دستور مظفّرالدّین شاه به وزارت معارف برای تدریس زبان تورکی در مدارس آزربایجان و اعتناء بایسته به تعلّم آن - ۱٩٠٠
مئهران باهارلی
Muzaffer ed-Din Şah Kacar'ın 1900 yılında İran Milli Eğitim Bakanlığı'na gönderdiği, Azerbaycan'daki okulların müfredatına Türk dilinin dahil edilmesini emreden yayınlanmamış Telgraf
Unpublished Telegraph of Mozaffar ad-Din Shah Qajar to
the Iranian Ministry of Education ordering the inclusion of Turkish language in
the curriculum of schools in Azerbaijan 1900
MÉHRAN BAHARLI
«سؤزوموز،
مئهران باهارلینین یازقالاری توپلوسو» پیتییی، بیرینجی جیلددهن
“Sözümüz, Méhran Baharlının yazqalar toplusu”
pitiyinden, cild I
از کتاب «
سؤزوموز، مجموعه مقالات مئهران باهارلی» - جلد اول
https://independent.academia.edu/MBaharli
https://sozumuz1.blogspot.com/
https://www.facebook.com/profile.php?id=61579230999069
خلاصه:
مظفرالدین شاه قاجار در بازگشت به ایران از اولین سفرش به خارج از کشور در سال ١٩٠٠ میلادی یک تلگراف به وزارت معارف (و اوقاف و صنایع مستظرفه) کشورش فرستاد. او در این تلگراف به وزارت معارف دستور داد که آموزش زبان تورکی را در برنامهی درسی مدارس آزربایجان وارد و یادگیری کامل و مناسب زبان تورکی در مدارس را تضمین کند. مظفرالدین شاه در تلگراف خود دو دلیل اصلی برای این امر ذکر کرده است: استفادهی تاریخی مردم منطقه از «زبان شیرین تورکی» از قدیم الایام، و نقش تعیین کنندهی نظام آموزشی تورکی در آزربایجان در تقویت و تحکیم دوستی فزاینده بین دولتهای قاجار و عوثمانلی. روزنامهی ترجمان حقیقت استانبول در شمارهی ٢٩ اکتوبر ١٩٠٠ خود این تلگراف را منتشر، و اسماعیل حامی دانشمند مورخ عوثمانلی آن را در کتاب «کرونولوژی» خود (مادّهی ٥ رجب ١٣١٨) مستند کرد. این سند از جهات روشنگری در موضوع تاریخچهی نظام آموزشی به زبان تورکی در ایران، موضع دولت قاجار نسبت به تعلیم و تعلم زبان تورکی در مدارس، گرایشها و ابتکارات تورکگرایانهی مظفرالدین شاه در حمایت از زبان تورکی در ایران، حفظ، تقویت و ترویج آن، و نقش مسالهی حمایت از زبان تورکی و حقوق ملی تورکهای ساکن در ایران در مناسبات دولت تورکیه با این کشور مهم است. در این مقاله متن اصلی و ترجمههای فارسی و انگلیسی این سند تاکنون در ایران منتشر نهشده و در عین حال بسیار مهم را ارائه میدهم.
کلمات کلیدی: مظفرالدین شاه، مدارس تورک، آزربایجان، زبان تورکی در نظام آموزشی
اؤزهت:
مظفرالدین شاه قاجار، ١٩٠٠ ایلینده ایلک یورتدیشی گهزیسیندهن ایرانا قاییدارکهن اؤلکهسینین ائییتیم باخانلیغینا اؤزهل بیر بویروق ایچهرهن تئلگراف گؤندهردی. شاه تئلگرافیندا تورکجه اؤیرهتیمینین آزهربایجان اوخوللاری مفرداتینا داخیل ائدیلمهسی تعلیماتینی وئریپ، اوخوللاردا تورکجهنین دوغرو بیر شکیلده و گهرهکدییی اؤزهنله اؤیرهنیلمهسینی ایستهییردی. ایرانین تورک شاهی تئلگرافیندا بو قرارا ایکی آنا گهرهکچه گؤستهریردی: «دادلی تورک دیلی»نین او بؤلگه خالقی طرفیندهن چوخ اهسکی زمانلاردان بهری ایشلهدیلمهسی، و اوخوللاردا تورکجهنین اوخودولماسینین قاجار و عوثمانلی دولتلهری آراسیندا گهلیشمهکده اولان آرخاداشلیغین گوجلهندیریلمهسی اوچون بیر زورونلولوق اولماسی. ایستانبول مرکزلی ترجمانِ حقیقت قهزئتهسی بو تئلگرافی ٢٩ اهکیم ١٩٠٠دا خبر اولاراق وئرمیش، عوثمانلی تاریخچی ایسماعیل حامی دانشمند ایسه کرونولوژی آدلی کیتابیندا بونو رجب ١٣١٨ مادّهسی آلتیندا بهلگهلهمیشدیر. بو بهلگه، ایرانداکی تورک ائیتیم سیستئمی تاریخی، قاجار دولتینین تورکجهیه مناسبتی، مظفرالدین شاهین تورکچو اهییلیملهری ایله تورکجهنین قونومونو یوکسهلتمهک اوچون آلدیغی اؤنلهملهرین اینجهلهنمهسی، و ده ایراندا یاشاماقدا اولان تورک ملّتینین ملّی حاقلاری و تورکجهنی قورومانین، بو اولکه و تورکیه آراسیندا ایلیشکیلهردهکی یئری آچیلاریندان اؤنهم داشیماقدادیر. بو مقالهده سون درجه اؤنهملی، آنجاق بوگونه دهک ایراندا یاییملانمامیش اولان بو بهلگهنی فارسجا و اینگیلیزجه چئوریسی ایله بیرلیکده سونورام.
