قتل علی خان ارشدالدوله شخصیت
و قهرمان ملی تورک، پدر معنوی و محرک تاسیس انجمن آزربایجان، و داماد ناصرالدین
شاه به دست مشروطهطلبان انگلیسی و داشناکها و آزربایجانگرایان ضد تورک
مئهران باهارلی
خلاصه
در این نوشته به نقش «علی خان
ارشدالدوله»، شخصیت ملی تورک و قهرمان ملی تورک، و داماد ناصرالدین شاه، در تاسیس
انجمن اتحادیهی آزربایجان - تهران، و اعدام تراژیک او توسط مشروطهطلبان انگلیسی
افراطی و ضد تورک به رهبری یپرم خان تروریست ارمنی و سران آنگلوفیل بختیاری، ...
پرداختهام. ارشدالدوله یک دولتمرد تورک فاضل، یک نظامی متهور و قابل قاجاری و از
پیشگامان جنبش مشروطیت بومی و معتدل قاجاری و تورکگرا، و هواخواه اصلاحات همزمان
دولتی و مردمی بود. مهمترین تاثیر و خدمت ارشدالدوله به جنبش مشروطیت، تاسیس
انجمنهای علنی و مخفی مشروطهطلب متعدد، و آغاز نهضت گذر از فاز انجمنهای مخفی
به فاز انجمنهای علنی با رهنمود و تشویق او است. انجمن اتحادیهی آزربایجان -
تهران هم به توصیهی ارشدالدوله توسط مشروطهطلبان بومی و معتدل قاجاری و تورکگرا
تاسیس شد. اما مدتی کوتاه پس از تاسیس، به تسلط افراد ضد قاجار و ضد تورک، عناصر سیاسی
و اطلاعاتی بریتانیا، آنگلوفیل، پانایرانیست، ماسون، بابی ازلی، زرتشتی پارسی،
باستانگرا، تروریست و لومپن (سید حسن تقیزادهی تبریزی، معاضدالسلطنه پیرنیا تبریزی،
سید جلیل اردبیلی، ملک المتکلمین اصفهانی، میرزا محمدحسین بهاءالواعظین، حیدر خان
عموغلو، ...) در آمد و مبدل به یک تشکیلات برانداز تروریستی و مافیایی گشت که
مزدور و ماشهی سیاستهای ضد تورک و امپریالیستی انگلستان بود. در این دوره عملکرد
و ماموریت انجمن اتحادیهی آزربایجان – تهران، ترور فیزیکی و قتل مقامات و مخالفین،
ایجاد هرج و مرج و شورشهای اجتماعی، برادرکشی و جنگ داخلی به منظور خلع محمدعلی
شاه، ساقط کردن دولت تورک قاجار، و خاتمه دادن به حاکمیت سیاسی یک هزار و دویست
سالهی تورک بر ایران بود. ارشدالدوله پس از مشاهدهی تسلط عناصر انگلیسی ضد تورک
و پانایرانیست افراطی بر انجمنهای مشروطیت،
راه خود را از آنها جدا نمود و به دفاع از دولت تورک قاجار پرداخت. هنگامی هم که چند سال بعد محمدعلی شاه قاجار
خلع شده، برای اعادهی حاکمیتش و رها ساختن کشور از هرج و مرج و تهدیداتی که
مشروطهطلبان انگلیسی و پانایرانیست ضد تورک و ضد قاجار مسبب آن بودند از حیات
تبعید به ایران بازگشت، ارشدالدوله فرماندهی مهمترین نیروهای نظامی وفادار به محمدعلی
شاه و دولت تورک قاجار را بر عهده داشت (دیگر فرماندهان وفادار به دولت تورک قاجار:
