دو دولت تورک افشار و عوثمان‌لی در مقطع تاریخی مزبور پرتوافکنی، و تلاش اصولی نادر شاه برای هم‌گرائی و هم‌کاری و هم‌آهنگی در مسائل منطقه‌ای با دولت عوثمان‌لی را در خود منعکس می‌کند.

–نادر شاه در نامه صراحتا می‌گوید دولت افشار دشمن دولت عوثمان‌لی را دشمن خود و دوست او را دوست خود تلقی می‌کند: «‌اوْل دولتِ والانین دوستونا دوست و دوشمانی‌نا دوشمان اولا». این شعار و سیاست و استراتژی صد در صد بر خلاف سیاست‌های ضد تورک و ضد عوثمان‌لی چند شاه قیزیل‌باش (صفوی) که ماشه و نیروی وکالتی دولت‌های استعمارگر و امپریالیستی صلیبی و اوروپایی بودند است و نشان می‌دهد دولت افشار (و بعدا دولت قاجار) مصمم به برچیدن سیاست و دوکترین ضد تورک و صلیبی – شعوبی «صفویسم» بودند.

-نادر شاه چند دلیل بر لزوم اتحاد استراتژیک بین دولت‌های افشار و عوثمان‌لی ذکر می‌کند: اتحاد مذهب (یعنی تسنن)، موافقت ملت (یعنی تورکمان بودن) و مشرب (یعنی سیاست و منافع ملی)، و توافقِ صوری و معنوی (اتحاد و سازگاری) موجود بین دو دولت: «اوْل پادشاهِ اسلام‌پناه ایله شوائب و ریب و غرض‌ده‌ن معرّا اولان اتّحادِ مذهب و موافقتِ ملّت و مشرب... و توافقِ صوری و معنوی ... »

-این سند – مکتوب تورکی به تثبیت و تبیین ماهیت اتنیکی - ملی تورک دولت افشاری و هویت ملی خود نادر شاه افشار که یک تورکمان – تورک دارای شعور قومی تورکمانیت و تورکیت بود کومک می‌کند.

-دولت تورک افشار هم مانند تمام دولت‌های تورک و موغول قبل از خود سیاست و عرف مترقی و دموکراتیک و جاافتاده مبنی بر داشتن چند زبان رسمی دوفاکتو را تعقیب می‌کرد. این مکتوب رسمی و دیپلوماتیک به زبان تورکی هم از محصولات آن سیاست زبانی تکثرخواه است.

زبان تورکی این مکتوب

تورکی استفاده شده در این مکتوب که توسط منشی‌ها و باخشی‌های دیوان رسائل و یا انشاء دولت افشار نوشته شده، ماخوذ از نوعی تورکی دیوانی رایج در عوثمان‌لی است که در منشات سلاطین به کار می‌رفت. اما  نثر آن پرتصنع‌تر و دارای کلمات عربی و فارسی بسیار بیشتری است. نحو غالب نامه تورکی است، و در آن چند اسم و عنوان و کلمه‌ی تورکی‌الاصل رایج در فارسی هم (اورنگ، بارگاه، درگاه، ایلچی، خان، خاقان، جنگ، اوردو، قاجار، ...) دیده می‌شود. با این همه بقیه‌ی کلمات آن، تقریبا همه‌ فارسی و عربی است. البته زبان منشات دیوانی فارسی در آن دوره هم مغلق و آکنده از کلمات و اصطلاحات عربی بود. اما افساد و انحطاط و تباهی تورکی مخصوصا مکتوب و دیوانی در قرن هیجده در ایران، فوق‌العاده‌ شدید بود. این امر ناشی از این واقعیت است که تورکی تحت حاکمیت اغلب دولت‌های تورک در ایران، از زمان غزنویان و سلجوقیان و به بعد هرگز نه‌توانست به زبان اصلی دیوانی و زبان اصلی تعلیم و تعلم در نظام تحصیلی تبدیل شود. وضعیتی بر خلاف آن‌چه در امپراتوری عوثمان‌لی وجود داشت.

به هنگام بازنویسی متن نامه کلمات و پسوندهای تورکی و نام‌های اوروپائی را با املای مودرن و فونتیک تورکی؛ اما کلمات و عبارات فارسی و عربی نامه را - به دلیل وفورشان - عینا با املایی که در زبان مرجع نگاشته می‌شوند،  نوشتم.