آچار سؤزلهر: مظفرالدین شاه، تورکجه اوخوللار، آزهربایجان، ائییتیم دیلی اولاراق تورکجه
Özet
Muzaffer ed-Din Şah Kacar, 1900 yılında ilk yurt dışı gezisinden İran'a dönerken ülkesinin Eyitim Bakanlığı'na özel bir buyruk içeren telgraf gönderdi. Şah telgerafında Türkçe öyretiminin Azerbaycan okulları müfredatına dâhil edilmesi tâlîmatını veriyor ve okullarda Türkçenin doğru bir şekilde ve gerektiyi özenle öyrenilmesini istiyordu. İran’ın Türk Şahı telgrafında bu karara iki ana gerekçe gösteriyordu: "Tatlı Türk dili"nin o bölge halkı tarafından çok eski zamanlardan beri kullanılması; ve bunun Kacar ve Osmanlı devletleri arasında gelişmekte olan dostluğun güçlendirilmesi için bir zorunluluk olması. İstanbul merkezli Tercümân-ı Hakîkat gazetesi bu telgrafı 29 Ekim 1900'de haber vermiş, Osmanlı târîhçisi İsmâil Hâmî Dânişmend ise "Kronoloji" adlı kitabında (Recep 1318'in 5. maddesi uyarınca) bunu belgelemiştir. Bu belge İran’daki Türk eyitim sistemi târîhi, Kacar devletinin Türkçeye munâsibeti, Muzaffer ed-Din Şah’ın Türkçü eyilimleri ile Türkçe’nin konumunu yükseltmek için aldığı önlemlerin incelenmesi, ayrıca İran’da yaşamakta olan Türk milletinin milli hakları ve Türkçeyi korumanın bu ülke ve Türkiye arasında ilişkilerdeki yeri açılarından önem taşımaktadır. Bu makelede son derece önemli olan, ancak bugüne dek İran’da yayımlanmamış bu belgeyi, Farsça ve İngilizce çevrisi ile birlikte sunuyorum.
Açar sözcükler: Muzaffer ed-Din Şah, Türkçe Okullar, Azerbaycan, eğitim dili olarak Türkçe
Abstract
On his return to Iran from his first trip abroad in 1900, Mozaffar ad-Din Shah Qajar sent a telegraph to the Ministry of Education of his country with a specific order. He instructed them to incorporate the teaching of Turkish into the curriculum of schools in Azerbaijan and demanded ensuring a thorough and proper learning of the Turkish language in the schools. In his telegraph, the Turkish Shah of Iran mentioned two primary reasons for this decision: The first reason was the historical usage of the “Sweet Turkish language” by the people of that region since old times, and the second reason was the crucial role of the Turkish education system in Azerbaijan in bolstering and strengthening the growing friendship between Qajar and Ottoman states. Istanbul-based newspaper Tercümân-ı Hakîkat reported on this telegraph on October 29th, 1900, while Ottoman historian İsmâil Hâmî Dânişmend documented it in his book “Chronology” (under Article 5 Rajab 1318). This document illuminates the history of the Turkish education system in Iran, the relationship between the Qajar state and the Turkish language, Muzaffer ed-Din Shah’s Turkist tendencies and initiatives regarding the promotion of the Turkish language in Iran. It also highlights the important role of protecting the Turkish language and the national rights of the Turkish nation living in Iran in the relations between this country and Türkiye. In this article, I present the original text of this previously unpublished, as well as its English and Farsi translations, yet extremely important document.
Keywords: Mozaffar ad-Din Shah, Turkish Schools, Azerbaijan, Turkish as Language of instruction
مقدمه
شاه تورک ایران مظفّرالدّین شاه قاجار در بازگشت از سفر اوّل خود به خارج در سال ١٩٠٠ (١٢٧٩ شمسی)، به محض ترکِ استانبول، در حالی که هنوز در راه ایران بود، با فرستادن یک تلگراف به وزارت معارف ایران، به «تدریس زبان تورکی در مدارس آزربایجان» فرمان داد و پس از این «اعتناء به تعلم زبان تورکی در مدارس» را امر کرد. مظفّرالدّین شاه در تلگراف خود دو دلیل برای لزوم تدریس زبان تورکی در مدارس آزربایجان ذکر میکند: نخست این که مردم این خطّه از دیرباز به زبان شیرین تورکی تکلّم میکنند. دوم این که این امر لازمهی مودّت و دوستی در حال گسترش و تقویتشونده میان دولتین قاجار و عوثمانلی است.
خبر این تلگراف در روزنامههای آن دورهی استانبول، از جمله روزنامهی «ترجمان حقیقت» به تاریخ ٥ رجب ١٣١٨ قمری (٢٩ اوکتوبر ١٩٠٠ میلادی، ١٦ تشرین اوّل ١٣١٦) درج، و اسماعیل حامی دانشمند از مورّخین، روشنفکران و ادبای عوثمانلی در اثر خود با نام «کرونولوژی»، مادّهی ٥ رجب ١٣١٨ خبر روزنامهی ترجمان حقیقت را ذکر کرده است. اخیراً نیز محقّق تورک تورکیهای لهوهنت گوندوز موللاشریفزاده عکس خبر مزبور روزنامهی ترجمان حقیقت را در صفحهی فیس بوکی خود منتشر کرده است.
