داستان «اصلی و کرم»: هدیه‌ی تورک‌‌های اصفهان به ملت تورک و دنیای تورکیک

«اصلی ایله کرم» سؤلجه‌یی:

ایصفاهان تورک‌له‌ری‌نین تورک اولوسو و تورکیک دونیاسی‌نا آرماغانی

 

داستان «اصلی و کرم»:

هدیه‌ی تورک‌‌های اصفهان به ملت تورک و دنیای تورکیک

 

مئهران باهارلی - ۲٠٠٤

 

ASLI İLE KEREM SÖLCEYİ: İSFAHAN TÜRKLERİNİN TÜRK ULUSU VE TÜRKİK DÜNYASINA ARMAĞANI

 

“Asli and Karam”: A Gift of the Turks of Isfahan to the Turkish Nation and Turkic World

MÉHRAN BAHARLI

Wednesday, January 21, 2004

خلاصه

تورک‌‌های استان اصفهان نقش عمده‌ای در ترکیب تباری فارس‌زبان‌های امروزی ساکن این استان، هم‌چنین در تشکل لهجه‌ی اصفهانی زبان فارسی داشته‌اند. آثار عظیم معماری و تاریخی شهر اصفهان بلاواسطه اثر خلق تورک‌، هنرمندان و دولت‌های تورک‌ به‌ویژه دو دولت سلجوقی و قیزیل‌باش (صفوی) است. تورک‌‌های ساکن در استان اصفهان هم‌چنین نقش و سهم ارزشمندی در فرهنگ ملی تورک‌ دارند. اصفهان نزدیک به دو قرن مرکز دولت تورک قیزیل‌باش (صفوی)، و یکی از مراکز مهم فرهنگ، زبان، ادبیات و صنایع بدیع ‌تورک بوده است. داستان مردمی عاشقانه و محبوب «اصلی ایله کرم» محصول همین دوره، و هدیه‌ی تورک‌‌های اصفهان به فرهنگ و ادبیات ملت تورک‌، تورک‌ایلی، ایران، تورکیه و دنیای ‌تورکیک است. این داستان یک اثر آشیقی آفریده‌ی تورک‌های علوی پیوسته به جریان قیزیل‌باش، در ناحیه‌ی اصفهان به دوره‌ی حاکمیت شاه عباس اول در دهه‌ی اول قرن ۱٧ است. «کرم» با نام اصلی «میرزا» یک شاه‌زاده‌، فرزند «عنقا شاه» قیزیل‌باش مستقر در اصفهان، و «اصلی» با نام اصلی «خان سولطان»، دختر کشیش ارمنی «قاراکشیش» و «خانیم سولطان» مستقر در شهر ارمنی جولفای اصفهان است. در روایت‌های اولیه‌ی داستان اصلی ایله کرم سرنخ‌های مهمی وجود دارند که ادعاهای فوق در باره‌ی زمان و مکان آفرینش این داستان را تائید می‌کنند. داستان «اصلی ایله کرم»، در میان توده‌ی تورک‌ در مرکز ایران (استان‌های فعلی اصفهان، چهار محال بختیاری، کهگیلویه، لورستان،....)، در منطقه‌ی ملی تورک قاشقای‌یورت و دیگر مناطق تورک‌نشین در جنوب ایران، در منطقه‌ی ملی تورک تورک‌ایلی در شمال غرب و غرب ایران، و در منطقه‌ی ملی تورک آفشاریورت و دیگر مناطق تورک‌نشین در شمال شرق ایران گسترده شده است. این داستان علاوه بر تورک‌‌های (اوغوزهای غربی) ساکن در ایران، در میان مردم ‌تورک در خاورمیانه (در عراق و مخصوصا سوریه)، آسیای صغیر، شبه‌جزیره‌ی بالکان، و دیگر ملل تورکیک در بخشی از تورکستان قدیم - آسیای میانه (تورکمن‌ها) و شبه جزیره‌ی کریمه (تاتارهای اوکرایین)، حتی در میان ملت‌های هم‌سایه‌ی غیر تورک‌ در گورجستان، ارمنستان، داغیستان و .... نیز کورد با رغبت روبرو؛ و به همراه داستان کوراوغلو که منشاء آناتولیائی دارد و دیگر داستان‌های آشیقی مردمی، و مانند خود زبان ‌تورکی به یکی از محکم‌ترین سنگ‌پایه‌‌های هویت ملی واحد ملت تورک‌ (اوغوز غربی) در ایران، قفقاز، آسیای صغیر و بین‌النهرین تبدیل شده است.

