İRAN’DA BULUNAN DÖRT TÜRKİK MİLLET, ANA VATANLARI, ÖZ
TANIMLAMALARI / KENDİNİ ADLANDIRMALARI VE MİLLİ
BAYRAKLARI
https://sozumuz1.blogspot.com/2022/06/iranda-bulunan-turkik-milletleri.html
FOUR TURKIC NATIONS IN IRAN, THEIR HOMELANDS, SELF-DESIGNATIONS / ENDOETHNONYMS AND NATIONAL FLAGS
https://sozumuz1.blogspot.com/2026/01/four-turkic-nations-in-iran-their.html
MÉHRAN BAHARLI
«سؤزوموز،
مئهران باهارلینین یازقالاری توپلوسو» پیتییی، بیرینجی جیلددهن
“Sözümüz,
Méhran Baharlının yazqalar toplusu” pitiyinden, cild I
از کتاب « سؤزوموز،
مجموعه مقالات مئهران باهارلی» - جلد اول
mehranbahari1@yahoo.com
https://independent.academia.edu/MBaharli
https://sozumuz1.blogspot.com/
https://www.facebook.com/profile.php?id=61579230999069
Ulusal gruplar, Uluslar, Ulusal Azınlıklar ve Ulusal
Bölgeler:
Günümüz İran’ının sınırları içerisinde dört Türkik ulusal
grup bulunmaktadır: "TÜRK" (Batı Oğuz), "TÜRKMEN" (Doğu
Oğuz), "HALAÇ" ve "KAZAK". Bu Türkik ulusal gruplarının
sınıflandırılması; soy katıksızlığı ve ırksal saflık esasına göre değil; kendi
Endoetnonimleri (Otoetnonim, Özünü-tanımlama, kendini-adlandırma), şimdiki
konuştukları dil ve lehçe yelpazesi, ortak tarih vb. ilkeler temelinde
yapılmaktadır. Bu Türkik ulusal gruplarının her
biri — çoğu komşu ulusal gruplarda olduğu gibi—, değişen derecelerde, çeşitli
Türkik ve Mongolik gruplarının yanı sıra belirli yerli ve göçmen İranik, Semitik
ve başka grupların karışımından oluşmaktadır. Örneğin, İran'daki Türk Ulusu (Batı
Oğuz); yoğun bir şekilde Doğu Türkikleri (Karluklar, Eski Uygurrlar, Çağataylar,
...), Moğollar ve daha az bir oranda Kuzey Türkikleri (Kıpçaklar, Tatarlar, ...)
ile karışmıştır. Bununla birlikte, bu grup, mevcut dilinin temel niteliği Batı
Oğuzca olduğu için, bir Batı Oğuz milleti olarak sınıflandırılmaktadır.
Bu dört Türkik ulusal grup arasında, "Türk"ler İran'da en az üç anayurda veya "Ulusal
Bölge"ye sahiptirler: İran’ın Kuzeybatısında "Türkili",
kuzeydoğusunda "Afşarili" ve güneyinde "Kaşkayili". Öte
yandan, "Halaç" ve "Türkmen" ulusal gruplarının İran'da her
birinin yalnızca tek bir Ulusal Bölgesi bulunmaktadır; bunlar sırasıyla,
İran'ın kuzeybatısında merkeze doğru uzanan "Halaçorda" ve İran'ın
kuzeydoğusundaki "Türkmenyurt"tur. Bu üç Türkik ulusal grup —Türk,
Türkmen ve Halaç— İran sınırları dahilinde kendi ulusal bölgelerine sahip olmaları
nedeniyle; İran içinde benzer şekilde kendilerine ait Ulusal Bölgeleri bulunan
Farslar, Araplar, Lorlar, Beluçlar, Kürtler ve Larlar gibi, birer
"ULUS" olarak kabul edilmektedir.
"Kazak" ulusal grup ise; Türkmen Ulusal Bölgesi
(Türkmenyurt) sınırları içinde yer alan Gümbet şehri ve çevresinde yaşamakta
olup, ülke sınırları dahilinde kendine ait bir ulusal bölgeye sahip değildir.
Dolayısıyla bu ulusal grup; İran sınırları içinde herhangi bir Ulusal Bölgesi
bulunmayan Ermeni, Yahudi, Asoru (Süryani) ve Roma (Çingene) ulusal gruplarına
benzer şekilde, "ULUSAL AZINLIK" statüsüne sahiptir.
"istan" Sorunu:
"istan" sontakısı (Arapça "iyyaیّه " eki gibi); duruma göre il, vilayet, eyalet,
yurt, vatan veya ülke anlamına gelir. Ancak bu ekin kökeni İranik dillere dayandığı
için, Türkik ulusal bölgelerinin adlarında kullanılması uygun değildir. Onun
yerine, "İl/İli", "Yurt/Yurtu", "Yer/Yeri",
"Ordu/Orda" gibi Türkçe terimler kullanılabilir: Kazakili
(Kazakistan), Türkmenili ve Türkmenyurt (Türkmenistan), Özbekili (Özbekistan),
Tatarili (Tataristan), Kırgızili (Kırgızistan), Başkurtili (Başkortostan) vb.