در زیر متن خبر مزبور روزنامهی ترجمان حقیقت به زبان تورکی – با رسم الخط اصلی، املای فونتیک معاصر با الفبای عربی و الفبای لاتین، - بازنویسی آن به تورکی مودرن تورکیه و ترجمههای آن به فارسی و انگلیسی را آوردهام.
ترجمهی خبر به فارسی (از مئهران باهارلی)
روزنامهی «ترجمانِ حقیقت»، استانبول. ٥ رجب ١٣١٨ قمری (٢٩ اوکتوبر ١٩٠٠ میلادی، ١٦ تشرین اوّل ١٣١٦)
«دولت علّیه – ایران
از جمله اطّلاعاتِ خصوصی که دریافت کردهایم است:
در حالی که به موجبِ برنامههایِ مدارسِ واقع شده در قطعهیِ آزربایجان، تدریسِ زبان تورکی که اهالییِ منطقهیِ مذکور از قدیم بدان تکلّم میکنند ممنوع گردیده، اعلیحضرت شاهِ با شهامتِ ایران (مظفّرالدّین شاه) که در حالِ حاضر در راهِ (بازگشت) به سویِ مرکزِ حکومتِ دلیرانه و هوشمندانهشان میباشند، با فرستادنِ یک تلگراف به وزارتِ معارفِ ایران، با استناد به این که اهالییِ قطعهیِ مذکور از دیرزمان با زبانِ شیرین بیانِ تورکی افادهیِ مرام مینمایند، و نیز به سببِ دوستییِ صمیمانه و صادقانهِیِ مجدّدِ بینِ حکومتِ ایران و دولتِ علّیهیِ عثمانیه که در حال تقویت و تحکیم است، امر فرموده و اطّلاع دادهاند که پس از این باید زبانِ تورکی هم در مدارسِ واقع در آزربایجان همراه با زبان فارسی تدریسِ شود، و به ویژه به تعلّمِ و آموختن زبانِ تورکی آن گونه که بایسته است اعتناء گردد».
متن تورکی خبر – با خط الرسم اصلی
دولتِ علّیه - ایران
(٢٩ اوکتوبر ١٩٠٠ میلادی، ١٦ تشرین اوّل ١٣١٦)
آذربایجان قطعهسنده کائن مکاتبڭ پروغراملری موجبنجه، قطعه مذکوره اهالیسنڭ من القدیم تکلم ایلدکلری لسان تورکینڭ تدریسی منع ایدلمش ایکن؛ شهامتلو شاه ایران (مظفرالدین شاه) حضرتلرینڭ ایران معارف نظارتنه مرکز حکومت شهیمانهلرینه متوجهاً، یولده بولندقلری شو صرهده چکدکلری تلغرافنامه ایله؛ قطعهٔ مذکوره اهالیسی اوتهدن بری لسان عذب البیان تورکی ایله افادهٔ مرام ایلدکلرینه، و حکومت ایرانیهنڭ دولت علیهٔ عثمانیه ایله از سر نو تقویتپذیر اولان مخالصت و مخادنته استناداً؛ آذربایجانده بولنان مکاتبده بوندن بویله زبان فارسی ایله برابر لسان تورکینڭ دخی تدریسینه، و بالخاصه تورکجهنڭ گرگی گبی اوگرهنلمسنه اعتنا ایدلمسنی امر و اشعار بیوردقلری، جملهٔ مستخبرات مخصوصهمزدندر
متن تورکی خبر – با الفبای عربی فونتیک معاصر
دولتِ علّیه - ایران
(٢٩ اوکتوبر ١٩٠٠ میلادی، ١٦ تشرین اوّل ١٣١٦)
آزهربایجان قطعهسینده کائن مکاتبین پروقراملاری موجبینجه، قطعهیِ مذکوره اهالیسینین مِنَ القدیم تکلّم ائیلهدیکلهری لسانِ تورکینین تدریسی منع ائدیلمیش ایکهن؛ شهامتلی شاهِ ایران (مظفّرالدّین شاه) حضرتلهرینین ایران معارف نظارتینه مرکزِ حکومتِ شهیمانهلهرینه متوجّهاً، یولدا بولوندوقلاری شو سیرادا چهکدیکلهری تئلئگرافنامه ایله؛ «قطعهیِ مذکوره اهالیسی اؤتهدهن بهری لسانِ عذب البیانِ تورکی ایله افادهیِ مرام ائیلهدیکلهرینه، و حکومتِ ایرانیهنین دولتِ علّیهیِ عثمانیه ایله از سرِ نو تقویتپذیر اولان مخالصت و مخادنته استناداً؛ آزهربایجاندا بولونان مکاتبده بوندان بؤیله زبانِ فارسی ایله برابر لسانِ تورکینین داخی تدریسینه، و بالخاصّه تورکجهنین گهرهیی گیبی اؤیرهنیلمهسینه اعتناء ائدیلمهسی»نی امر و اِشعار بویوردوقلاری، جملهیِ مستخبراتِ مخصوصهمیزدهندیر.