پایان مقدمه‌ی مئهران باهارلی

رکابِ همایونِ جهان‌داری‌یه نادر شاه طره‌فی‌نده‌ن گه‌له‌ن نامه‌نین صوره‌تی‌دیر

هُوَ اَللَّهُ سُبْحَانَهُ

بِسْمِ اَللَّهِ اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِیمِ

بیر گوهرِ رخشنده‌یِ کلام و لؤلویِ ارزنده‌یِ ‌بیان، کی دُرَّةُ اَلتَّاجِ ‌نامه و زیبِ فَرْقِ مباهاتِ ‌خامه اولماغا قابلیّتی اوْلا، نامِ بلندِ خداوندِ بالاستحقاق و پادشاهِ علی الاطلاق‌دیر؛ کی مهامِّ عالَم و امورِ جمهورِ بنی آدم‌ه الفت و وفاقِ سلاطینِ با داد و دین ایله رابطه‌یِ نظام وئردی و کلیدِ خُلَّت و التیامِ پادشاهانِ معدلت‌آیین ایله ابوابِ آرام و امانی، رویِ کافّه‌یِ اهلِ جهانا آچدی.

مر او را رسد کبریاء و منی

که مُلکش قدیم است و ذاتش غنی

و بیر حرفِ شگرفِ خجسته فرجام و مقالِ فرخنده آغازِ نیکو انجام کی سلطانِ ناطقه‌یه فرّ و شاهدِ سخنه زیور وئره، بیر سرورِ سَمِّیَ الْقَدْرینِ اسمِ سامی‌سی‌دیر کی ساحه‌یِ کشورِ ملّتی تطاولِ لشکرِ بیگانه‌یِ شرک و ریب‌ده‌ن مصون، و دارالمُلکِ دینِ مبین‌ی دست‌اندازِ جنودِ نقص و عیب‌ده‌ن مأمون [ائده‌ر]، و ذاتِ شریفی باعثِ اصلاحِ امورِ عباد، و وجودِ اقدسی واسطه‌یِ صلحِ کلِّ عالمِ کون و فساددیر. صَلِّی عَلَی اَللَّهُ وَ عَلَیهِ وَ عَلَی آلِهِ وَ اولاده وَ اصحابه هُمُ البررة اَلْخِیرَةُ وَ قَاتِلُ اَلْكَفَرَةِ وَ اَلْفَجَرَة

وَبَعد:

اعلیٰ‌حضرتِ فلک‌رفعت، کیوان‌رتبت، بهرام‌صولت، مشتری‌سعادت؛ صورت‌نمایِ آیینه‌یِ شوکتِ اسکندری، زینت‌افزایِ اورنگِ دارایی و قیصری، جوهرِ شمشیرِ کشورگشایی؛ فارِسِ مِضمارِ دولتِ خدایی، قالِعِ بنیانِ ظلم و طغیان، رافعِ رایاتِ عدل و احسان؛ ریحِ عاصفِ دریایِ اضطرابِ اهلِ نفاق، و برقِ خاطفِ خرمنِ هستی‌یِ اربابِ بغی و شقاق؛ آرام‌بخشِ بحرِ طوفان‌زایِ جهان، و تسکین‌دهِ سروشِ لُجّه‌یِ آشوبِ حَیّزِ ادوار و ازمان؛ مطلعِ صبحِ سفیدِ روزیِ ایّام، بهین گوهرِ صدفِ شهور و عوام؛ معدنِ دُرِّ دُرّه‌یِ فروغِ سلطنتِ عُظمیٰ، و منبعِ زلالِ کوثرمثالِ دولتِ کُبریٰ؛ سرافزایِ دهِ دیهیمِ تاج‌داری، و پایه‌افزایِ تختِ فیروزبختِ پادشاهی و کام‌کاری؛ خدیوِ نافذالامرِ اقلیمِ دولتِ قوی‌بنیاد، و شیرازه‌یِ بندِ اوراقِ پریشانِ امورِ بلاد و عباد؛ سُلْطَانِ اَلْبَرِّینِ وَ خَاقَانِ اَلْبَحْرَینِ ثَانِی اِسْكَنْدَرِ ذِی اَلْقَرْنَینِ خادم الحرمین الشَّرِیفَینِ نَجْماً لِفُلْكِ السَّلْطَنَةِ وَ خِلافَةً وَ الْعَظَمَةَ وَ الرّافَةُ وَ الْمَرْحَمَةُ وَ الْبِرُّ وَ الْعَدْلُ وَ الاِحْسان «سلطان محمود خان بن سلطان مصطفیٰ خان» خَلَّدَ اَللَّهُ مُلْكَهُ وَ سُلْطَانَهُ حضرت‌له‌ری‌نین مرآتِ ضمیرِ منیرِ خورشید ناظرله‌ری‌نه مستطیع اوْلا کی:

سنه‌یِ ماضیه‌ده کی صحرایِ گه‌نجه مَقرِّ اوردویِ ظفرنمون و ایّامِ انقلابِ ایران‌دا تصرّفِ دولتِ روسیا‌یا گئچه‌ن ولایاتِ دربند و غیره‌نین انتزاعی بو نیازمندِ درگاهِ ایزدِ بی‌چونون وجهه‌یِ همّتی اولوپ، طائفه‌یِ روسیا ولایتِ مزبوره‌یی، کی مُلکِ قدیمِ ایران ایدی، بِلا عذر و غدر، دستورِ سابق اوزه‌ره بو دولتِ خداداد امناسی‌نین تصرّوفونا وئردی‌له‌ر. و حینِ انعقادِ مصالحه‌ده پادشاهِ ذی‌جاهِ خورشیدکلاهِ روس‌ون خواهش و رجاسی‌نا بناءً عهد و اقرار اوْلدو کی هر نه وقت کی دولتِ علیه‌یِ عوثمانیه ایله بو «دولتِ نادره» بینی‌نده مقدّمه‌یِ مصالحه تحقّق بوُلا، اوْل دولتِ عُظمیٰ ایله صلح[ده] روسیا داخی صلح‌نامه‌یه قید اوْلا.

و بوندان اقدم درگاهِ فلک‌پیش‌گاهِ خاقانی‌یه روانه اولان ایل‌چی وساطتی ایله متواتراً سمعِ آگاهی‌یه واصل اوْلاجاق مرتبه مسموعِ عاکفانِ سُدّه‌یِ عظمت و اجلال اولدو کی، مقتضیاتِ سپهرِ حادثه‌یِ حَیِّزه بناءً اوْل دولتِ علّیه ایله دولتِ روسیا بئینی‌نده غبارِ مخالفت و نزاع ارتفاع و سررشته‌یِ تودّد و صلاح انقطاع بوُلوپ، نائره‌یِ جنگ و جدال اشتعال اوزه‌ره اولا. چون اوْل عهد و شرط کی دولتِ روسیا ایله واقع اولموش‌دو، عالمِ حُسنِ عهده آنا ایفاء لازم و مُفتَرَض و اوْل پادشاهِ اسلام‌پناه ایله شوائب و ریب و غرض‌ده‌ن مَعَرّا اولان اتّحادِ مذهب و موافقتِ ملّت و مشربه بناءً، بو خیرخواه‌ین دوستو و یک‌جهتی و داخی طریقِ توافقِ صوری و معنوی‌سی‌نده‌ن فرض و مُتَحَتّم اولدو کی اوْل دولتِ والانین دوستونا دوست و دوشمانی‌نا دوشمان اولا.

لهذا بو وقت‌ده ایالت و شوکت‌پناهانِ حشمت‌دستگاهان نِظاماً لِلایالَة حاکمِ زمینِ داور[1] «سعدلو محمّدرحیم‌ خان‌»ی، کی ایران کبارزاده‌له‌ری‌نده‌ن‌دیر و «نظرعلی‌ خان قدیمی»‌یی، که مردِ آداب‌دان‌دیر، منزل ایله اوْل آستانِ سپهربنیانا روانه و هزاره‌جات[2] حاکیمی «محمّد طیّب خان» ایله حاکمِ گَََََََرَشْک[3] «محمّدرضا خان قاجار»ی داخی حضورِ پادشاهِ والاجاهِ ممالکِ روسیا‌یا فرستاده ائیله‌دیک. اوْل خدیوِ جم‌اقتدار کی مظهرِ رحمت و سایه‌یِ رأفتِ حضرتِ پروردگاردیرلار و شرعِ مروّت و ملّتِ فتوّت‌ده سَفْکِ دِماء و تضییعِ نفوس اوزه‌ری‌نه آرامشِ بلاد و آسایشِ عبادی راجح عدّ ائده‌رله‌ر، سفراءِ مُشَارَالَيهِمَانین ورودوندان و حجابِ بارگاهِ عزّ و اقبالا لساناً عرض ائده‌جه‌ک‌له‌ری امورو اِصغادان سونرا، هر گاه رایِ گیتی‌آرایِ اقدس اقتضاء گؤسته‌ریپ مقرونِ صلاح بیله‌له‌ر، موقفِ اجلاس‌لاری‌ندان فرمانِ همایون قرینِ عزِّ نفاذ بویورولا کی فرستاده‌گانِ مومی الیهمایی مُعَسْکَرِ سردارانِ ظفراثره گؤتوره‌له‌ر، کی دولتِ روسیا‌یا اعلام ائدیپ آن‌لار داخی بو نیازمندِ درگاهِ الاهین ایل‌چی‌له‌ری‌نی سردارلاری[نین] اولدوغو محلّه روانه ائده‌له‌ر.