Bu Türkçe terimler; Moğolcadaki "Oron", "Uls" ve
"Qazar" ile Macarcadaki "Ország" sözcüklerine; ve
Proto-Altayik dilleriyle bağlantılı olduğu ileri sürülen Sümerce "Ki"
ve "Kelem" öneklerine benzerlik gösterir.
Türkiye ve Azerbaycan Cumhuriyetleri'nde kullanılan
hatalı isimlendirmeler (misnomerler) ve yadadlandırmalar (ksenonimler,
eksonimler):
Türkiye ve Azerbaycan Cumhuriyeti, İran'da yaşayan Türkik
halkları hakkında en hatalı bilgilere sahip olan ülkeler arasında yer alırlar.
Bu ülkelerde İran'daki Türkik halklara dair mevcut bilgi birikimi; büyük ölçüde
yanlış varsayımlara, önyargılara, hatalı kanılara, hüsnükuruntulara ve
anti-Türk Batılı ve Haçlı emperyalist devletlerin sömürgeci ulus inşası
projelerinin ürünlerine — keza Pan-İranizm’e — dayanmaktadır. Örneğin, Türkiye
ve Azerbaycan Cumhuriyetinde İran'da yaşayan Türk ulusundan veya bu ulusun bir
parçasından bahsederken, ounun “Türk” olan tarihsel, hakiki, özgün ve doğru
ortonimini ve kendini adlandırmasını (endoetnonimini, otoetnonimini) kullanmak
yerine; "Azeri", "Azerbaycanlı", veya “” Azerbaycan Türkü” gibi
sahte, uydurma, hayali ve hatalı isimlendirmeler (misnomerler) ile
yadadlandırmalar (ksenonimler, eksonimler) kullanılmaktadır.
Yukarıda değinilen — misnomerler, ksenonimler ve
eksonimler de dâhil olmak üzere — yanlışlıkları ve eksiklikleri gidermek
amacıyla bu makalede; İran'da yaşamakta olan dört Türkik ulusal grupun
Endoetnonimlerini (Otoetnonim, Kendini Adlandırma) ve bu ulusların
anayurtlarının isimlerini sunulmakta ve kullanılmaktadır. Makalede ayrıca, söz
konusu ulusal grupların tarihsel mâzisi bulunan, uluslararası çapta kabul
görmüş, yahut daha yaygın olarak kullanılan ulusal bayrakları da tanıtılmaktadır.
TÜRK ULUSU:
“Türk”ü yalnızca Türkiye Türklerinin etnik veya milli adı olarak,
“Türkce”yi (Turkish) de münhasıran Türkiye Türkçesi için kullanmak hatalıdır. Zira İran'da da, Batı Oğuzlar târih
boyunca kendilerini "Türk تورک"
olarak adlandırmış, hâlen de kendilerini yalnızca "Türk" olarak
tanımlamaya devam etmektedirler. Başka bir deyişle, Türkiyedeki Türk halkı
gibi, İrandaki Batı Oğuzların da endoetnonimi (iç etnik adı) – otoetnonimi veya
etnik – milli adı "Türk"tür.
Bu nedenle, İran'da yaşayan Türk halkı için yabancı dillerde kullanılan etnik
ve milli adın da — kendi endoetnonimlerine ve alan gerçekliklerrine uygun
olarak — yalnız "Türk" olması gerekmektedir.
İran'da yaşayan Türk halkı, kendi dilini "Türkü تورکو" veya "Türküce تورکوجه"
(Farsçadan etkilenmiş belirli ağızlarda "Türké تورکئ", "Türki
تورکی") olarak adlandırmaktadır. İran'da
"Türki" veya "Türkü" terimi; bu ülkede konuşulan Batı Oğuzcasının Doğu
koluna dahil tüm lehçe ve ağızları kapsayan genel bir adlandırmadır.
Dolayısıyla, Türk halkının kendi öz adlandırmasını esas alarak, bu dilin
yabancı dillerdeki adının da "Turkish" olması gerekmektedir.
Türkçe’nin "Türkman lehçe Grupu" ile "Horasan lehçe Grupu"
İran'da Türkçenin iki ana lehçe grupu bulunmaktadır: "Türkman lehçe Grupu" ve "Horasan
lehçe Grupu". (TürkmAn ve TürkmEn
farklı kavramlardır;
makalenin ilerleyen kısımlarına bakınız).
