دئدیم اونا ده‌یمه، ده‌یمه-لتقا (لاتیقا)، باهار (بهار)، همدان، تورک‌ایلی

دئدیم اونا ده‌یمه، ده‌یمه

لتقا (لاتیقا)، باهار (بهار)، همدان، تورک‌ایلی

DÉDİM ONA DEYME, DEYME

LETQA-LATIQA, BAHAR, HEMEDAN, TÜRKİLİ

دئدیم اونا ده‌یمه، ده‌یمه

لتقا (لاتیقا)، باهار (بهار)، همدان، تورک‌ایلی

DÉDİM ONA DEYME, DEYME

LETQA-LATIQA, BAHAR, HEMEDAN, TÜRKİLİ

داوار مه‌له‌دی، گؤی مۇنجۇغۇن اه‌له‌دی؛ و افعال صوتی-نوری تورکی

داوار مه‌له‌دی، گؤی مۇنجۇغۇن اه‌له‌دی؛ و افعال صوتی-نوری تورکی 

مئهران باهارلی

افزودن حرف ع - عین عربی به کلمات تورکی، آشیق-عاشق، اوراقات-آروات-عورت، آباقا-عمی جان، آیراکی-عرق، آتامان-تومان-عثمان، ...

افزودن حرف ع - عین عربی به کلمات تورکی، آشیق-عاشق، اوراقات-آروات-عورت، آباقا-عمی جان، آیراکی-عرق،  آتامان-تومان-عثمان، ...

مئهران باهارلی

١-حرف و صدای عَیْنْ که از حلق تلفظ می‌شود و در بسیاری از زبان‌های سمیتیک –سامی وجود دارد، هیجدهمین حرف الفبای عربی است. این حرف و صدا، از آنجائیکه در زبان تورکی وجود ندارد، با ورود کلمات عربی حاوی آن به زبان تورکی یکی از سرنوشت‌های زیر را از سر می‌گذراند:

الف- حذف می‌شود. مانند تلفظ «علم» به صورت Élm، «عزا» به صورت Eza، «معقول» به صورت «ماغیل» Mağıl ، «قاراعین» (به معنی چشمه‌ی سیاه) به صورت «قه‌رئین» Qeréyn، «ساری عین» (به معنی چشمه‌ی زرد) به صورت «سه‌رئین»Seréyn ، «ساعت» به صورت Saat، «عوج بن عنق» به صورت «اوجوبونوق»Ucubunuq ، احتمالا «عینِ علی» به صورت «عئینالی»Éynalı ، «نعره» به صورت «نارا»Nara  (در ناریلداماق)، ....

ب- با مکث جایگزین می‌گردد[1]. مانند تلفظ «تعلیم» به صورت Te’lim (متفاوت از «تلیم» ویا دلیم به معنی انبوه و زیاد Telim)، تلفظ «معلول» به صورت Me’lul (متفاوت از «ملول» Melul)، «بعدا» به صورت Be’den (متفاوت از «بدن» Beden)، «بعضا» به صورت Be’zen (متفاوت از «بزه‌ن» از مصدر تورکی بزه‌نمه‌ک Bezen)، «اعلم» به صورت E’lem (متفاوت از «علم» و «الم» Elem)، «اعضا» به صورت E’za (متفاوت از «عزا» Eza)، «معدنی» به صورت Me’deni (متفاوت از «مدنی» Medeni)، «منع» به صورت Men’ (متفاوت از «من» Men)، «معرض» به صورت Me’rez (متفاوت از «مرض» Merez)، «شعر» به صورت Şé’r (متفاوت از «شئر» تلفظ تورکی شیر فارسی Şér)، «تعمیر» به صورت Te’mir (متفاوت از «تمیر» از تلفظ‌های قدیمی «دمیر» تورکی Temir)، «طعن» به صورت Te’n (متفاوت از «تن» Ten) و .....