سالارالدوله، شجاعالسلطنه، شعاعالسلطنه، رشیدالسلطان اوصانلو، و ....). «ارشدالدوله»
در نهایت پس از تخاصمی خونین به اسارت مشروطهطلبان انگلیسی غیر بومی و افراطی ضد
تورک به فرماندهی یپرم خان تروریست ارمنی درآمد و به طرز فجیعی تیرباران شد. در
سالهای جنبش ضد تورک مشروطیت انگلیسی، یپرم خان (و بابیهای ازلی، حیدر خان
عموغلو، انجمن آزربایجان، ...) اجرای عملیات «قطع سر رهبری»، شکار و قتل مقامات قاجاری
و شخصیتهای مهم وفادار به دولت تورک قاجار را بر عهده داشتند. یپرم خان پس از به
اسارت در آوردن ارشدالدولهی زخمی، شبانه در چادیر خود با حضور عوامل آلمانی،
انگلیسی و آمریکایی یک محکمهی صحرائی برپا کرد. از ارشدالدوله بازجوئی و استنطاق
نمود و بلافاصله روز بعد او را تیرباران کرد. رفتارها و سخنان ارشدالدوله در این
بازجوئی مخصوصا جواب او به یپرم خان، به لحاظ تاریخی مهم هستند. زیرا ماهیت صد در
صد متضاد و متناقض «مشروطهطلبی انگلیسی و غیر بومی، افراطی و پانایرانیست، ضد
تورک و ضد قاجار»، و «مشروطهطلبی بومی، معتدل و قاجاری و تورکگرا» را آشکار میسازد.
Özet
Bu
makalede, önde gelen Türk millî şahsiyet, millî kahraman ve Nâsir ed-Din Şah'ın
kürekeni olan "Ali Han Erşed üd-Devle"nin, Tahran Azerbaycan Encümeni'nin
kuruluşundaki rolünü ve ayrıca Ermeni terörist Yeprem Han ile İngiliz yanlısı
Bahtiyari liderlerin önderliğindeki aşırılıkçı, Türk karşıtı ve yabancı kaynaklı
Meşrutiyetçi güçler tarafından trajik bir şekilde îdam edilmesini ele alıyorum.
Erşed üd-Devle; erdemli bir Türk devlet adamı, cesur ve yetenekli bir Kacar
askerî komutanı ve yerel kökenli, Türkçü ve ılımlı Kacar Meşrutiyet
Hareketi'nin öncü isimlerinden biriydi. O, devlet eliyle yapılacak reformların
halk nezdindeki reformlarla eş zamanlı yürütülmesini kararlılıkla savunan bir
isimdi. "Erşed üd-Devle"nin Meşrutiyet Hareketi'ne yaptığı en önemli
katkı; çok sayıda açık ve gizli meşrutiyetçi Encümenin kurulmasında üstlendiği
öncü rolün yanı sıra, onun gösterişleri ve teşviki ile gizli Encümenler
döneminden açık siyasi Encümenler dönemine geçişi başlatmasıydı. Tahran'daki
Azerbaycan Encümeni de benzer şekilde, Erşed üd-Devle'nin tavsiyesi üzerine,
yerel kökenli ılımlı ve Türkçü Kacar meşrutiyetçileri tarafından kurulmuştu.
