تقاضای اهالی خانات مستقل آزربایجان برای الحاق به امپراتوری عوثمانلی
در دورهی زندیه و دلایل عدم قبول آن از طرف امپراتوری عوثمانلی
مئهران باهارلی
Zend döneminde Bağımız Azerbaycan Hanlıkları ahalisinin Osmanlı Devleti ile birleşme talebi ve Osmanlı
Devleti'nin bunu kabul etmemesinin nedenleri
The Request of the Residents of Independent Khanate of
Azerbaijan to Unify with the Ottoman Empire During the Zand Period, and the
Reasons Why the Ottoman Empire Did Not Accept It
MÉHRAN BAHARLI
https://independent.academia.edu/MBaharli
https://sozumuz1.blogspot.com/
https://www.facebook.com/profile.php?id=100016259447627
خلاصه:
در کتاب «تاریخ جودت» مطلبی در بارهی نارضایتی مردم آزربایجان در دورهی اغتشاشات زندیه، تقاضای آنان برای حمایت سلطان عوثمانلی، و تشویق مکرر امپراتوری عوثمانلی به ضبط و الحاق بعضی مناطق ایران، یعنی خانات مستقل تورک آزربایجان واقع در تورکایلی و جنوب قفقاز، به آن امپراتوری وجود دارد. بنا به تاریخ جودت، امپراتوری عوثمانلی در آن زمان قادر بود به راحتی مناطق متعددی از ایران را ضبط و به خاک خود الحاق کند. اما به دو دلیل چنین نهکرد: نخست آن که امپراتوری عوثمانلی به عهدنامههای عقد شده بین دو دولت افشاری و عوثمانلی وفادار بود. او به امرای محلی خود هم هشدار داده بود هیچ عملی بر خلاف آن عهدنامهها و حقوق همسایهگی انجام نهدهند. دوم آن که در آن موقع وسعت امپراتوری عوثمانلی بهحد کافی وسیع بود و لزومی برای تعرض به ایران برای گسترش خاک خود وجود نهداشت. تورکایلی و یا منطقهی تورکنشین در شمال غرب ایران از مرزهای تورکیه و جمهوری آزربایجان شروع میشود و تا تهران در جنوب شرق، و قوم و اراک و جنوب همدان و نهاوند و ... در ایران مرکزی امتداد مییابد. تورکایلی به لحاظ اتنیک و زبانی و فرهنگی و تاریخی ادامهی طبیعی آناتولی است، همانگونه که آناتولی ادامهی طبیعی بالکان است. در طول تاریخ موارد متعددی از تقاضاهای مردم و مقامات تورکایلی (و شیروان و گنجه و نخجوان و ... در قفقاز جنوبی) برای الحاق به عوثمانلی وجود دارد. مانند نمونههای آتی: سیاست اوغورلو احمد گؤده برای الحاق قلمروی آغقویونلو، و تلاش اولاما سولطان تهکهلی حاکم آزربایجان در دورهی قیزیلباش برای الحاق آزربایجان به عوثمانلی؛ استراتژی نادر شاه برای ضمیمه کردن کل قلمروی افشاری به امپراتوری عوثمانلی؛ تقاضای مردم و خانات مستقل آزربایجان در دورهی زندیه، و خواست مردم تبریز و تالش در دورهی مشروطیت برای الحاق به عوثمانلی. مهمتر از همه تقاضاها و تلاشهای متعدد مردم، نخبهگان تورک و مقامات قاجاری در سالهای جنگ جهانی اول مخصوصاً در غرب آزربایجان مانند اقبالالسلطنه برای الحاق اورمو، خوی، سالماس، ماکو، سولدوز، ماراغا، حتی سنندج به امپراتوری عوثمانلی. اگرچه بعضی از این مناطق مانند غرب آزربایجان در مقاطعی تحت حاکمیت امپراتوری عوثمانلی درآمده بودند، مقامات محلی عوثمانلی در آنها برای اهالی تذکره و پاسپورتهای عوثمانلی صادر و مالیات جمعآوری میکردند و در بعضی از سالنامههای عوثمانلی این مناطق به عنوان ولایات عوثمانلی تقدیم میشد. با اینهمه عوثمانلی به دلایل متفاوت از ضمیمه کردن کل ایران و یا مناطق تورکنشین آن اجتناب کرد. بنابه بعضی ارزیابیها عدم الحاق تورکایلی به عوثمانلی، یک کوتاهبینی استراتژیک در ابعاد تاریخی و ریشهی ثبات ژئواستراتژیک ناکامل تورکیه در جهان امروزی است.