"Horasan lehçe Grupu": Horasan lehçe Grupu, ağırlıklı
olarak İranın kuzey batısında Horasan'daki Afşaryurt veya Afşarili ulusal
bölgesinde konuşulmaktadır. İran'ın güneyindeki Ebiverd şehrinde de bu lehçe grupu konuşulur. Horasan lehçe
Grupunun İngilizcedeki doğru adı veya ortonimi, "Khorasan Turkic"
değil; "Khorasan dialects of Turkish" ya da "Khorasan
Turkish"tir.
"Türkman lehçe Grupu": Çoğunluğu oluşturan Türkman lehçeleri; Türkili'nin (bu bölge, Türklerin yaşadığı Kuzeybatı
İran ile Batı ve Orta İran'daki bitişik alanları da kapsar) Azerbaycan ve diğer
bölgelerinde konuşulmakla birlikte, ülke genelinde yaygındır ve Horasan
Türkleri dışındaki tüm Türkler tarafından konuşulur. Türkman lehçe grubu; Güney İran'daki Kaşkay aşiret konfederasyonunun lehçelerinin yanı sıra, Orta ve Güney İran'daki (İsfahan, Kirman, ....
ostanlarındaki) tüm Türkçe lehçelerini de içeriyor. Bu bölgelerde konuşulan Türkçe lehçeleri, Oğuz Türkçesinin bağımsız bir güney kolu değil; aksine,
Türkman lehçe grupunun bir altgrupudur. Türkili'nin güneydoğu
bölgesindeki Kirmanşah eyaletinde yer alan Songur şehri ve çevresinde konuşulan
Türkçe "Songur lehçesi" ise, Türkman lehçelerinin kendine
özgü ve müstakil bir altgrupunu teşkil eder. Doğu ve Güney Türkiye'de, Irak'ta,
Orta Doğu'nun diğer bölgelerinde ve Güney Kafkasya'da konuşulan Türkçe lehçeleri
de Türkman lehçeleri grupuna dahildir.
Türkçe’nin Türkman lehçeleri ile Balkan lehçeleri:
Batı Oğuzca’nın iki kolu veya lehçe
grupu vardır: Batı Kolu (Türkiye’nin Batısı, Kıbrıs, Balkanlar, ...), ve Doğu Kolu
(İran, Ortadoğu, Güney Kafkasya, ...). Geçmişte, Türkili'de ve İran'ın diğer
bölgelerinde konuşulan Türkçe lehçeler, topluca "Türkman" (Turcoman)
— bazen de Türkmânî — olarak adlandırılırdı. Bu ayrım; Batı Oğuz grupunun Doğu lehçeleri öbeği ile, yine Batı
Oğuz grupunun Batı lehçeleri öbeğine dâhil olan Balkan lehçeleri — ve bu öbeğin
en doğudaki temsilcisi olan İstanbul ağzı — arasındaki karışıklığın önlenmesine
yardımcı olmuştur. Türkiye'nin resmî dili olan Yeni Türkçe ile kıyaslandığında;
İran'daki Batı Oğuz Türkçesinin Doğu lehçe grupunu (Horasan lehçeleri hariç) topluca “TürkmAn” lehçeleri — veya İngilizcede
"Turkman Turkish" — olarak adlandırmak, en uygun ve bilimsel açıdan
en sağlam yaklaşım olacaktır.
İran'daki son Türk devleti olan Kacar (kendi
adlandırması: Qacar, Avrupa dillerinde: Qajar, Kajar, Ghadjar, ...) Devleti,
1925 yılında yıkıldığında, ülke nüfusunun büyük çoğunluğunu Türkler
oluşturmaktaydı. Bazı kaynaklara göre, günümüzde bile Türkler, İran nüfusunun görece
çoğunluğunu oluşturmakta ve en az %40-45'lik bir paya sahip bulunmaktadır. İran'ı
1200 yıl boyunca yöneten "Türk milleti", bu süre zarfında ülkenin
dört bir yanına yayılmıştır. Bunun bir sonucu olarak, günümüzde İran'ın her
tarafına dağılmış çok sayıda Türk topluluğu, köyü ve şehri bulunmaktadır.
Ayrıca İran'da; Türklerin kompakt biçimde ve yoğun olarak yaşadığı ve her bir
bölgede nüfusun çoğunluğunu oluşturduğu çeşitli Türk Ulusal Bölgeleri bulunmaktadır.