Devlet-i illiye, Îrân
(10-29-1900)
Azerbaycan kıta’sında kâin mekâtibin programları
mevcibince, kıt’a-y-ı mezkûre ahâlisinin min-el-kadîm tekellüm eyledikleri
lisân-ı Türkî’nin tedrîsi men’ edilmiş iken, şahâmetli şâh-ı Îrân (Müzafferedddin
Şah) hazretlerinin Îrân maârif nizâretine, merkez-i hukûmet-i şehîmânelerine
müteveccihen yolda bulundukları şu sırada, çektikleri telegramnâme ile, kıt’a-y-ı
mezkûre ahâlîsi öteden beri lisân-ı ezebelbeyân-ı Türkî ile ifâde-y-i merâm
eylediklerine, ve hukûmet-i Îrâniye’nin devlet-i illiye-y-i Osmâniye ile ez
ser-i nev takviyetpezîr olan muhâliset ve muhâdinete istinâden, Azerbaycan’da
bulunan mekâtibde bundan böyle zebân-ı Fârsî ile berâber, lisân-ı Türkî’nin
dahı tedrîsine ve bilhassa Türkçe’nin gereyi gibi öyrenilmesini emr ve iş’âr
buyurdukları, cümle-y-i müstehbirât-ı mahsûsemizdendir.
به انگلیسی:
The Sublime State — Iran
(10-29-1900)
Among the special and private information we have received is:
While, according to the curricula of schools in the region of Azerbaijan, the instruction of the Turkish language, which the people of the region have spoken since ancient times, has been prohibited, His Majesty the courageous Shah of Iran (Mozaffar al-Din Shah), who is currently en route back to his seat of his august governance, has issued a decree through a telegram addressed to the Iranian Ministry of Education. In the decree he has ordered and proclaimed that:
“Considering the fact that the people of the aforementioned region have long expressed themselves through the mellifluous Turkish language, and also due to the renewed strengthening of the sincere friendship and amity between the Iranian (Qajar) State and the Sublime Ottoman State, from now on, the Turkish shall also be taught in the schools in Azerbaijan alongside Persian, and in particular Turkish shall be learned with the proficiency it duly merits”.
به تورکی مودرن:
Yüce Devlet — İran
(10-29-1900)
Aldığımız özel ve gizli bilgiler arasında şunlar yer almaktadır:
Azerbaycan bölgesindeki okulların müfredatına göre, bölge halkının eski çağlardan beri konuştuğu Türkçe dilinin öğretimi yasaklanmışken, şu anda yüce yönetim merkezine dönüş yolunda bulunan İran'ın cesûr Şahı (Muzaffereddin Şah) Hazretleri, İran Eğitim Bakanlığı'na hitâben gönderdiği bir telgraf aracılığıyla bir kararnâme yayımlamıştır. O, bu kararnâmede şunları emr ve îlân etmiştir:
“Söz konusu bölge halkının kendilerini uzun zamandan beri ahenkli Türk dili vasıtasıyla ifâde etmekte olduğu gerçeği göz önünde bulundurularak, ayrıca [Kacar] İran Devleti ile Yüce Osmanlı Devleti arasındaki samîmî dostluk ve yakınlığın yeniden pekişmesi ve güçlenmesi sebebiyle, bundan böyle, Azerbaycan okullarında Farsçanın yanı sıra Türkçe de okutulacak; özellikle de Türkçe, hak ettiği yetkinlik düzeyinde öğrenilecektir”.
چند نکته:
١-خودآگاهی ملی و ملیتگرائی مودرن در ایران از آغاز قرن بیستم کمابیش همزمان در میان فارسها، ارمنیها، آسوریها، کوردها و یهودیان، همه با حمایت و همیاری اوروپا و غرب صلیبی ظهور کرد و به تدریج گسترش یافت. اما در میان نخبهگان روشنفکری و سیاسی تورک در ایران، در درجه ی اول به سبب نهبودن حمایت خارجی، جریان غالب نه تشکل شعور ملی تورک، بلکه ظهور فارسمحوری و فارسگرائی، ملیتگرایی ایرانی -فارسی بود. بخش قابل ملاحظهای از آریستوکراسی و روشنفکران قاجاری، سیاسیون و ادبای آن دوره و بعدها ایدئولوگها و رهبران فکری جنبش مشروطهطلبی افراطی ضد قاجار و ضد تورک که به لحاظ تعلق ملی تورک بودند (شاهزاده جلالالدین میرزا، حسین کاظمزاده ایرانشهر، سید حسن تقیزاده، فتحعلی آخوندزاده، تقی ارانی، سید احمد کسروی، ناصح ناطق، صادق رضازاده شفق، یحیی ذکاء، غلامعلی رعدی آذرخشی، خلیل ملکی، جواد غنیزاده سلماسی، میرزا رضا خان افشار بکشلو، اجلالالملک ایرج میرزا، ابوالقاسم آزاد مراغهای .....) به سوی ملیگرایی ایرانی، فارسمحوری و پارسیگرائی میل کرده، حتی بعضی از آنها به تورکیستیزی، آریائیگری و ایران باستانپرستی و .... روی آوردند.