اوْل محلّ‌ده ایلچی‌یان سرداران طرفی‌نه قریب اولوپ، اِنْشَاءَاَللَّهُ اَلْعَزِیزُ مصلحتِ دولتِ علیّه‌یِ عوثمانیه‌یه لایق وجه اوزه‌ره طائفه‌یِ روسیا ایله اوْل دولتِ ابدپیوند مابینی‌نده تجدیدِ امرِ صلح عمله گه‌لیپ، بر وجهِ مرغوب دفعِ آشوب اودِّ مکارمِ اخلاقِ پادشاهانه‌ده‌ن ترقّب اولونور کی ایلچی‌یانِ مشارالیهایا تمشیتِ امورِ مزبوره‌ده‌ن سونرا سریعاً رخصتِ انصراف عنایت بویورولوپ، روایحِ عنبرینِ فوایحِ ریاضِ مکاتیبِ همایون ایله مشامِ دوستی و مودّتِ مشک‌آیین بویورولا.

الاهی تا جهان را آب و رنگ است

فلک را دور و گیتی را درنگ است

مسلّم بر تو باد این پادشاهی

به کامِ دل به‌مان چندان که خواهی

همواره آفتابِ جهان‌تابِ سلطنتِ کُبریٰ عالم افروز، و بارقه‌یِ صمصامِ مجاهدین عَدُوّ سوز باد!

NÂDİR ŞAH AFŞAR’IN OSMANLI SULTANI BİRİNCİ MAHMUD’A YAZDIĞI TÜRKÇE MEKTUP

RİKÂB-I HUMÂYÛN-I CİHANDÂRİ’YE NÂDİR ŞÂH TARAFINDAN GELEN NÂMENİN SÛRETİDİR

Hüve allah sübhânehü

B-ism-i-l-lah-ı rehmân er-rehîm

Bir gevher-i rexşende-yi kelâm ve lö’lö’-y-i erzende-y-i beyân, ki dürr-et-ül-tâc-ı nâme ve zéyb-i ferq-i mubâhât-ı xâme olmağa qâbiliyyeti ola, nâm-ı bülend-i xudâvend-i bi-l-istihqâq ve pâdişâh-ı ele-l-itlâqdır ki mehâmm-ı âlem ve umûr-i Benî Âdem’e ülfet ve vifâq-ı selâtîn-i bâ-dâd ve dîn ile râbite-y-i nizâm vérdi ve kilîd-i xüllet ve iltiyâmı pâdişâhân-ı me’dilet âyîn ile ebvâb-ı ârâm ve emânı rû-y-i kaffe-y-i ehl-i cihâna açdı.

Mer û ra resed kébriyâ vo menî

Ké molkeş qedîmest o zâteş ğenî

Ve bir herf-i şegerf-i xüceste fercâm ve meqâl-ı ferxünde âğâz-ı nîkû encâm ki sultan-ı nâtiqeye ferr ve şâhid-i süxene zîver vére, bir server-i semméy-y-ül-qedrin ismi sâmîsidir ki sâhe-y-i kişver ü milleti tetâvul-i leşker-i bîgâne-y-i şirk ve réybden mesûn, ve dâr-ül-mülk-i dîn-i mübîni destendâz-ı cunûd-i neqs ve aybdan me’mûn [éder], ve zât-ı şerîfi bâis-i islâh-ı umûr-i ibâd ve vucûd-i eqdesi vâsite-y-i sülh-i küll-i âlem-i kevn ve fesâddır. Selle elâ allah ve eleyhü ve elâ âlehü ve evlâdehü ve eshâbehü hümme l-berreret ve qâtil el-keferet ve-l-feceret