Bunların en önemlisi üç Ulusal Bölgedir:
1- TÜRKİLİ (Farsçası TORKÉSTANترکستان ,
Arapçası TORKİYYEترکیه , Avrupa dillerinde TURKLAND):
Türkili (تورکایلی), İran'ın
kuzeybatı kesiminde yer alan ve batı ile orta İran'a doğru uzanan, geniş bir
coğrafi ve ulusal bölgedir. İran'daki Türk nüfusunun yaklaşık %80'i Türkili
bölgesinde yaşamaktadır. Türkili nüfusunun çoğunluğunu Türklerin oluşturduğu
tüm yerleşim yerlerini kapsar. Türkili; Türkiye ve Azerbaycan Cumhuriyeti
sınırlarından başlayıp İran'ın iç kesimlerine doğru uzanmakta ve Tahran
şehrinin yarısını da içine almaktadır. Türkili adı; Farsça Türkestanتورکستان kelimesinin ve Avrupa dillerindeki
"Turkland (Tyrkland)" teriminin Türkçe karşılığıdır. "Türküstan,
Turkestan" terimi; Orta Çağ Avrupalıları da dâhil olmak üzere pek çok eski
ve çağdaş yabancı ve yerel kaynak ve de bizzat Türk halkının kendisi tarafından
Türkili'nin tamamını veya bazı kısımlarını adlandırmak amacıyla kullanılmıştır.
"Turkland (Tyrkland)" terimi ise, 11. ve 13. yüzyıllara ait Kuzey
Avrupa metinlerinde; Anadolu'nun doğu kesimlerini, Kafkasya'nın güney
kesimlerini ve İran'ın kuzeybatı kesimlerini ifade etmek üzere kullanılmıştır.
Bölünmüş
Türkili
İran'da idârî bölümlenmeler veya taksîmât, dilsel veya
etnik içsınırlara dayandırılmamıştır. Nüfusun Fars kültürüne asimilasyonunu ve Farslaştırmasını
hızlandırmak amacıyla bir yandan her bir rulusal ve dilsel bölge, bir kaç ostan
arasında paylaştırılmış, öte yandan farklı etnik ve milli gruplar yan yana
getirilerek pek çok yapay ostan oluşturulmuştur. Bu koloniyal politikanın bir
sonucu olarak; İran'ın kuzeybatısında, batısında ve merkezinde yer alan Türk
yurdu Türkili, İran'ın mevcut idari yapılanması içerisinde on dört eyalet veya
"Ostan" arasında bölünmüş durumdadır: Batı Azerbaycan, Doğu
Azerbaycan, Erdebil, Gilan, Zencan, Kazvin, Hemedan, Merkezi, Elburz, Kum,
Tahran, Kirmanşah, Kürdistan ve Luristan eyaletleri. (Türkili; bu eyaletlerde
yalnızca Türklerin yaşadığı kısımları kapsamakta, Türk nüfusun bulunmadığı
bölgeleri kapsamamaktadır).
İran'da “Türkili” ve “Azerbaycan”, kesişen iki farklı
kümedir.
Türkili ve Azerbaycan; anlam ya da coğrafya bakımından eş
anlamlı kavramlar ve aynı topraklar değildir. Türkili, Türk ulusuna ait bir Milli
bölge ve Türk halkının vatanının adıdır. Buna karşılık Azerbaycan, tarihsel ve
coğrafi bir olgu, günümüzde de iki idari birimin (Batı Azerbaycan ve Doğu
Azerbaycan eyaletleri) adıdır. Kafkasya'da Azerbaycan, vatan adı olarak
kullanılır; ancak İran'da durum böyle değildir. İran'da Türk vatanı Türkili'dir
ve bu vatanın yalnızca kuzey yarısı tarihsel, coğrafi ve idari bir kavram olan
Azerbaycan sınırları içinde yer alır. Türk vatanı, Türkili'nin diğer yarısı ise
tarihsel, coğrafi ve idari Azerbaycan'ın dışında kalmaktadır. Türk vatanı Türkili'nin
güney yarısı; geçmişte veya günümüzde Irak-ı Acem, Hamse, Cibal, Deylem,
Alişükür Bey, Bayatistan, Haragan ve benzeri adlarla bilinen topraklardan
oluşmaktadır.
Özet: Bütün İran coğrafyasına yayılmış bir Türk ulusu
mevcuttur. Bu Türk ulusu, ağırlıklı olarak İran'ın kuzeybatısında, on dört
eyaleti kapsayan geniş bir alanda yaşamaktadır. Azerbaycan ise yalnızca iki
eyaletten ibarettir; dolayısıyla Türk topraklarının ve anayurdunun tamamını,
keza Türk ulusunun bütününü kapsamamaktadır. İran bağlamında, Türk anayurdu
olarak Türkili yerine Azerbaycan'ı kabul etmek, absürt bir yaklaşımdır. Bu yaklaşım;
Türkiye'deki Türk anayurdunu yalnızca Rumeli ile, yahut Azerbaycan
Cumhuriyeti'ndeki Türk anayurdunu sadece Nahçıvan ile sınırlı tutmaya benzer.
İran'da yaşayan Türk milletini
"Azeri", "Azerbaycanlı" ve "Azerbaycan Türkü" adlandırmak; ırkçı, koloniyalist ve
imperiyalist bir proje, Etnik Temizlik ve Etnokırım eylemidir.