Özet
Tarih-i Cevdet'te Zend dönemi kaosu sırasında Azerbaycan ahalisinin memnuniyetsizliğinin ele alındığı bir bölüm bulunmaktadır. Bu kaynağa göre Azerbaycan ahalisi Osmanlı Sultanından yardım talep ettiler ve Osmanlı İmparatorluğunu defalarca, belirli bölgeleri, yani Türkili ve Güney Kafkasya'da bulunan bağımsız Azerbaycan Türk Hanlıklarını ele geçirip kendi topraklarına ilhak etmesi, ve buraların Osmanlı kontrolü altına alınması için teşvik ettiler. Tarih-i Cevdet'e göre Osmanlı Devleti o dönemde İran'ın pek çok bölgesini kolaylıkla ele geçirip ilhak edebilecek durumdaydı. Ancak iki ana nedenden dolayı bunu yapmamayı tercih etti: Birincisi, Osmanlı İmparatorluğu, Afşar ve Osmanlı devletleri arasında imzalanan anlaşmalara saygı duyuyordu. Bu nedenle yerel yöneticilerine bu anlaşmalara aykırı davranmamaları ve komşu devletin haklarına saygı göstermeleri talimatını vermişti. İkincisi, o dönemde Osmanlı İmparatorluğu'nun toprakları zaten yeterince geniş idi, ve topraklarını genişletmek için İran'ı veya bir bölümünü ilhak etmeye bir ihtiyaç yoktu. Türkili veya İran'ın kuzeybatısındaki Türk nüfuslu milli bölge, Türkiye ve Azerbaycan Cumhuriyeti sınırlarından güneydoğuda Tahran'a, güneyde Kum ve Arak, Hemedan ve Nahavand'a ve orta İran'a kadar uzanıyor. Anadolu nasıl Balkanların doğal uzantısı ise Türkili de etnik, dilsel, kültürel ve tarihsel açılardan Anadolu'nun doğal uzantısıdır. Tarihte Türkili (ve Güney Kafkasya'nın) halkının ve yetkililerinin Osmanlı İmparatorluğu ile birleşmeyi talep ettiği sayısız örnek bulunmaktadır. Bu örnekler arasında Uğurlu Ahmed Göde'nin Akkoyunlu devletinin tamamını ve Kızılbaşlar döneminde Ulama Sultan Tekeli'nin Azerbaycan'ı Osmanlı Devleti ile birleştirme girişimleri; Nadir Şah'ın Afşar devletinin tamamını Osmanlı İmparatorluğu'na katma stratejisi; Zend döneminde bağımsız Azerbaycan Hanlıkları halkının, ve Meşrutiyet döneminde Tebriz ve Talış ahalisinin Osmanlı İmparatorluğu'na katılma istekleri vardır. En önemlisi Birinci Dünya Savaşı yıllarında özellikle Batı Azerbaycan'da halktan, İkbal us-Seltene gibi Türk elitlerinden ve Kacar yetkililerinden Urmu, Hoy, Salmas, Maku, Sulduz, Marağa ve hatta Senendeci Osmanlı Devleti ile birleştirme talepleri ve girişleri bulunmaktadır. Aslında Batı Azerbaycan gibi bazı bölgeler belirli dönemlerde Osmanlı Devleti'nin egemenliği altında idi. Buralarda yerel Osmanlı yetkilileri bölge sakinlerine Osmanlı tezkeresi ile pasaportu veriyor, vergi topluyor, ve bazı Osmanlı kroniklerinde bu bölgeler Osmanlı İmparatorluğu'nun vilayetleri olarak sunuluyordu. Buna rağmen Osmanlı İmparatorluğu çeşitli nedenlerle İran'ın tamamını veya Türk bölgelerini resmen ilhak etmekten kaçındı. Bazı değerlendirmeler, Türkili'nin Osmanlı İmparatorluğu'na ilhak edilmemesinin tarihsel boyutta stratejik bir hata olduğunu ve Türkiye'nin modern dünyada jeo-stratejik güvenliğinin tamamlanamamasının temel nedeni olduğunu öne sürüyor.
Abstract
In Tarih-i Cevdet, there is a section that discusses the dissatisfaction of the people of Azerbaijan during the chaotic Zand period. They demanded support from the Ottoman Sultan and repeatedly encouraged the Ottoman Empire to capture and annex certain areas to its territory, i.e., the independent Turkish Khanate of Azerbaijan, located in Turkili and the South Caucasus to be brought under Ottoman control. According to Tarih-i Cevdet, the Ottoman Empire was capable of easily capturing and annexing many areas of Iran at that time. However, they chose not to do so for two main reasons: First, the Ottoman Empire honored the treaties that had been signed between the Afshar and Ottoman states. Therefore, they had instructed their local rulers not to go against these agreements and to respect the rights of neighboring state. Additionally, at that time, the Ottoman Empire’s territory was already vast enough at that time, so there was no pressing need to invade Iran in order to expand their land. Turkili, or the Turkish-populated region in the northwest of Iran, extends from the borders of Turkey and the Republic of Azerbaijan to Tehran in the southeast, Qom and Arak, Hamadan and Nahavand in the south, and central Iran. Ethnically, linguistically, culturally and historically, Turkili is the natural extension of Anatolia, just as Anatolia is the natural extension of the Balkans. Throughout history, there have been numerous instances of the people and authorities of Turkili (and the South Caucasus) demanding to unite with the Ottoman Empire. These examples include Uğurlu Ahmed Göde’s policy to unify the entire state of Akkoyunlu, and Ulama Sultan Tekeli’s attempt to unify Azerbaijan with the Ottoman Empire during Qizilbash period; Nader Shah’s strategy to annex the entire Afshar state to the Ottoman Empire; the demands of the people and the independent Khanate of Azerbaijan during the Zand period, and the desires of the people of Tebriz and Talash during the constitutional period to become part of the Ottoman Empire. Most importantly, there were numerous requests and efforts from the people, Turkish elites, and Qajar authorities during the years of the First World War, especially in the West of Azerbaijan, such as Iqbal us-Seltene, to unify Urmu, Hoy, Salmas, Maku, Sulduz, Marağa, and even Sanandaj with the Ottoman Empire. Although some regions, such as West Azerbaijan, were under the rule of the Ottoman Empire at certain times, the local Ottoman authorities issued Ottoman personal identifications and passports to the residents, collected taxes, and in some Ottoman chronicles, these areas were presented as provinces of the Ottoman Empire. However, the Ottoman Empire refrained from officially annexing all of Iran or its Turkish regions for various reasons. Some assessments suggest that the failure to annex Turkili to the Ottoman Empire was a strategic oversight in historical dimensions and is the root cause of Turkey's incomplete geo-strategic security in the modern world.