Ve be’d

E’lâhezret-i felek rif’et, kéyvan rütbet, behrâm sevlet, müşterî saâdet, sûretnumâ-y-ı âyine-y-i şevket-i İskenderî, ziynetefzâ-y-i evreng-i Dârâyî ve Qéyserî, cevher-i şemşîr-i kişverguşâyî, fâris-i mizmar-ı devlet xudâyî, qâli’i bünyân-ı zülm ve tuğyan, râfi’-i râyât-ı edl ve ihsan, réyh-i âsif-i deryâ-y-ı iztirâb-ı ehl-i nifâq, ve berq-i xâtif-i xermen-i hesti-y-i erbâb-ı beğy ve şeqâq, ârâmbexş-i behr-i tûfânzâ-y-ı cihan ve teskîndéh-i surûş-i lücce-y-i âşûb-i heyyiz-i edvâr ve ezmân, metle’-i sübh-i sifîdrûzî-y-i eyyâm, béhin gevher-i sedef-i şuhûr ve evâm, me’den-i dürr-i dürre-y-i furûğ-i seltenet-i uzmâ ve menbe-y-i zülâl-ı kevser misâl-ı devlet-i kübra, serefzây déh-i déyhîm-i tâcdârî ve pâye efzây-i text-i fîrûzbext-i pâdişâhî ve kâmkârî, xedîv-i nâfiz-ül-emr-i iqlîm-i devlet-i qevî bünyad ve şîrâzé-y-i bend-i evrâq-ı umûr-i bilâd ve ibâd, sultan ül-berréyn ve xâqân ül-behréyn, sânî-y-i İskender-i Zî Qernéyn, xâdem ül-hereméyn eş-şerîf, necmen li-felek üs-seltenet ve xilâfet ve üzmet ve-r-râfet ve-l-merhimet ve-l-birr ve-l-edl ve-l-ihsân, Sultan Mahmûd Xan bin Sultan Mustafa Xan xellede-l-lah mülkehü ve sultânehü hezretlerinin mir’ât-ı zemîr-i münîr-i xurşîd nâzirlerine müsteti’ ola ki:

Sené-y-i mâzide ki sehrâ-y-ı Gence meqerr-i ordu-y-i zefernumûn ve eyyâm-ı inqilab-ı Îrân’da teserrüf-i devlet-i Rusya’ya géçen vilâyât-ı Derbend ve qéyrenin intizâ-ı bu niyâzmend-i dergâh-ı îzed-i bîçûn’un viche-y-i himmet-i olup, tâife-y-i Rusya vilayet-i mezbûreyi ki mülk-i qedîm-i Îrân idi, bilâ üzr ve qedr, destûr-i sâbiq üzere bu devlet-i xudâdâd umenâsının teserrufuna vérdiler. Ve héyn-i in’iqâd-ı müsâlihede pâdişâh-ı zîcâh-ı xurşîdkülâh-i Rus’un xâhiş ve ricâsına binâen ehd ve iqrar oldu ki her ne vaqt ki devlet-i illiye-y-i Osmâniyye ile bu Devlet-i Nâdire béyninde müqeddime-y-i müsâlihe teheqqüq bula, ol devlet-i üzmâ ile sülhde Rusya daxı sülhnâmeye qéyd ola.

Ve bundan eqdem dergâh-ı felek pîşgâh-ı xâqâniye revâne olan ilçi vesâteti ile mütevâtiren sem’-i âgâhiye vâsil olacaq mertebe mesmû’-i âkifân-ı südde-y-i ezemet ve iclâl oldu ki müqteziyyât-ı sipéhr-i hâdise-y-i heyyize binâen, ol devlet-i illiye ile devlet-i Rusya béyninde qubâr-ı muxâlifet ve nizâ’ irtifâ ve ser-rişte-y-i teveddüd ve selah inqitâ’ bulup, nâire-y-i ceng ve cidâl işti’âl üzere ola. Çün ol ehd ve şert ki devlet-i Rusya ile vâqi’ olmuşdu âlem-i hüsn-i ehdde ana îfâ lâzım ve müfteriz ve ol pâdişâh-ı İslâmpenâh ile şevâib ve réyb ve qerezden mü’errâ olan ittihâd-ı mezheb ve müvâfiqet-i millet ve meşrebe binâen, bu xéyirxâhın dostu ve yékceheti ve daxı terîq-i tevâfuq-i sûrî ve me’nevîsinden ferz ve mütehettim oldu ki ol devlet-i vâlânın dostuna dost ve düşmanına düşman ola.