ج-با حرف و صدای « ه » تعویض می‌گردد. مانند تلفظ و نگارش «متاع» به صورت «ماتاه»Matah ، «معنی» به صورت «ماهنی»Mahnı ، «طمع» به صورت «تاماه»Tamah  و ....

٢-بر خلاف روند حذف حرف عین از کلمات عربی دخیل به زبان تورکی از سوی مردم به یکی از طرقی که فوقا ذکر شد، روندی معکوس در میان مولفین تورک عربی‌گرا، به صورت اضافه کردن حرف ع به برخی از اصوات در کلمات تورکی الاصل دیده می‌شود[2]. شاید دلیل این رفتار، کم کلاس و یا بی کلاس دانستن کلمات تورکی، و فاخر و با پرستیژ شمردن کلمات عربی و عربی‌وش است که موجب می‌شود آن‌ها آگاهانه و یا ناآگاهانه برای با کلاس کردن کلمات تورکی و رنگ عربی دادن به آن‌ها، حرف عین را به کلمات تورکی اضافه ‌کنند. به همین سبب من این «معرب» کردن کلمات تورکی با افزودن حرف عین بدان‌ها را به مزاح «متعیّن» و یا «اعیانی» کردن می‌نامم. (باکلاس شمردن کلمات عربی و فارسی، یک ناهنجاری عمومی‌تر و عمیق‌تر است و نه تنها اضافه کردن یک حرف عین، بلکه جای‌گزین کردن کل کلمات تورکی با کلمات فارسی و عربی را هم می‌شود. به عنوان نمونه عده‌ای از کسانی که سواد فارسی دارند، کلمه‌ی تورکی «هن» را بی کلاس و ناشایست شمرده شده و به جای آن کلمه‌ی فارسی-عربی «بلی» را بکار می‌برند[3]).

٣-اضافه کردن حرف عین عربی محدود به کلمات تورکی نبوده، به کلمات عربی و فارسی هم دیده می‌شود. چنانچه در لطیفه‌ای گفته می‌شود طلبه‌ای به هنگام خرید از بقال برای خودنمایی کلمه‌ی «مربّا» را به صورت بسیار غلیظ و پرحجم و فخیم «مربّاع» تلفظ می‌کند و ....: «بیر گون طلبه‌نین بیری، باققالا گئدیر. هاوا آتماق اوچون «مربّاع» وار می‌دیر؟ دییه سوروشور. باققال یانیت وئریر: وار، آنجاق او غلیظ‌لیک‌ده یوخ!». و یا بنا به نقل قولی از فرمانفرما، مظفرالدین شاه کلمه‌ی «مامور» را با عین می‌نوشت[4] (ناصرالدین شاه هم در نامه‌ای فارسی به جای «خواندم»، فورم فونتیک «خاندم» را بکار برده است). البته در نگارش این کلمات به شکل نامتعارف توسط شاهان قاجاری و کلا تورکان، زبان خارجی و غیر خودی و نامانوس بودن فارسی برای آن‌ها و نامعقول و غیر منطقی بودن برخی از قواعد املایی فارسی هم موثر بوده است.

٤-افزودن حرف عین عربی به کلمات تورکی صرفا به نگارش نادرست این کلمات تورکی محدود نمی‌ماند. بلکه به مرور زمان و با فراموش شدن فورم اصلی تورکی آن کلمات، منجر به عربی الاصل انگاشتن آن کلمات تورکی و متعاقب آن تلاش برای ریشه‌شناسی‌های عامیانه و غیر علمی، حتی خیال‌پردازی و داستان‌سرایی بر اساس کلمات عربی دارای تلفظ مشابه و نزدیک می‌گردد. این امر هم به نوبه‌ی خود باعث ایجاد آشفتگی‌های بسیار، از جمله در تعیین ماهیت و هویت برخی از پدیده‌ها و رابطه‌ی فرهنگ ملی تورک با دیگر فرهنگ‌ها می‌گردد. (همچنین است روند جای‌گزین کردن اسامی جوغرافیایی و نام‌های تاریخی تورکی با مشابهان عربی و فارسی، که پس از فراموش شدن نام‌های اولیه‌ی تورکی و معنی واقعی آن‌ها، و ریشه‌شناسی نام‌های ثانوی بر اساس زبان‌های عربی و فارسی، منجر به ایجاد تاریخ و هویتی تماما جعلی و غیر واقعی برای آن مکان‌ها و شخصیت‌های تورک می‌شود. مانند نام «آستاراخان» و تبدیل آن به «حاجی طرخان»[5]). 