İran'da yaşamakta olan Türk
halkını — yahut bu halkın Azerbaycan bölgesinde yaşayan kesimini — kendilerini
tanımladıkları isim olan "Türk" yerine; "Azerbaycanlı",
"Azerbaycan Türkü", "Azeri" veya "Azeri Türkü"
gibi etnik adlarla anmak; bu halkın konuştuğu Türk dilini ve onun Türkman lehçelerini
"Azerbaycan dili", "Azerbaycan Türkçesi", "Azeri
Türkçesi", "Azeri" vb. şekillerde tanımlamak; dilbilimsel
sınıflandırma, ve bilhassa halkın kendi Endoetnonimi (kendini adlandırması) ile
örtüşmemekte, İran'daki alan gerçeklerini
yansıtmamaktadır.
Dahası, İran’ın Türk halkının ve
dilinin varlığını inkâr etme ve bastırma yönündeki devlet politikasını göz
önünde bulundurduğumuzda; bu yabancı kökenli isimlendirmeleri ve dış adlandırmaları kullanmak, siyaseten hatalı, İnsan
Hakları’nın ve BM Sözleşmeleri’nin ihlali; etnik temizlik, etnosid ve dilkırım
eylemidir. "Azeri" ve "Azerbaycanlı" kavramlarını ortaya
atanlar; İran’daki Türk ulusal varlığını inkâr etmeyi, ülkedeki tüm Batı Oğuz
Türklerinin tek bir ulus ve millet hâlinde birleşmesini engellemeyi ve
nihayetinde Türk halkını yok etmeyi amaçlamışlardır. Türkiye ve özellikle Azerbaycan
Cumhuriyetin’de, İran’da yaşayan Türk halkını "Azeri", "Azerbaycanlı"
ve "Azerbaycan Türkü" adlandıranlar; İran’da yaşayan Türk halkının milletleşmesini
sekteye uğratmaya hizmet etmekte ve bu halkın etnik temizliğine ve soykırımına
katkıda bulunmaktadırlar.
"Azeri",
"Azerbaycanlı" ve "Azerbaycan Türkü" gibi dış adlandırmalar,
son iki yüzyıl boyunca Rus egemenliği altında kendine özgü bir ulus inşası ve milletleşme
süreci yaşamış olan Güney Kafkasya’daki Türk halkı için geçerli olabilir.
Ancak, Türkili’nin Azerbaycan bölgesinde — keza Türkili’nin ve İran’ın diğer
bölgelerinde — yaşayan Batı Oğuz Türklerinin etnik ve ulusal adı, endoetnonimi
ve ortonimi geçmişte de bugün de yalnızca "Türk"tür. Bu halk; ne
Azeri, ne Azerbaycanlı, ne Azeri Türk, ne de Azerbaycan Türkü’dür.
"Güney Azerbaycan"
kavramı, İran'da yaşayan Türk halkını ve bu halkın anayurdu olan
"Türkili"yi bölmektedir.
İran'da "Güney
Azerbaycan" adında bir yer, ne resmi düzeyde ne de halk arasında, bulunmamaktadır. Güney Azerbaycan kavramı,
Stalinist Sovyetler Birliği döneminde kurgulanmış ve İran'daki Türk halkına bir
sıra Azerbaycançı aktivist tarafından dayatılmaktadır. Sovyetler Birliği, Güney
Azerbaycan kavramını, İran'da yaşayan Türk halkını bölmek; Sovyet Azerbaycanı
ile sınır komşusu olan İran'ın Azerbaycan bölgesini Türkiye'nin nüfuz alanından
çıkarıp, bunun yerine Rusya'nın nüfuz alanına dahil etmek; İran'ın
kuzeybatısında yer alan Türk vatanının — "Türkili"nin — alan ve kapsamını
daraltarak, bu bölgeyi yalnızca Azerbaycan'ın sınırlı coğrafyasıyla kısıtlamak
amacıyla oluşturmuştur. Nihayetinde bu koloniyalist ve ant Türk kavramı yaratmakla,
İran'daki Türk halkının; Fars, Ermeni ve Kürt nüfuslarına karşı sahip olduğu üstünlüğün,
hem demografik hem de siyasi açıdan yok edilmesi hedeflenmiştir.
TÜRKİLİ MİLLİ BAYRAĞI:
Türkili Ulusal Bayrağı, I. Dünya Savaşı'nın son
yıllarında tasarlanmıştır. Bu bayrak; ulusal önder ve ulu komutan Urmulu Cemşid
Han Subataylı Afşar Mecd üs-Seltene'nin yabğuluğunda, Türkili'de kurulan ve
kısa ömürlü olan “İttihad Hakimiyeti” veya “Türk Birlik Devleti”nin (8 Haziran
1918 – 1 Aralık 1918) bayrağıdır. Bu bayrak; Urmu (Urmiye), Salmas, Hoy,
Tebriz, Savucbulak, Hemedan ve Erdebil gibi Türkili'nin çeşitli bölgelerinde,
"Türk Birlik Devleti"nin resmî bayrağı olarak kullanılmıştır.