۲- مظفرالدین شاه قاجار به تورکیت خود واقف بود و به آن میبالید، به عبارت دیگر به نوعی دارای شعور ملی تورک بود. حتی میتوان او را در میان جرگهی نخستین پیوستهگان به جریان تورکگرایی - تورکیسم سیاسی در ایران که معتقد به هویت ملی تورک و حقوق ملیی وی به معنی مودرن بودند شمرد. البته همهی شاهان قاجار کمابیش دارای شعور ملی تورک بودند (آغامحمد خان، فتحعلی شاه، محمد شاه و مظفرالدین شاه نسبتا بیشتر؛ ناصرالدین شاه، محمدعلی شاه و احمد شاه در سطح متوسط). این واقعیت یکی از دلائل شیطانسازی از دولت قاجاری و منفور بودن سلسلهی قاجار در میان قومیتگرایان فارس، سران پارسی، طرفداران انگلیس و روسیه (روسوفیلها و آنگلوفیلها)، چپ امپریالیستی - صلیبی و بعدها آزربایجانگرایان استالینیست، و تاریخنگاریهای ایرانی و آزربایجانی است.
۳-به موازات ظهور و رشد ملیتگرائی افراطی فارس در ایران، فارسمحوران درصدد قبضهی تکنوکراسیی عالیرتبهی دولت قاجار حتی دربار برآمدند. این تشبث، در کشور ایران که مانند یک هزار سال گذشته در قرن نوزده هم تحت یک حاکمیت تورک و دارای اکثریت (نسبی و یا مطلق) جمعیتی تورک بود، سبب ناخشنودی تورکها شده، کشمکش خاموش شده بین تورک و فارس را در دربار و تکنوکراسیی عالیرتبهی دولت دوباره شعلهور کرد. در زمان محمد شاه و میرزا آغاسی این دو شخصیت، از سران جناح تورکگرای دولت قاجار به شمار میرفتند. با ورود (به گفتهی مستوفی) مظفرالدین شاهِ «تورک» و «تورکها» از تبریز به تهران، و متعاقباً تضعیف موقعیت فارسمحوران افراطی در دربار و تکنوکراسیی عالیرتبهی دولت قاجاری، دور تازهای از کشمکش تورک و فارس در تهران آغاز شد. سرودن و خواندن اشعاری مانند «آبجی مظفر آمده، با تورکای خر آمده» در آن دوره توسط فارسها، نشانگر انعکاس کشمکش تورک و فارس در درون طبقات جامعهی توسعهنهیافتهی فارس کشور است. تکنوکراتهای فارسمحور از نخستین روزهای به سلطنت رسیدن مظفرالدین شاه، عمدتا به سبب حساسیت وی در بارهی زبان، هویت و حقوق ملی تودهی تورک، به توطئهچینی و تخریب شخصیت وی برخاستند. حتی امروز نیز در تاریخنگاریهای ایرانی – فارسی و آزربایجانی و ادبیات چپ ایرانی امپریالیستی - صلیبی، این شاه آزاداندیش، دموکرات، صلحدوست و نوآور به صورت «شخصیتی سادهلوح، دارای ناهنجاریهای شخصیتی، با ضعف اگو و گرایشات و رفتار قبیلهای» تقدیم میشود و از لهجهی تورکی و حفظ روح تورکی به هنگام فارسینویسیاش گرفته تا عدم صحت جسمانی، همهی این پدیدهها و عارضههای طبیعی برای ترور شخصیت و کوبیدن وی به کار میروند.
٤-به لحاظ تاریخی مظفرالدین شاه نقش مهمی در حفظ سیاست بیطرفی زبانی و قومیی قانون اساسی و متمم قانونی اساسی مشروطه به هنگام تدوین آنها داشت. وجود مظفرالدین شاه یکی از دلائلی بود که رهبران فارسمحور و ایدئولوگهای جنبش مشروطه طلبی افراطی ضد قاجاری که جملهگی ضد تورک بودند نهتوانند اصل رسمیت انحصاری زبان فارسی را در قانون اساسی و متمم آن بهگنجانند. جلوگیری از مهرهچینی قومیتگرایان فارس در دربار و ممانعت از قبضهی سطوح تکنوکراسی عالیرتبهی دولت توسط آنها، دستور برای تدریس زبان تورکی در مدارس، بهبود روابط و اتحاد استراتژیک با دولت عوثمانلی در حد یک ملت - یک دولت، ... از دیگر اقدامات مظفرالدین شاه در راستای صیانت از حقوق ملی ملت تورک در ایران است.
٥-در این تلگراف مظفرالدین شاه با استناد به این واقعیت که زبان مردم ایالت آزربایجان (مهمترین قسمت منطقهی ملی تورکنشین در شمال غرب ایران و یا تورکایلی و تقریباً برابر با نیمی از آن در دورهی قاجاری) از دیرباز تورکی بوده، تدریس و تعلم به زبان تورکی را به واقع یک حق طبیعی و بشری تودهی تورک دانسته است. این رفتار با شخصیت مظفرالدین شاه که فردی خواهان اصلاحات و دموکراتیزاسیون جامعهی ایران بود همخوانی دارد: وی در طول سلطنت بالنسبه کوتاه خود، شدت عمل مامورین نظمیه را تخفیف داد؛ ورود بعضی روزنامههای آزادیخواه را به کشور آزاد کرد؛ تشکیل مجامع تجاری، فرهنگی و آموزشی را تشویق نمود؛ فرمان مشروطیت را صادر کرد؛ اولین مجلس شورای ملی را گشود؛ اولین قانون اساسی کشور را توشیح نمود؛ با شکنجهی محبوسین و اجرای مجازات اعدام مخالفت نمود، به حفظ حقوق اقلیتهای مذهبی از جمله بهائیان همت کرد، ....