Ancak kuruluşundan kısa bir süre sonra Azerbaycan Encümeni; İngiliz siyasi ve
istihbarat ajanları, Anglofiller, Pan-İranistler, Masonlar, Ezelî Bâbîler, Zerdüştî
Pârsîler, arkaistler, teröristler ve siyâsî lümpenler (Seyid Hasan Takizâde
Tebrizî, Muazid üs-Seltene Pirniya Tebrizî, Seyid Celil Erdebilî, Melik ül-Mütekellimin
İsfahanî, Mirza Muhammed Hüseyin Baha ül-Vâizin, Haydar Han Emoğlu vs.) dahil olmak
üzere Kacar ve Türk karşıtı unsurların kontrolü altına girdi. Daha
sonra Azerbaycan Encümeni; İngiltere'nin bölgede Türklere karşı yürüttüğü
emperyalist politikaların bir aracı işlevini gören, yıkıcı, terör ve mafya
tarzı bir örgüte dönüştü. Bu dönemde Azerbaycan Encümeninin temel misyonu siyâsî
suikastlar yapmak, Kacar devleti yetkilileri ile siyasi muhaliflerin fiziki
tasfiyesini organize etmek, kaos ve toplumsal huzursuzluk yaratmak, kardeş
kavgası ve iç savaşı körüklemek, ve bunların sonucunda Muhammed Ali Şah'ı
tahttan indirmek, Türk Kacar Devletini devirmek ve İran'daki 1.200 yıllık Türk
siyâsî egemenliğine son vermekti. Meşrutiyetçi Encümenlerde İngiliz destekli,
Türk karşıtı ve radikal Pan-İranist unsurların giderek artan hakimiyetine tanık
olan Erşed üd-Devle, bu Encümenlerle yollarını ayırarak Kacar Türk devletinin
bir savunucusu haline geldi. Daha sonra da yabancı kökenli ve İngiliz destekli;
aşırılıkçı Pan-İranist, Türk karşıtı ve Kacar karşıtı meşrutiyetçi güçlerin yol
açtığı kargaşa ve tehditler ortamında, tahttan indirilmiş olan Muhammed Ali Şah
Kacar egemenliğini geri kazanmak ve ülkede düzeni yeniden tesis etmek amacıyla
sürgünden İran'a döndüğünde; Erşed üd-Devle, Muhammed Ali Şah'a ve Kacar Türk devletine sadık kalan en önemli askerî birliğin
komutasını üstlendi. (Kacar Türk devletine sadık diğer önde gelen komutanlar
arasında Salar üd-Devle, Şüca üs-Seltene, Şua üs-Seltene, Reşid üs-Sultan Osanlı
vs. yer alıyordu.) Nihayetinde şiddetli ve kanlı bir çatışmanın ardından Erşed
üd-Devle, Ermeni terörist Yeprem Han komutasındaki; aşırılıkçı, Türk karşıtı,
yabancı kökenli ve İngiltere destekli meşrutiyetçi güçler tarafından ele
geçirildi ve ardından kurşuna dizilerek derhal idam edildi. İngiltere destekli
Türk karşıtı Meşrutiyet hareketi sırasında Yeprem Han; (Ezeli Babi'ler, Haydar
Han Emoğlu, Azerbaycan Encümeni ve diğer bazı şahıs ve örgütler), Kacar Türk devletini
siyâsî ve askerî liderliğinden yoksun bırakmak amacıyla, devlete sadık üst
düzey Kacar yetkililerini ve diğer önde gelen şahsiyetleri öldürerek ortadan
kaldırmayı hedefleyen bir suikast kampanyası ve stratejisini yürütmekten
sorumluydu. Yeprem
Han, yaralı Erşed üd-Devle’yi ele geçirdikten sonra geceleyin kendi çadırında
Alman, İngiliz ve Amerikalı elemanların da hazır bulunduğu bir sahra mahkemesi
topladı. Erşed üd-Devle’yi sorguladı ve ertesi gün derhal îdâm ettirdi. Erşed
üd-Devle’nin sorgu sırasındaki tutumu ve ifâdeleri —özellikle de Yeprem Han’a
verdiği yanıtlar— târihsel açıdan büyük önem taşımaktadır; zira bunlar, İngiliz
destekli, radikal, dış kaynaklı, Pan-İranist ve Türk karşıtı Meşrutiyetçilik ile ılımlı, yerel kökenli, Kacar yanlısı ve
Türkçü Meşrutiyetçilik arasındaki zıt ve çelişkili yapıyı mükemmel bir şekilde
yansıtmaktadır.
Abstract
In this article, I
discuss the role of "Ali Khan Arshad-ud-Dawla", a prominent Turkish national
figure and national hero, the son-in-law of Naser al-Din Shah, in the
establishment of the Azerbaijan Union Association of Tehran (Anjoman-e Ittihadiyyeh-ye Azerbaijan), as well as his tragic execution
by the extremist and anti-Turkish foreign rooted constitutionalist forces led
by Armenian terrorist Yeprem Khan and the Anglophile Bakhtiari leaders.