Türkili Ulusal Bayrağı'nın zemini, Osmanlı bayrağına
benzer şekilde kızıl rengindedir. Bayrak üzerinde; yan yana yerleştirilmiş, sağda
bir yarım ay ve beş bucaklı bir yıldız, solda
sırtında bir güneş ve elinde bir kılıç taşıyan bir aslan da bulunmaktadır. Yarım
ay ve beş bucaklı yıldız; doğudaki Göktürk Devleti'nden batıdaki Kölemen
(Memlük) Devleti'ne dek, çeşitli Türk devletleri tarafından Türk kimliğinin
sembolleri olarak kullanılmıştır. Bayrak üzerindeki beş bucaklı yıldız, ayrıca insan’ı
simgeler. Sırtında güneş ve elinde kılıç taşıyan aslan ise, bölgedeki Türk ve
Moğol devletlerinde yaygın olarak kullanılan bir semboldür.
2- AFŞARYURT (AFŞARİLİ):
Afşarili veya Afşaryurt, İran'ın kuzeydoğusunda, Batı
Oğuz Türklerinin yaşadığı ulusal bölgedir. Burası İran Horasanı’nın kuzey
kesiminde yer almakta olup; Türkmenistan Respublikası (Türkmenili), İran
içerisindeki "Türkmenyurt" ulusal bölgesi, ve Güney Türkistan (Kuzey
Afganistan) ile komşudur. Afşarili’de Türk nüfusunun çoğunluğu Türkçenin
Horasan lehçelerinde konuşurken; daha küçük bir kesim — Türkili'de olduğu gibi — Türkçenin Türkman
lehçelerini konuşmaktadır. İran'daki Türk nüfusunun yaklaşık %8'i Afşarili’nde yaşamaktadır.
AFŞARİLİ MİLLİ BAYRAĞI:
Afşarili ulusal bayrağının zemini, Türk kimliğini
simgeleyen turkuaz gök renktedir. Bayrağın ortasında; kökeni Horasan'a dayanan Salçıklıların
(Selçukluların) ak renkli sekiz bucaklı yıldızı ile kızıl renkli koşa başlı
kartalı yer almaktadır. Sekiz bucaklı yıldızın sağında ve solunda, sırasıyla
Batı ve Doğu Oğuz Türklerini — aynı zamanda Türkik dünyasının batı ve doğu
kısımlarını — temsil eden iki yarım ay ve beş bucaklı yıldız bulunur. Bunların
arasına yerleştirilen sekiz bucaklı yıldız; Afşarili'nin, hem Oğuzların Doğu'su
ile Batı'sı hem de Türkik dünyasının doğusu ile batısı arasında bir köprü
vazifesi gördüğünü vurgulamaktadır.
3-KAŞKAYİLİ (QAŞQAYİLİ, QAŞKAYURTU):
Qaşqayili (Kaşkayili veya Kaşkayurt), Türk Kaşkay aşiret
konfederasyonunun yaşadığı ulusal bir bölgedir. Burası Güney İran'da, Basra
Körfezi ve Hürmüz Boğazı yakınlarında yer almaktadır. Kaşkayili’nde konuşulan
Türk lehçeleri, Türkman lehçelerinin kendine özgü bir alt grubunu oluşturur.
Türk nüfusunun yaklaşık %12'si Güney İran'da yaşamaktadır.
KAŞKAYİLİ MİLLİ BAYRAĞI:
Kaşkayili ulusal bayrağının
tasarımı; içinde kullanılan renkler ve motiflerle birlikte, Kaşkay Türklerinin
dünyaca ünlü kilimlerini ve gebelerini simgelemektedir.
Bayrağın merkezinde yer alan koyu altın sarısı renk; Türk mitolojisinde
Şamanizmi, Tengrizmi, Animizmi ve eski Türk kültüründe dünyevi
zenginliği temsil eder. Yarım ay ve yıldız, Batı Oğuzları ve Türk
kimliğini simgelerken; sekiz bucaklı yıldız zaferi ve utkuyu temsil
etmektedir. Ortadaki sarı bölümün kırak (kenar) şeridinde sıralanmış semboller, Kaşkay Türklerinin kendileriyle
ilişkilendirildiği Akkoyunlu - Bayındır Türkmanlarının tamgasıdır. Söz konusu
tamga, Eski Türk Orhun alfabesindeki "B" harfine benzemekte; aynı
zamanda "Bayındır" isminin de baş harfidir.