٦-مظفرالدین شاه در این تلگراف از زبان تورکی با صفت «عذب البیان» (شیرین، پاکیزه، خوش، گوارا) یاد میکند. این تحبیب و تعزیز با حسیات مثبت وی در بارهی زبان تورکی همخوان است. در منابع تاریخی به تواتر آمده است که مظفرالدین شاه به تورکی علاقه داشت و به فارسی اعتنایی نهمیکرد، خواهان و مصرّ بر رواج تورکی در میان غیر تورکها و استفاده از آن در بعضی از ملاقاتهای رسمی دیپلوماتیک بود (منابع در آخر این مقاله). به احتمال بسیار لهجهی غلیظ تورکی مظفرالدین شاه به هنگام صحبت کردن به فارسی هم، قسما رفتار آگاهانهی او برای نشان دادن بی اعتناییاش به فارسی بوده است.
٧-مظفرالدین شاه با آن که در راه بازگشت به ایران بود و میتوانست تا رسیدن به تهران صبر کند، در وسط راه و در حالی که هنوز در خاک عوثمانلی بود با فرستادن تلگرافی دستور لغو ممنوعیت تدریس به زبان تورکی و آغاز تعلم به تورکی و اعتنا به آن را داده است. این، علاوه بر یک ژشت مثبت دیپلوماتیک به سلطان عوثمانلی، میتواند ناشی از آن باشد که مظفرالدین شاه به فاجعهآمیز بودن ممنوعیت تدریس زبان تورکی در مدارس توسط تکنوکراتهای فارسگرا و مشخصاً انجمن معارف تهران و تبریز بود واقف شده بود و لغو این ممنوعیت را امری بسیار عاجل میشمرده است.
٨-بنا به مجلهی فرهنگ تورک (تورک کولتور دهرگیسی) سلطان عبدالحمید ثانی در دیداری که با مظفرالدین شاه در ییلدیر سارایی استانبول داشت او را از ماوقع و نتایج فاجعهبار ممنوعیت زبان تورکی در نظام تحصیلی مطلع و به صدور این فرمان ترغیب و اقناع کرده است. اگرچه مظفرالدین شاه قبلاً در و در یک حرکت اشتباه، نظامنامهی انجمنهای معارف تهران (۱٨٩٨) و تبریز (۱٩٠٠) را که زبان فارسی را تنها زبان رسمی نظام آموزشی در مدارس جدید اعلام و بدین ترتیب تعلیم و تعلم به تورکی در ایران را که در طول تاریخ همیشه وجود داشت عملا و حقوقا ممنوع نموده بودند، تصویب کرده بود. اما اکنون او در نتیجهی هشدارهای سلطان عبدالحمید با فرستادن این تلگراف به تصحیح اشتباه و جبران مافات اقدام میکرد.
٩-فرمان مظفرالدین شاه برای تدریس زبان تورکی در انطباق با اصل «رفتار به اقتضای زمان، ضرورت خردمندی و دانائی است» میباشد که وی بدان اعتقاد داشت. مظفرالدین شاه در نطق خود در قصر فرحآباد (٢٥ رجب سال ١٣٢٤) میگوید: «خردمند دانا آن کس است که همواره به اقتضای زمان رفتار کند. فیالمثل در عهد کیخسرو آیین جهانداری و وضع ادارهی امور دولت و حفظ ثغور مملکت به طرزی بوده که آن عهد و زمان اقتضا مینمود، ولی آن اصول و قواعد ملکداری به کار امروز ما نهمیخورد. چه، هر عصری اقتضایی دارد و در هر دوری طرز و طوری متداول است .... کذٰلک اصول اداره و قواعد سیاست و مملکتداری هم باید امروز ورای ایّام گذشته باشد». دستور مظفرالدین شاه در تلگراف خود به تدریس زبان تورکی در ایران مصداق بارز تشخیص و تبیین مصالح درازمدت کشور و مردم توسط مظفرالدین شاه بر اساس اقتضای زمان و خردمندی و دانائی است. (امروز هم، ایران بدون شناختن حقوق ملی مردم ساکن در این کشور و در راس آنها ملت تورک که ملت موسس ایران است و رسمیت سراسری زبان تورکی توسط قانون اساسی، آیندهای به جز اضمحلال و فروپاشی نهدارد).
۱٠-نوسازی نظام آموزشی با تدریس زبان تورکی در مدارس، همچنین در انطباق با شخصیت نودوست و نوآور مظفرالدین شاه بود. (از نوآوریهای مظفرالدین شاه: ورود نخستین دستگاه سینماتوگراف به ایران در سال ۱۲۷۹ خورشیدی توسط مظفرالدین شاه سر آغاز سینمای ایران به حساب میآید. علاه بر آن، وی هم نخستین هنرپیشه و هم نخستین کارگردان فیلم در ایران است).
