مادّهی تاریخ فارسی برای شهادت انور پاشا، و انور پاشانین شهادتی
مئهران باهارلی
خلاصه
انور پاشا ملقب به «قهرمان حریت»، فرماندهی
عالیرتبهی نظامی و از رهبران امپراتوری عوثمانلی در جنگهای بالکان و جنگ جهانی
اول است. او موسس اوردوی اسلام قفقاز بود که به همراه دیگر اوردوهای عوثمانلی باکو
و جمهوری آزربایجان فعلی را آزاد نمود. انور پاشا بعدها به تورکستان رفت و به نبرد
بر علیه روسیهی کومونیست، بولشویکها و ارتش سرخ اشغالگر، به منظور آزادسازی و
کسب استقلال تورکستان پرداخت.
انور پاشا به سبب مجاهدت برای آزادسازی
ملل تورک و مسلمان در تورکستان قدیم، خاورمیانه، قفقاز و بالکان، از یوغ دولتهای
اشغالگر و استعمارگر بریتانیا، روسیه و فرانسه و متحدانشان، برای بسیاری از آن
ملل، شخصیتی محبوب و یک قهرمان ملی شمرده میشود. انور پاشا، مانند علی احسان
پاشا، خلیل پاشا، عمر ناجی و ...، به سبب طراحی و فرماندهی عملیات آزادسازی غرب ایران و تورکایلی، برای ملت تورک ساکن در ایران نیز یک
قهرمان ملی است. در چهارم آوگوست سال ١٩٢٢ در روز عید قربان، یک
بریگارد سوارهی ارتش سرخ به فرماندهی افسر ارمنی «یاکوف آرکادییویچ ملکوموف»
(هاکوپ ملکومیان) در محلی واقع در جمهوری تاجیکستان امروزی، به انور پاشا و گروه
٣٠ نفرهی او حمله کرد. ٢٥ تن از افراد انور پاشا پس از نبردی دلاورانه و حماسی، کشته
شدند. خود انور پاشا هم در اثر اصابت تصادفی گلولههای میترالیوز به قتل رسید. محل
قرارگاه انور پاشا، توسط چئکیست ارمنی «گئورگی سرگییویچ آقابکوف» (گئوورک آروتیونوف)
ردیابی و مشخص شده بود. پس از قتل انور پاشا به دست ارمنیان و ارتش سرخ، مادههای
تاریخ و سوگوارههای متعددی در ستایش او سروده شد. در این نوشته، یک مادهی تاریخ
سروده شده به زبان فارسی در شهادت انور پاشا را همراه با مقالهی تورکی «انور
پاشانین شهادتی» که مادهی تاریخ مذکور در آن آمده است را تقدیم کردهام. این مقاله
در سال ۱٩۳۱ در نشریهی تورک «امل» که توسط تاتارهای کریمه در دوبروجای رومانیا
منتشر میشد و برای آزادسازی شبه جزیرهی کریمه از اشغال روسیهی بولشویک - کومونیست
مجادله میکرد منتشر شده است.
Özet
"Hürriyet
Kahramanı" olarak bilinen Enver Paşa; Balkan Savaşları ve Birinci Dünya
Savaşı sırasında önemli bir rol oynayan Osmanlı askeri komutanı ve devlet
adamıydı. Kafkasya'da, diğer Osmanlı birlikleriyle birlikte Bakü'yü ve günümüz
Azerbaycan Cumhuriyeti topraklarını kurtaran İslam Ordusu'nu kurmuş olan Enver
Paşa, savaşın ardından Türkistan'a giderek, bölgeyi kurtarmak ve bağımsızlığını
sağlamak amacıyla Komünist Rusya'ya, Bolşeviklere ve işgalci Kızıl Ordu'ya
karşı mücadele etti. Enver Paşa; Britanya, Rusya, Fransa ve müttefikleri gibi
işgalci ve sömürgeci güçlerin egemenliğinden kurtulmalarını sağlama yönündeki
çabaları nedeniyle, eski Türkistan, Orta Doğu, Kafkasya ve Balkanlar
genelindeki pek çok Türk ve Müslüman ulus tarafından sevilen bir şahsiyet ve
bir ulusal kahraman olarak görülmektedir. Ali İhsan Paşa, Halil Paşa, Ömer Naci
ve diğer Osmanlı komutanları gibi Enver Paşa da, batı İran ve Türkili'yi
özgürleştiren askeri harekatları planlayıp yönetmesi dolayısıyla İran ve Türkili Türkleri nezdinde bir ulusal kahraman olarak kabul
edilmektedir. 4 Ağustos 1922'de, Kurban Bayramı sırasında, Ermeni subay Yakov
Arkadyeviç Melkumov (Hakop Melkumyan) komutasındaki bir Kızıl Ordu süvari
tugayı, günümüzde Tacikistan sınırları içinde kalan bir mevkide Enver Paşa ve
yanındaki otuz kişilik gruba saldırdı. Kahramanca ve şiddetli geçen bir
çatışmanın ardından Enver Paşa'nın adamlarından yirmi beşi hayatını kaybetti.