TÜRKMEN MİLLETİ:
İran'da Doğu Oğuz
Türkleri kendilerini "Türkmen" (تورکمهن), dillerini ise "Türkmençe" (تورکمهنچه) olarak adlandırırlar. TürkmEn; Hazar (Caspian) Denizi'nin doğusunda, Türkistan’da (Orta Asya'da) yaşayan
Doğu Oğuzların ulusal öz adlandırmasıdır (endoetnonimi, otoentnonimi). Bu grup,
bilimsel yayınlarda da yaygın olarak Türkmen adıyla anılmaktadır.
"Türkmen" (تورکمهن) ve "Türkman" (تورکمان)
"Türkmen" (تورکمهن) ve "Türkman - Turcoman" (تورکمان), iki ayrı etnik varlığı
temsil eden, birbirinden farklı iki tarihsel kavramdır. "Türkmen" (TürkmEn),
bir Doğu Oğuz ulusunu ifade ederken; "Türkman" (TürkmAn), Türk
ulusunun veya Batı Oğuz Türklerinin etnik bir altgrupudur. Bunlar; Arap ve Arap
olmayan Orta Doğu'da, Anadolu'da, Kafkaslar'da ve Hazar Denizi'nin batısında
yaşamaktadırlar. Bilimsel yayınlarda bu grupa "Turcoman TürkmAn" adının verilmesinin ve bu şekilde
anılmasının temel nedeni, onları; daha homojen bir Doğu Oğuz grubu olan TürkmEnlerden ayırt etmektir. Türkmanlar; Oğuz Türkleri ile birlikte Doğu Türkik halklarının
(Karluklar, Çağataylar ve Uygurlar), Tatarların ve Moğolların bir karışımıdır.
Bu karışım; TürkmAn lehçelerinde mevcut olan çok
sayıdaki Moğol, Çağatay, Tatar ve Kıpçak unsurunda da açıkça görülmektedir.
5-TÜRKMENYURT (Farsçası: TÜRKMEN SAHRA)
Türkmenyurt, Farsçası “Torkmen Sehraترکمن صحرا ”
olan İran'da Türkmen ulusunun yaşadığı etnik bölgenin adıdır. Türkmenyurt,
Hazar Denizi'nin güneydoğu kıyısında ve Türkmenistan Cumhuriyeti'nin güneyinde
yer almaktadır.
TÜRKMENYURT MİLLİ BAYRAĞI:
Türkmenyurt ulusal bayrağının tasarımı, Türkmenistan
Cumhuriyeti'ninkine benzemektedir. Ancak arada bazı farklılıklar da vardır. Türkmenyurt
ulusal bayrağı yeşil renk yerine, Türk kimliğini simgeleyen turkuaz gök rengine
sahiptir. Bayrakta, Türkmenistan bayrağında görülen dikey halı şeridinin
yerini, iki adet dikey kırmızı şerit almıştır. Bu iki şerit; Kuzey Kıbrıs Türk
Cumhuriyeti ve Irak Türkmaneli bayraklarında bulunan yatay şeritlerin dikey bir
uyarlaması olup, Türkmenistan Cumhuriyeti ve Güney Türkistan'daki (Kuzey Afganistan'daki)
Türkmenleri simgelemektedir. Son olarak, sol üst tarafta yer alan beş yıldız ve
sol üst köşeye bakan yarım ay yerine; Türkmenyurt bayrağının merkezinde, Türklüğü
temsil eden tek bir beş köşeli yıldız ve yarım ay yerleştirilmiştir.
HALAÇ ULUSU:
İran'daki Halaç - Xelecخهلهج ulusu, eski Türkik
Arguların bir kalıntısı olarak kabul edilmektedir. Halaçlar kendi dillerini “Xelec
Tiliخهلهج تیلی ” (Halaç
Dili) olarak adlandırırlar. Eski Arguların kalıntısı olan bu Halaç halkı; bir
zamanlar Oğuzların bir kolu olup, günümüzde Türk halkı ile kaynaşıp bütünüyle asimile
olmuş olan Halaç boyundan ayrıdır.
4-HALAÇORDA خهلهجاوردا (XELECORDA):
Farsçada "Halaçistan (خلجستان Xelecistan) olarak bilinen Halaçorda, Halaç halkının yaşadığı etnik bölgedir. Burası Türkili'nin
güneydoğusunda yer almakta olup Orta İran ve Fars Ulusal Bölgesi “Farsistan” ile
sınır komşusudur.