۱۱-اشارهی مظفرالدین شاه در تلگراف خود به تاثیر مثبت تدریس زبان تورکی در ایران بر تحکیم و گسترش اتحاد و دوستی با عوثمانلی، اولا ناشی از تمایلات عوثمانلیدوستی او و سیاست راهبردی او در تاسیس اتحاد استراتژیک با آن دولت، دوما منطبق با اصل «رفتار به اقتضای زمان، ضرورت خردمندی و دانائی است»، بود. دلیل سوم آن است که در آن دوره دولت عوثمانلی، بر خلاف دورهی جمهوریت و کمالیسم، حقوق ملی ملت تورک ساکن در ایران و وضعیت زبان تورکی در این کشور را عامل مهمی در روابط با ایران تلقی میکرد. مظفرالدین شاه دوراندیش و آیندهنگر کاملا واقف به نقش مهم تقویت زبان تورکی و حمایت از حقوق ملی مردم تورک ساکن در ایران در تقویت مناسبات با تورکیهی عوثمانلی بود، و ممنوعیت تورکی در ایران، در جوار امپراتوری عوثمانلی را عملی بیخردانه میدانست. (ممنوعیت تورکی در نظام آموزشی ایران امروز با توجه به همسایهگی با سه کشور تورکیه و آزربایجان و تورکمنستان، عملی به مراتب بی خردانهتر است).
۱۲-در تلگراف مظفرالدین شاه زبان مردم تورک ساکن در ایران بدون هیچ مقدمه و موخرهای و همان گونه خود مردم تورک آن را مینامند به صورت «تورکی» ذکر شده است. مظفرالدین شاه، در مقابل فارسی صرفاً و به درستی نام تورکی را به کار برده و لزومی به افزودن صفت و یا نامهای مشخصکنندهی لهجههای زبان تورکی رایج در ایران (تورکمانی، خوراسانی، سونقوری، ...) نهدیده است. زیرا مبحث یک موضوع فرهنگی و سیاسی و زبانی است، و نه یک مبحث آکادمیک لهجهشناسی.
۱۳-این سند خط بطلانی است بر این ادعای پانایرانیستی و تاریخنگاری ایرانی که گویا تورکهای ساکن در ایران، تورکایلی و آزربایجان هرگز طلب و خواستی برای تعلیم و تعلم به زبان تورکی نهداشتهاند. حال آن که علاوه بر اغلب تودهی تورک و بسیاری از نخبهگان وی که همواره و مخصوصا در قرن بیستم خواهان تعلیم و تعلم به زبان تورکی و برابری کامل قانونی و حقوقی دو زبان تورکی و فارسی در ایران از جمله شناخته شدن موقعیت زبان رسمی سراسری و دولتی توسط قانون اساسی بودهاند، همانگونه که این سند نشان میدهد، حتی شخص اول مملکت و پادشاه ایران نیز خواستار تعلیم و تعلم به زبان تورکی بود و در این راستا تلاش و اقدام نموده است.
١٤-تفکری نادرست تبلیغ شده توسط تاریخنگاری آزربایجانی و فعالین سیاسی آزربایجانگرا وجود دارد که با تحریف و وارونهنویسی عمدی تاریخ، آغاز ممنوعیت تدریس زبان تورکی در مدارس، و رسمیت انحصاریی زبان فارسی را به حاکمیت رضا شاه پهلوی نسبت میدهد. حال آن که هم ممنوعیت تدریس زبان تورکی در مدارس و هم رسمیت انحصاری زبان فارسی برای نخستین بار در تاریخ، سالها پیش از به قدرت رسیدن رضا خان سردار سپه؛ در دورهی پیشمشروطیت توسط انجمن معارف در تهران (۱٨٩٨) و انجمن معارف تبریز (۱٩٠٠)، سپس در دورهی مشروطیت توسط انجمن ایالتی تبریز و لایحهی انجمنهای ایالتی و ولایتی پیشنهادیی این انجمن (۱٩٠٧)، و نهایتا در سالهای جنگ جهانی اول توسط فرقهی پانایرانیستی دموکرات آزربایجان تبریز (۱٩۱٨)، یعنی توسط آزربایجانگرایان ایرانگرا و آزربایجانگرایان پانایرانیست تحقق یافته است. در این سند که تاریخ ۱٩٠٠ یعنی ۲٥ سال قبل از تاسیس سلسلهی پهلوی دارد هم از «ممنوعیت زبان تورکی در برنامهی مدارس» صحبت میشود که منظور از آن «نظامنامهی انجمن معارف» (انجمن تاسیس مکاتب ملیهی ایران) و «کتابچهی نظامنامهی مخصوص مدارس و مکاتب» است که آن انجمن منتشر کرد و بدین وسیله برای اولین بار در تاریخ تعلیم و تعلم به زبان تورکی در مدارس ایران را ممنوع نمود.
١٥-بدون شک اصل تلگراف مظفرالدین شاه، مانند بسیاری از مدارک و اسناد که مستقیماً به تاریخ زبان و فرهنگ ملت تورک و نظام تحصیلی تورک در ایران و تورکایلی و نیز به تاریخ سیاستهای رسمیی یکسانسازی قومی و زبانیی مردمان ایران، فارسسازی - فارسیفیکاسیون و تورکستیزی (نسلکشی زبانی و ملی تورک) مربوط هستند، در آرشیوهای دولتی ایران و تورکیه موجود است. وظیفهی محققین، تاریخنگاران، دانشمندان، ادبا و فعالین حقوق بشریی مسئول و باوجدان آن است که این گونه اسناد و مدارک را علنی کرده انتشار دهند، چه بدون آگاهی بر آن چه بر ما رفته است، آیندهمان همان خواهد بود که گذشتهمان.