Li-hâzâ bu vaqtda eyâlet ve şevket penâhân-ı hişmet destgâhân nizâmen li-l-eyâle hâkim-i Zemîn-i Dâver Se’dlü Mehemmed Rehim Xan’ı ki Îrân kibârzâdelerindendir ve Nezereli Xan Qedîmî’yi ki merd’i âdâbdândır menzil ile ol âstân’ı sipéhrbünyâna revâne ve Hezârecât hâkimi Mehemmed Teyyib Xan ile hâkim-i Gereşk Mehemmed Rıza Xan Qacar’ı daxı huzûr-i pâdişâh-ı vâlâcâh-i memâlik-i Rusya’ya firistâde éyledik. Ol xedîv-i cem iqtidâr ki mezher-i rehmet ve sâye-y-i ref’et-i hezret-i perverdigârdırlar ve şer’-i mürüvvet ve millet-i fütüvvetde sefk-i dimâ ve tezyîq-i nufûs üzerine ârâmiş-i bilâd ve âsâyiş-i ibâd-ı râcih edd éderler, süferâ-y-ı müşâre-iley-hümânın vurûdundan ve hicâb-ı bârgâh-ı izz ve iqbâla lisânen erz édecekleri umûru isğâdan sonra, her gâh re’-y-i gîtî ârâ-y-ı eqdes iqtizâ gösterip meqrûn-i selâh bileler, mevqif-i iclaslarından fermân-ı humâyun qerîn-i infâz buyurula ki firistâdegân-ı mûmî-iley-hümâyı müesker-i serdârân-ı zeferesere götüreler, ki devlet-i Rusya’ya î’lâm édip anlar daxı bu niyâzmend-i dergâh-ı İlâh’ın ilçilerini serdârlarının olduğu mehelle revâne édeler.

Ol mehellde ilçiyân serdâran terefine qerîb olup, in-şâe-Allah ül-ezîz meslehet-i devlet-i illiye-y-i Osmâniyeye lâyiq vech üzere tâife-y-i Rusya ile ol devlet-i ebedpéyvend mâbéyninde sülh emele gelip, ber vech-i merğûb def’-i âşûb evedd-i mekârim-i exlâq-ı pâdişâhâneden tereqqüb olunur ki ilçiyân-ı müşârü-iley-hümaya temşiyet-i umûr-i mezbûreden sonra serî’en rüxset-i insirâf inâyet buyurulup, revâyih-i enberîn-i fevâyih-i riyâz-ı mekâtib-i humâyun ile meşâm-ı dûstî ve meveddet müşkâyîn buyurula.

Élâhî tâ cehan ra âb o reng est

Felek ra dovr o gîtî ra déreng est

Mosellem ber to bâd in pâdéşâhî!

Bé kâm-é dél béman çendan ké xâhî!

Hemvâre âftâb-é céhantâb-é seltenet-é kobrâ-y-é âlemefrûz, ve bâréqé-y-é semsâm-é mocâhédîn edovv sûz bâd!

سؤزلوک:

اِصغا: گوش دادن، گوش فراداشتن، گوش دادن به سخن کسی، نیوشیدن؛ باجان و دل گوش دادن.

انقلاب: آشوب، هرج و مرج، اغتشاش، تنش، شورش، قیام، ناآرامی

اَوَدّ: نعت تفضیلی از ودّ (نوع خاصی از حب و دوست داشتن که آثار و پیامدهایی آشکار دارد)، محبوب‌تر