HALAÇORDA MİLLİ BAYRAĞI:
Halaçorda'nın ulusal bayrağı, solda gök mavisi, ortada
kırmızı ve sağda yeşil olmak üzere üç dikey şeritten oluşmaktadır. Bu renkler;
Afganistan'ın kuzeyindeki Güney Türkistan'ın ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin
bayraklarında da yer almaktadır. Bayrak üzerindeki semboller, Halaç halkının
oluşumu ve tarihiyle ilişkili öğeleri temsil etmektedir: sağ tarafta, dikey
olarak sıralanmış üç yıldızlı Akhun (Eftalit) bayrağı; sol tarafta, dokuz ok ve
püsküllü sancaklarla bezeli, ağaç biçimindeki Karahanlı ve Karluk bayrağı; ve
orta kısımda, eski Türkler ile Batı Oğuzlar tarafından kullanılan yarım ay ve
yıldız.
KAZAK MİLLİ AZINLIĞI:
Kazak - Qazaq ulusal grup; İran'da, Türkmen Sahra
(Türkmenyurt) bölgesinde ikamet eden, Kıpçak kökenli küçük bir Türkik topluluktr.
Ülke sınırları içinde kendilerine ait müstakil ve kompakt bir ulusal bölgeleri
veya anavatanları bulunmadığından, Kazaklar İran’da ulus değil, ulusal bir
azınlık olarak kabul edilirler. Kazak dili, kendi mensupları tarafından
"Qazaqşa" (Kazakşa) olarak adlandırılmaktadır.
KAZAK AZINLIĞIN BAYRAĞI:
İran'da yaşayan Kazak azınlığın ulusal bayrağı, turkuaz
mavisi bir zemine sahiptir. Bayrağın ortasında bir kartal ve bir Kazak obası (yurdu)
yer almaktadır. Sol yanda bulunan üç yıldız; Kazak Hanlığı'nı ve onların
anavatanı Kazakili'yi (Kazakistan’ı) oluşturan üç Ulı (Ulu), Orta ve Kışı
(Küçük) Kazak Jüz’ünü (veya Ordusunu) simgeler. Bu semboller, başka Kazak
bayraklarında da simge olarak kullanılmıştır. Yurt’un tepesinde, geleneksel bir
çatı yapısı olan Şañıraq (Şankırak) bulunur. Yurt’un kapısı ve bayrağın sol yanındaki
dikey şerit, yaygın olarak kullanılan Kazak motiflerindendir.
TÜRK KÖKENLİ FARSÇA KONUŞANLAR
20.
yüzyılın başlarında, İran nüfusunun yalnızca %5 ila %10'u, kökeni günümüz
Afganistan'ına dayanan bir dil olan Tacikçe-Dariceyi konuşmaktaydı. Ancak
günümüzde, Tacikçe-Dariceyi ve bunun bir alt türü olan Farsçayı anadili veya
temel dili olarak konuşanlar, ülkenin toplam nüfusunun yaklaşık %25 ila %35'ini
oluşturmaktadır. Günümüz İran'ındaki Farsça konuşan nüfusun en az üçte biri ila
yarısı Türklerden oluşurken; diğer üçte birlik kesim ise Araplar ve Farsça
konuşmayan diğer İranik gruplardan meydana gelmektedir. Bunların hepsi, zamanla
dilleri kademeli olarak Tacikçe-Darice-Farsçaya dönüşmüş ve Farsça konuşmaya
başlamış, yani Farslaşmış Fars olmayan topluluklardır.
Geçmiş
yüzyıllarda bu durumun temel etkeni, Tacikçe-Darice-Farsçanın resmî, edebî ve
yazılı dil olarak kullanılmasıydı. Buna ek olarak; Meşrute döneminden
bu yana devletin asimilasyonist politikaları, zorla Farslaştırma ve Farsçanın devlet,
eğitim, idare ve medya alanlarında tek resmî dil olarak dayatılması, bu eğilimi
daha da pekiştirmiştir. Örneğin; yabancı ve Batı medyasında isimleri her gün
zikredilen İranlı seçkinlerin, ünlülerin, sanatçıların, oyuncuların, bilim
insanlarının, siyasetçilerin, sermayedarların, girişimcilerin, sporcuların,
ordu mensuplarının ve benzerlerinin büyük çoğunluğu Türk’tür. Ancak bunların
pek çoğu artık Türkçe konuşamamaktadır.
Türk
Kökenli Farsça Konuşanların Bayrağı
Günümüzde, İran'daki Farsça
konuşan Türk kökenliler; ulusal bir grup, ulus veya ulusal azınlık değil, sosyolojik
bir olgu olarak görülmektedir. Bu Farsça konuşan Türk kökenlileri temsil etmek
ve simgelemek amacıyla tasarlanan bayrak; yukarıya bakan büyük bir hilalden ve
bu hilalin üzerinde yer alan büyük, mavi bir yıldızdan oluşmaktadır. Hilalin
orta kısmında ise, elinde kılıç tutan ve sırtında güneş taşıyan bir aslan
simgesi yer almaktadır.
.
.jpg)
.png)