Özet

İsfahan eyaletindeki Türkler, bölgenin günümüzdeki Farsça konuşan nüfusunun etnik yapısının şekillenmesinde ve Farsçanın İsfahan lehçesinin oluşup gelişmesinde önemli bir rol oynamışlardır. İsfahan şehrindeki muazzam mimari ve tarihi eserler de Türk halkı, sanatçıları ve başta Selçuklu ve Kızılbaş (Safevi) hanedanları olmak üzere Türk devletlerinin doğrudan katkılarını yansıtmaktadır. İsfahan eyaletindeki Türk nüfusu, aynı şekilde ulusal Türk kültürüne de değerli katkılarda bulunmuştur. İsfahan, yaklaşık iki yüzyıl boyunca Türk Kızılbaş (Safevi) devletine başkentlik yapmış ve Türk kültürü, dili, edebiyatı ve güzel sanatları alanında önemli bir merkez haline gelmiştir. Popüler "Aslı ile Kerem" aşk hikâyesi bu dönemde ortaya çıkmış olup; İsfahan Türklerinin Türk milletinin, Türkili'nin, İran'ın, Türkiye'nin ve daha geniş anlamda Türkik dünyasının kültür ve edebiyatına sunduğu kültürel ve edebi bir armağan niteliğindedir. Sözlü halk ozanlığı geleneğine (aşıklık geleneğine) dayanan bu hikâye, 17. yüzyılın başlarında I. Şah Abbas döneminde İsfahan bölgesindeki Kızılbaş hareketine mensup Alevi Türkler tarafından meydana getirilmiştir. Anlatıda "Kerem" (Mirza), İsfahan merkezli bir Kızılbaş hükümdarı olan Anka Şah'ın oğlu bir şehzadedir; "Aslı" (Han Sultan) ise İsfahan'ın Ermeni mahallesi Culfa'da yaşayan Kara Keşiş adlı bir Ermeni din adamı ile eşi Hanım Sultan'ın kızıdır. *Aslı ile Kerem* hikâyesinin erken dönem versiyonları, anlatının köken aldığı zaman ve mekâna dair söz konusu iddiaları destekleyen önemli ipuçları barındırmaktadır. *Aslı ile Kerem* hikâyesi; Türk nüfusun yaşadığı İran'ın merkezindeki bölgerler (günümüzdeki İsfahan, Çaharmahal ve Bahtiyari, Kohgiluye ve Loristan eyaletleri), İran'ın güneyindeki Kaşkay-Yurt Türk ulusal bölgesi ile diğer bölgelerinde, İran'ın kuzeybatı ve batısındaki Türkili Türk ulusal bölgesinde, ve İran'ın kuzeydoğusundaki Afşar-Yurt Türk ulusal bölgesi ile diğer bölgelerinde yaygın olarak bilinmektedir. "Aslı ile Kerem" hikâyesi, yalnızca İran'daki Türk (Batı Oğuz) milleti tarafından değil; aynı zamanda Orta Doğu (Irak ve özellikle Suriye), Küçük Asya, Balkanlardaki Türklerle, tarihi Türkistan'ın (Türkmenler dahil Orta Asya) çeşitli bölgeleri ve Kırım Yarımadası'ndaki (Kırım Tatarları dahil) diğer Türkik halkları tarafından da benimsenmiştir. Hikâye ayrıca Gürcistan, Ermenistan, Dağıstan ve de Kürt gibi, Türk olmayan komşu halklar arasında da aktarılmış ve uyarlanmıştır. Anadolu kökenli "Köroğlu" destanı ve diğer halk ozanı (*Âşık*) anlatılarıyla birlikte —ve tıpkı Türk dilinin kendisi gibi— "Aslı ile Kerem" hikâyesi de İran, Kafkasya, Küçük Asya ve Mezopotamya coğrafyasındaki Türk (Batı Oğuz) halkının ortak ulusal kimliğinin en kalıcı sütunlarından birine dönüşmüştür.

Abstract

Turkish people of the Isfahan province have played a significant role in shaping the ethnic composition of the modern Persian-speaking population of the province, as well as in the formation and development of the Isfahani dialect of the Persian. The magnificent architectural and historical monuments of the city of Isfahan also reflect the direct contributions of Turkish artists, and states—most notably the Seljuk and Qizilbash (Safavid) dynasties. The Turkish population of Isfahan province likewise made valuable contributions to national Turkish culture. For nearly two centuries, Isfahan served as the capital of the Turkish Qizilbash (Safavid) state and emerged as a major center for Turkish culture, language, literature, and fine arts. The popular romance of "Asli and Kerem" originated during this period and stands as a cultural gift from the Turks of Isfahan to the culture and literature of the Turkish nation, Turkili, Iran, Turkey, and the broader Turkic world. The tale belongs to the Aşık tradition of oral minstrelsy and is created by Alevi Turks joined to the Qızılbaş movement in the Isfahan region during the reign of Shah Abbas I in the early 17th century. In the narrative, "Kerem" (Mirza) is a prince and the son of Anqa Shah, a Qızılbaş king based in Isfahan; "Asli" (Khan Sultan) is the daughter of an Armenian priest named Qara-Keshish and his wife, Khanim Sultan, who resided in the Armenian Jolfa town of Isfahan. Early versions of the *Asli ile Kerem* story contain significant clues that support the aforementioned claims regarding the time and place of the tale's origin. The story of *Asli ile Kerem* is widely known among Turkish populations in central Iran (the present-day provinces of Isfahan, Chaharmahal and Bakhtiari, Kohgiluyeh, and Lorestan), as well as the Qashqa-Yurt Turkish national region and other areas of southern Iran, the Turkili Turkish national region in northwestern Iran, and the Afshar-Yurt Turkish national region in northeastern Iran. The story of "Asli and Kerem" has been embraced not only by the Turkish nation (Western Oghuz) of Iran but also by other Turkish peoples across the Middle East (Iraq and particularly Syria), Asia Minor, the Balkans, some other Turkic peoples in parts of historical Turkestan (Central Asia, including Turkmens), and the Crimean Peninsula (including Crimean Tatars). It has likewise been transmitted and adapted among neighboring non-Turkic peoples in Georgia, Armenia, Dagestan, as well as Kurd. Alongside the Anatolian-origin epic "Köroğlu" and other folk *Aşık* narratives—and much like the Turkish language itself— The story of "Asli and Kerem" has evolved into one of the most enduring pillars of the shared national identity of the Turkish people (Western Oghuz) across Iran, the Caucasus, Asia Minor, and Mesopotamia.