ایالت: حکومت کردن بر مکانی

بارقه: برق‌زننده، درخشنده، روشنایی، پرتو

ترقّب: انتظار، چشم‌داشت، پاسداری، ترصد، دیده‌بانی، مراقبت

تَوَدد: دوستی، محبت، وداد، دوست شدن، دوستی کردن، اظهار دوستی کردن

حَیِّز: جا، مکان، فضا و محدوده

خاطف: خیره کننده، پر تلالو، درخشان

خدیو: امیر، پادشاه، خدیور، خلیفه، سلطان، شهریار

خُلَّت: دوستی، مهربانی، مصادقت، رفاقت

درة التاج: مرواریدی که بر تاج نصب کنند

روایح: رایحه‌ها

ریح: باد، دم، نسیم، نفخ، بو، رایحه

سامی: برجسته، بلند، متعال، بزرگ، والا مقام، هویدا

سُدّه: در خانه، درگاه،ساحت خانه، پیش‌گاه، آستانه، آستان، عتبه، کریاس

سَفک: ریختن؛ ریختن آب یا خون یا اشک

سَمِّیَ الْقَدْر: بلندمرتبه، عالی‌قدر

سَمِّی: عالی، بلند

شقاق: دشمنی، عناد، مخالفت، ناسازگاری، نفاق، ترک، درز، رخنه، شکاف

شوائب: جمع شائبة، آمیزش‌ها، آمیخته‌گی‌ها، آلوده‌گی‌ها

صمصام: شمشیری که خم نه‌شود

عاصف: تندباد، توفان، طوفان، تند، سخت، شدید

عاکف: گوشه‌گیر؛ گوشه‌نشین، معتزل، معتکف، منزوی

عدوّ: دشمن، یاغی

فارِس: سواره، جنگاور، شجیع، گرد

فوایح: جمع فائحة، پراکنده‌های بوی

قالِع: برکننده، برکشنده، برهنه کننده

لُجّه: میانه‌ی دریا، پرتگاه، ورطه

مأمون: دراَمان، زنهارداده‌ شده، امین، ایمن، امانت‌دار، مورد اعتماد، معتمد

مَتَحَتّم: واجب، لازم.

مرآت: آیینه

مِضمار: پهنه، عرصه، میدان

مُعَرّا: برهنه، عریان، ناپوشیده، معری، بی بهره، بی نصیب، محروم

مُعَسْکَر: لشکرگاه، اوردوگاه

مفترض: فرض‌کرده ‌شده، واجب و لازم

مَهامّ: جمع مُهِمّ. کارهای بزرگ و دشوار و سخت

نظاماً للایاله (نظاماً للایاله و الحکومت): لقب و عنوان افتخاری دیوانی و نظامی در دوران قاجار و قیزیل‌باش است که برای افراد نظم‌دهنده، سامان‌بخش و اداره‌کننده‌ی امور نظامیِ یک ایالت یا ولایت استفاده می‌شد.

نفاذ: جاری بودن امر و حکم

---

[1] زمین‌داور و یا بلاد داور یک منطقه‌ی تاریخی و کوهستانی در استان (ولایت) هلمند در جنوب کشور افغانستان، بین مناطق باستانی غور، سیستان و بست است.

[2] هزاره‌جات ویا هزارستان، سکونت‌گاه اصلی و تاریخی قوم هزاره، یک منطقه‌ی وسیع و کوهستانی در مرکز کشور افغانستان در میان رشته‌کوه‌ها‌ی بابا و دامنه‌های غربی هندوکش است.

[3] گَرَشْکْ: مرکز ولسوالی (شهرستان) گرمسیر در ولایت هلمند افغانستان و در کنار رود هیرمند (هلمند) است.

منبع نامه:

I. Mahmud-Nadir Şah Mektuplaşmaları- 3 Numaralı Nâme-i Hümâyûn Defteri (Transkripsiyon / Tıpkıbasım).  İstanbul 2014 (T. C. Başbakkanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü . Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. Yayın Nu: 136)

لینک دانلود مستقیم کتاب فوق:

http://www.devletarsivleri.gov.tr/assets/content/Yayinlar/osmanli-arsivi-yayinlar/136_NAME_3_19012015.kpdf.pdf

ماده‌های تاریخ تورکی سروده ‌شده ‌به ‌امر نادر شاه ‌افشار

سروده‌ی نشاء تبریزی

 کتیبه‌ی تورکی «سردر حرم» حضرت علی در نجف سروده ‌شده ‌به‌ سفارش نادر شاه‌ به ‌مناسبت مطلا ساختن آن

https://sozumuz1.blogspot.com/2016/08/blog-post_13.html

منظومه‌ی تورکی «مقبره - آرام‌گاه» نادر شاه ‌آوشار (افشار)، آخرین جهان‌گیر تورک سروده ‌شده‌ به‌ سفارش نادر شاه

https://sozumuz1.blogspot.com/2017/07/blog-post_19.html

شعر تورکی «رواق» مقدسه‌ی روضه‌ی حضرت علی در نجف سروده ‌شده ‌به ‌سفارش نادر شاه

(منتشر خواهد شد)

سروده‌ی میرزا زکی ندیم

شعر تورکی «نادر بنا» به ‌مناسبت مطلاسازی حرم علی در نجف سروده ‌شده ‌توسط علی میرزه زكی ندیم، ایناق نادر شاه: سلطان محمود عثمان‌لی و نادر شاه‌ افشار، دو نخل بوستان تورکمان هستند

https://sozumuz1.blogspot.com/2019/12/blog-post_23.html

شعر تورکی «بارگاه‌ سلطانی» حضرت در نجف سروده‌ شده‌ توسط علی میرزه زكی ندیم، ایناق نادر شاه