سؤزلوک:
از سر
نو: یئنی باشدان، یئنیدهن
شهیمانه:
۱-شجاعانه، دلیرانه، همراه با شهامت، ۲-هوشمندانه،
خردمندانه، زیرکانه
عذب
البیان: شیرینسخن
عذب: شیرین، گوارا، پاکیزه، خوش، خوشگوار.
علیّه: بلندمرتبه، بلندپایه، صفت امپراتوری عوثمانلی:
دولت علّیه
قطعه:
سرزمین
کائن:
باشنده
متوجهاً:
به سوی
مخادنت:
با هم دوستی صادقانه کردن
مخالصت:
دوستی خالص و بی ریا و راستی و صداقت و
اخلاص
مستخبرات:
اطلاعات، اخبار، گزارشها، یا خبرهای
خصوصی و محرمانه
معارف
نظارتی: وزارت فرهنگ، آموزش، ...
موجبنجه: به موجب
در تورکگرایی مظفرالدین شاه قاجار:
لغو
ممنوعیت زبان تورکی در مدارس توسط مظفرالدین شاه به ترغیب سلطان عبدالحمید
https://sozumuz1.blogspot.com/2020/12/blog-post_35.html
دستور
مظفرالدین شاه برای تدریس زبان تورکی در مدارس آزربایجان و اعتناء بایسته به تعلم
آن
https://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post.html
مظفرالدین
شاه قاجار اعتنایی به فارسی نهمیکرد و زبان تورکی را بر فارسی ترجیح میداد
https://sozumuz1.blogspot.com/2020/01/blog-post_19.html
مظفرالدین
شاه قاجار: باید همه به تورکی با من حرف بهزنید
https://sozumuz1.blogspot.com/2017/07/blog-post_17.html
Muzaffereddin Şah Kacar Osmanlı
büyükelçisine: Farsça değil, Türkçe konuş!
https://sozumuz1.blogspot.com/2020/09/muzaffereddin-sah-kacar-osmanl.html
انجام
مکالمات مظفرالدین شاه قاجار و سلطان عبدالحمید خان ثانی عوثمانلی به تورکی
بدون احتیاج به مترجم
http://sozumuz1.blogspot.com/2022/03/blog-post_4.html
مظفرالدین
شاه به سفیر عوثمانلی: «تورکی صحبت کن، ما تورکی میدانیم»؛ و «قاجار و عوثمانلی،
یک ملت و یک دولت واحده»
https://sozumuz1.blogspot.com/2020/09/blog-post_25.html
مظفرالدین
شاه: گل و لای نعل اسبهای اوردوی قهرمان عوثمانلی، مدال شرف بر سینهی من است
https://sozumuz1.blogspot.com/2019/12/blog-post.html
رسولزاده:
از مظفّرالدین شاه در یادها خاطرههای نیکو نقش بست و در ماتمش اشکهای گرم ریخته
شد
https://sozumuz1.blogspot.com/2018/08/blog-post_20.html
متن
تورکی نطق مظفرالدین شاه در لزوم اصلاحات رادیکال، ترجمهی مهدیخان تبریزی مدیر
روزنامهی حکمت قاهره
https://sozumuz1.blogspot.com/2021/03/blog-post_9.html
مظفرالدین
شاه شخصیتی بی نهایت خوشقلب و عادل، احاطه شده توسط تورکها است
https://sozumuz1.blogspot.com/2020/01/blog-post_9.html
وصیت
تورکی مظفرالدین شاه به ولیعهد محمدعلی شاه
https://sozumuz1.blogspot.com/2019/08/blog-post_18.html
میللی
شاعیر معلم فیضی: عوثمانلی سلطان عبدالحمیدخان و قاجار مظفرالدین شاه اؤیگوسونده
https://sozumuz1.blogspot.com/2019/10/blog-post_4.html
شهامتلی
مظفرالدین شاه قاجار حضرتلهری
https://sozumuz1.blogspot.com/2018/08/blog-post_47.html
قدم
قویدو فغفور و خاقانیمیز- شعر تورکی میرزا مهدی شکوهی در استقبال ورود مظفرالدین
میرزا به مراغه
https://sozumuz1.blogspot.com/2020/01/blog-post_18.html
منابع:
١-روزنامه
ترجمان حقیقت چاپ استانبول، شماره ٧٠٠٩-١٨٠٩ به تاریخ ٥ رجب ١٣١٨ قمری (٢٩ اکتبر
١٩٠٠ میلادی)
2-Levent
Gündüz (Mollaşerifzâde)
3-Halid
Lâziboğlu, “İran’da Ne Kadar Türk Vardır, Nerelerde Otururlar?” Türk Kültürü
dergisi, sayı 211-214, Mayıs-Ağustos
1980, s 195-203
٤-
مستوفی، عبدالله: شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، جلدهای
اول، دوم و سوم، چاپ ششم؛ انتشارات زوّار، تهران، ١٣٤١-١٣٤٣
٥- ناظم الاسلام کرمانی، محمد: تاریخ بیداری ایران، به اهتمام علی
اکبر سعیدی سیرجانی، چاپ پنجم، نشر پیکان، تهران، ١٣٧٦
http://freebook.blogsky.com/1390/05/04/post-5497/
٦- مصطفی لعل شاطری: از کارگردانی مظفرالدین شاه تا تأسیس نخستین
آموزشگاه آرتیستیِ ایران
http://qudsonline.ir/detail/News/92835
No comments:
Post a Comment