کَرَم‌ده‌ن: سوسن آغلار، سونبول آغلار، گول آغلار

کرَم‌ده‌ن: سوسن آغلار، سونبول آغلار، گول آغلار

 

مئهران باهارلی

 

مانورکایا ایتحاف

اصلی ایله کرم مه‌نیم اوشاق‌‌لیق‌دا اوخودوغوم ایلک تورک‌جه پیتیک (کتاب)دیر. اون‌داکی ایچ‌ده‌ن‌لیک و یالین‌لیغی، گؤزه‌ل‌لیک و ائتگی‌نی باشقا گؤرکول (ا‌دبی) یاپیت‌لاردا چه‌تین تاپماق اولار. بو دیزه‌له‌ری ده (مصراع‌لاری) نه واخت اوخوسام، سان‌کی ایلک که‌ز اوخویورام کیمی چارپیر مه‌نی، دویقولاندیریر، آلت اوست ائدیر بیله‌می ...

 

کرَم‌ده‌ن: غربت ایل‌له‌رده

 

فلک به‌نی اؤز باغیم‌دان ائیله‌دی

سوسن آغلار، سونبول آغلار، گول آغلار

دوست باغی‌نین آخماز اولدو سولاری

باغبان آغلار، ساوجی آغلار، سئل آغلار

 

یاری بولسام، خینا یاخسام اه‌لی‌نه

آلیپ گئتسه‌م وطنی‌نه، ایلی‌نه

نولا بیر ده ساریلایدیم بئلی‌نه

قاییش آغلار، قاییتان آغلار، بئل آغلار

 

ترک ائیله‌دیم وطنیمی، ایلیمی

اه‌لیم‌ده‌ن آلدیردیم غونچا گولومو

سالدیم غوربت ایل‌له‌ره به‌ن یولومو

اوبا آغلار، یوردوم آغلار، ائل آغلار

 

اؤرده‌ک گیبی اوچدوم گؤل‌ده‌ن گؤل‌له‌ره

چای‌لاق گیبی گه‌زدیم چؤل‌ده‌ن چؤل‌له‌ره

کَرَم آییدار دوشدوم تورلو یول‌لارا

گه‌له‌ن آغلار، گئده‌ن آغلار، یول آغلار

 

سؤزلوک:

 

آییدار: سؤیله‌ر، دییه‌ر، آنلاتیر

ایل: اؤلکه، یورت

ائل: خالْق

تورلو: دورلو، جورلو، چئشیت‌لی

چای‌لاق: ایری، ییرتیجی و آلیجی بیر قوش. کؤکه‌نی جارلاق، چاغیرلاق و یا چاولاق اولابیلیر.

خینا: حنا

ساریلماق: قول‌لاری بیری‌نین گؤوده‌سی‌نه دولایاراق اونو قوجاق‌لاماق

ساوجی: ده‌ییرمه‌ن سویونو اه‌کین و تارلایا اوله‌شدیره‌ن، یؤن‌له‌ندیره‌ن

قاییتان: قایتان، بورما ایپه‌ک، پانبیق‌دان یاپیلمیش ایپ‌لیک و اورقان. کؤکه‌نی دؤنه‌ن و گئری گه‌له‌ن آنلامیندا اولان « قاییتقان»دیر.