(منتشر خواهد شد)

شعر تورکی «معلّی گنبد» حضرت در نجف سروده‌ شده ‌توسط علی میرزه زكی ندیم، ایناق نادر شاه

(منتشر خواهد شد)

شعر تورکی «خجسته‌ حریم» حضرت در نجف سروده‌ شده‌ توسط علی میرزه زكی ندیم، ایناق نادر شاه

(منتشر خواهد شد)

سروده‌ی گلبن افشار

سنگ‌نوشته‌ی تورکی «کلات» نوشته‌ شده ‌به‌ امر نادر شاه‌ افشار- کتیبه‌ی نادری

https://sozumuz1.blogspot.com/2016/07/blog-post_30.html

سروده‌ی مهدی خان استرآبادی

ماده‌ی تاریخ تورکی برای اوتاق – بارگاه ‌نادری که‌ میرزه مهدی خان استرآبادی آن را به‌ دستور نادر شاه ‌به ‌تورکی (جغتایی) سرود

https://sozumuz1.blogspot.com/2023/11/blog-post_28.html

برای مطالعه‌ی بیشتر:

سه‌ سلام-سرود نظامی تورکی از دولت تورک افشاری

https://sozumuz1.blogspot.com/2019/06/blog-post_5.html

مکالمات تورکی نادر شاه ‌در قورولتای موغان، متن کامل و تصحیح شده - مئهران باهارلی

https://sozumuz1.blogspot.com/2019/05/blog-post_27.html

سکه‌ی تورکی نادر شاه ‌افشار: ده‌ییرمه ‌گؤتورو

https://sozumuz1.blogspot.com/2017/01/blog-post_22.html

دستور نادر شاه ‌برای انجام مذاکرات دیپلوماتیک رسمی در هندوستان به‌ زبان تورکی

https://sozumuz1.blogspot.com/2019/08/blog-post_9.html

نامه‌ی تورکی نادر شاه ‌افشار به ‌سلطان عوثمان‌لی محمود اول

https://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_23.html

نامه‌ی تورکی نادر شاه ‌به‌ خط او و دوکترین اصلیت تورکمانی - ریشه‌ی تورانی مشترک افشاریه‌ و عوثمان‌لی در آن

https://sozumuz1.blogspot.com/2021/05/blog-post_8.html

مصالحه‌نامه‌ای که‌ به‌ دستور نادر شاه ‌افشار به ‌زبان تورکی نوشته ‌شد

https://sozumuz1.blogspot.com/2019/12/blog-post_16.html

تقاضای نادر شاه‌ برای الحاق رسمی دولت تورک افشار - ایران به‌ امپراتوری عوثمان‌لی و تحت الحمایه‌ی آن دولت شدن

https://sozumuz1.blogspot.com/2019/08/blog-post_24.html

متن تورکی وثیقه‌ی اتحاد اسلام نادری- نجف

https://sozumuz1.blogspot.com/2019/07/blog-post_27.html

موشتولوق - مژده‌نامه‌ی تورکی سروده ‌شده‌ به ‌امر نادر شاه ‌به ‌مناسبت تولد تیمور خان نوه‌ی او و محمد شاه ‌گورکان

http://sozumuz1.blogspot.com/2020/09/blog-post.html

نادر شاه‌ افشار: صفت دیانت و مروت در طایفه‌ی ایرانی نه می‌باشد

https://sozumuz1.blogspot.com/2019/05/blog-post_7.html

نادر شاه ‌افشار از زبان رهبر ملی تورک جمشید خان افشار اورمویی -١٩١٣

https://sozumuz1.blogspot.com/2018/12/blog-post_7.html

آوشارلارین قوچاق‌لاماسی (افشارلارین دستانی)

https://sozumuz1.blogspot.com/2018/10/blog-post_20.html

انعکاس شعور ملی تورک در نام‌های اشخاص خانواده‌ی جمشید خان افشار اورمویی و نادر شاه ‌افشار، و نه بود آن در نام‌های اشخاص خانواده‌ی پیشه‌وری، خیابانی، ستار خان و شاه ‌اسماعیل اول

https://sozumuz1.blogspot.com/2017/01/blog-post_14.html