Enver Paşa'nın kendisi ise kazara açılan bir makineli tüfek ateşi sonucu öldü.
Paşa'nın kamp yeri, Ermeni Çeka mensubu (Çekist) Georgi Sergeyeviç Agabekov
(Gevork Harutyunov) tarafından tespit edilip belirlenmişti. Enver Paşa'nın
Kızıl Ordu tarafından öldürülmesinin ardından, onun anısına çok sayıda
kronogram ve ağıt bestelendi. Bu yazıda, Enver Paşa'nın şehadetini anlatan bir
Farsça kronogramı ve kronogramın yer aldığı Türkçe "Enver Paşa'nın
Şehadeti" makalesini sunuyorum. Bu makale, Kırım Yarımadası'nın
Bolşevik-Komünist Rus işgalinden kurtarılması için mücadele eden Romanya'nın
Dobruca bölgesindeki Kırım Tatarları tarafından yayınlanan Emel adlı Türkçe
dergide 1931 yılında yayımlanmıştır.
Abstract
Enver
Paşa, known as the "Hero of Liberty," was an Ottoman military
commander and statesman who played a leading role during the Balkan Wars and First
World War. He founded the Army of Islam in the Caucasus, which, together with
other Ottoman forces, liberated Baku and the territory of the present-day
Republic of Azerbaijan. Following the war, Enver Paşa traveled to Turkestan,
where he fought against Communist Russia, the Bolsheviks, and the occupying Red
Army in an effort to liberate the region and secure its independence. Enver Paşa is regarded as a beloved figure and a
national hero by many Turkic and Muslim nations across historic Turkestan, the
Middle East, the Caucasus, and the Balkans for his efforts to liberate them
from the rule of occupying and colonial powers such as Britain, Russia, France,
and their allies. Like Ali İhsan Paşa, Halil Paşa, Ömer Naci, and other Ottoman
commanders, he is also regarded a national hero by the Turkish people of Iran
for planning and commanding the military operations that liberated western Iran
and Türkili. On
August 4, 1922 during Kurban Bayramı (Eid al-Adha), a Red Army cavalry brigade
commanded by the Armenian officer Yakov Arkadyevich Melkumov (Hakop Melkumian)
attacked Enver Paşa and his group of thirty men at a location within
present-day Tajikistan. After a heroic and fierce battle, twenty-five of Enver
Paşa's men were killed. Enver Paşa himself was killed by accidental machine-gun
fire. His encampment had been located and identified by the Armenian Chekist
Georgy Sergeyevich Agabekov (Gevork Harutyunov). Following the killing of Enver Paşa by the Red Army,
numerous chronograms and elegies were composed in his honor. In this article, I
present a Persian chronogram commemorating Enver Paşa’s martyrdom, together with
the Turkish article "Enver Paşa’nın Şehadeti" (The Martyrdom of Enver
Paşa), in which the chronogram appears. This article was published in 1931 in
the Turkish periodical Emel, a publication issued by Crimean Tatars in Dobruja,
Romania, which campaigned for the liberation of the Crimean Peninsula from
Bolshevik-Communist Russian occupation.
.png)
.png)
.png)