قاییش: کمر، شریت بیچیمی‌نده که‌سیلمیش ده‌ری، کؤکه‌نی اسکی تورک‌جه‌ده آنلامی قاییتماق، دؤنمه‌ک اولان «قایْش»دور.

گیبی: کیمی، مانند، مثل

نولا: نه اولا

یاخماق: اه‌له آیاغا خینا سورتمه‌ک

Sûsen ağlar, sünbül ağlar, gül ağlar

Esli ile Kerem menim uşaqlıqda oxuduğum ilk Türkce pitik (kitab)dır. Ondakı içdenlik ve yalınlığı, gözellik ve étgini başqa görkül (edebi) yapıtlarda çetin tapmaq olar. Bu dizeleri de (misra’ları) ne vaxt oxusam, sankı ilk kez oxuyuram gibi çarpır meni, duyqulandırır, alt üst édir bilemi ...

Kerem'den: Qurbet illerde

Felek beni öz bağımdan éyledi

Sûsen ağlar, sünbül ağlar, gül ağlar

Dost bağının axmaz oldu suları

Bağban ağlar, savcı ağlar, sél ağlar

Yarı bulsam, xına yaxsam eline

Alıp gétsem vetenine, iline

Nola bir de sarılaydım béline

Qayış ağlar, qayıtan ağlar, bél ağlar

Terk éyledim vetenimi, ilimi

Elimden aldırdım qonça gülümü

Saldım qurbet illere ben yolumu

Oba ağlar, yurdum ağlar, él ağlar

Ördek gibi uçdum gölden göllere

Çaylaq gibi gezdim çölden çöllere

Kerem ayıdar düşdüm türlü yollara

Gelen ağlar, géden ağlar, yol ağlar

آشيقلار بيرلييي`نين قورولماسي تاريخي بير اولايدير

آشيقلار بيرلييي`نين قورولماسي تاريخي بير اولايدير

 مئهران باهارلي

 ياخين گئچميشده ايران`دا "آشيقلار بيرلييي" آديندا دئوله‌ته باغلي اولمايان آنجاق رسمي ايذينله‌ري آلابيله‌ن بير درنه‌ک قورولموشدور. آشيقلار بيرلييي`نين قوروجو هئياتي و اونون ياراديلماسيندا امه‌يي گئچه‌ن هاميني قوتلايير و بيله‌له‌رينه توتدوقلاري بو يولدا داها دا بؤيوک باشاريلار ديله‌ييره‌م.

 بو اولايلا ايلگيلي نئچه قيسا گؤروشوم:

 ١-ايران`دا ياشايان تورک خالقيميز، ايچينده اولدوغوموز چاغ کسيمينده، بير آز گئج قالسا بيله، ميلله‌تله‌شمه سوره‌جيني ياشاماقدادير. بو اؤلکه‌ده ياشايان و اؤزونو تورک آدلانديران و تانيتديران کيتله‌له‌ري بير ميلله‌ت اولاراق بير آرايا گتيره‌ن و بيرله‌شديره‌ن، هميشه وورقولاديغيميز کيمي بئش عونصوردور: ١- تورک آدي ٢- تورک ديلي و تورکجه ٣-ميللي دستانلاريميز (کوراوغلو، اصلي کره‌م، شاه ايسماعيل، دده قورقوت، ...) ٤- تورک خالق موسيقيسي. ٥-قيزيلباش گئچميشي. آشيقليق قورومو ايسه ميللي کيمليييميزين تمه‌لي اولان بو بئش عونصورو اؤزونده تک باشينا بارينديران و بيرله‌شديه‌ره‌ن بير قورومدور. باشقا بير دئييشله آشيقليق قورومونو ياشاتماق، ميلله‌تيميزي وار ائتمه‌ک و ياشاتماق دئمه‌کدير.