Arshad-ud-Dawla was a virtuous Turkish statesman, a courageous and capable
Qajar military commander, and one of the pioneering figures of the Constitutional
Movement. He was a moderate locally rooted and Turkist Qajar
constitutionalist, and a firm advocate of simultaneous governmental and
popular reforms. His most significant contribution to the Constitutional
Movement was his leading role in establishing numerous open and clandestine
constitutionalist associations and in initiating the transition from the era of
secret societies to that of open political associations through his guidance,
encouragement, and organizational leadership.
The Azerbaijan Union Association of Tehran was likewise
established by moderate locally rooted and Turkist Qajar constitutionalists on
the advice of Arshad-ud-Dawlah. Shortly after its establishment, however, the
association fell under the control of anti-Qajar and anti-Turkist elements, including
British political and intelligence operatives, Anglophiles, Pan-Iranists, Freemasons,
Ezeli Babis, Parsees, archaists, and political lumpens (Among them: Seyyid
Hassan Taghizadeh Tabrizi, Moazed-ud-Saltaneh Pirnia Tabrizi, Seyyid Jalil
Ardabili, Malek al-Mutakalmin Isfahani, Mirza Mohammad-Hossein Baha’
al-Wa’ezin).
Thereafter, the
association was transformed into a subversive terrorist and mafia-style
organization that, functioned as a mercenary instrument of British anti-Turkish
imperialist policies. Its principal mission became the organization of
political assassinations and the physical elimination of Qajar government
officials and political opponents, the creation of chaos and social unrest, and
the instigation of fratricide and civil war, with the ultimate objective of
deposing Mohammad Ali Shah, overthrowing the Turkish Qajar government, and
bringing to an end the approximately 1,200-year tradition of Turkish political
rule in Iran.
After witnessing the growing dominance of
British-backed, anti-Turkish, and radical Pan-Iranist elements within the
constitutional associations, Arshad al-Dawla broke with them and became a
defender of the Qajar Turkish government. Several years later when the deposed
Mohammad Ali Shah Qajar returned to Iran from exile in an attempt to restore
his sovereignty and re-establish order in the country amid the turmoil and
threats that had been created by the foreign rooted and British-supported, extremist
Pan-Iranist, anti-Turkish, and anti-Qajar constitutionalist forces, Arshad
al-Dawla assumed command of the principal military forces that remained loyal
to Mohammad Ali Shah and the Qajar Turkish government. (Other prominent
commanders loyal to the Qajar Turkish government included Salar al-Dawla, Shoja
al-Saltaneh, Shua al-Saltaneh, Rashid al-Soltan Osanlu, and others).
Following a fierce and bloody confrontation, Arshad
al-Dawlah was eventually captured by the extremist and anti-Turkish foreign
rooted and Britain supported constitutionalist forces commanded by the Armenian
terrorist Yeprem Khan, then he was summarily executed by firing squad. During
the British supported anti-Turkish Constitutionalist movement, Yeprem Khan together
with the Ezeli Babis, Heydar Khan Emoglu, the Azerbaijan Society, ... were
responsible for carrying out the strategy of "Leadership Decapitation",
a campaign of targeted killings aimed at eliminating senior Qajar officials and
other prominent figures who remained loyal to the Qajar Turkish government, to deprive its political and military leadership. After
capturing the wounded Arshad al-Dawla, Yeprem Khan convened a field tribunal in
his tent during the night, with the presence of German, British, and American
representatives. He interrogated and questioned Arshad al-Dawla and executed him
immediately the following day. Arshad al-Dawla’s conduct and statements during
the interrogation—particularly his responses to Yeprem Khan—are of historical
significance, as they perfectly reflect the
contradictory nature of British backed radical, externally rooted, pan-Iranist
and anti-Turkish constitutionalism, and the moderate, locally rooted, pro-Qajar
and pro-Turkish constitutionalism.
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.jpg)
.png)
.jpg)
.jpg)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
.png)
