نقاشی «سایاچی» – مراسم سنتی تورک «سایا گه‌زیمی» از اورمو (اورمیه‌) – آزربایجان - تورک‌ایلی، اثر پرکینز سال ١٨٣٩

نقاشی «سایاچی» – مراسم سنتی تورک «سایا گه‌زیمی» از اورمو (اورمیه‌) – آزربایجان - تورک‌ایلی، اثر پرکینز سال ١٨٣٩

مئهران باهارلی

 

Urmu (Urmiye), Azerbaycan, Türkili'de Sayaçı - Saya Gezimi Kutlaması Tablosu, Justin Perkins-1839: Eski Bir Türk Bahar Şenliği, Teatral Tören ve Halk Geleneği 

The Painting of Sayaçı – Saya Gezimi Celebration in Urmu (Urmia) City of Azerbaijan, Türkili by Justin Perkins-1839: An Ancient Turkish Spring Festival, Theatrical Ritual, and Folk Tradition

MÉHRAN BAHARLI

«سؤزوموز، مئهران باهارلی‌نین یازقالاری توپلوسو» پیتییی،‌ بیرینجی جیلدده‌ن

“Sözümüz, Méhran Baharlının yazqalar toplusu” pitiyinden, cild I

از کتاب « سؤزوموز، مجموعه مقالات مئهران باهارلی» - جلد اول

mehranbahari1@yahoo.com

https://independent.academia.edu/MBaharli

https://sozumuz1.blogspot.com/

https://www.facebook.com/profile.php?id=61579230999069

خلاصه:

جاستین پرکینز میسیونر پروتستان و مبلّغ تبشیری مسیحی آمریکایی در سال ١٨٣٩ حین اقامت خود در شهر اورمو (اورمیه) نقاشی‌هایی از مردم این شهر تورک ترسیم کرده است. اورمو دومین شهر آزربایجان، به همراه شهر «خوی» ملقب به «تورکستان»، بزرگ‌ترین شهر افشارنشین در آزربایجان، تورک‌ایلی و جهان، و در دوران معاصر کانون ناسیونالیسم مودرن تورک و تورکیسم سیاسی در تورک‌ایلی و ایران است. در میان نقاشی‌های پرکینز یک تابلوی رنگی منحصر به ‌فرد (اورمولو سایاچی - سایاچی اورمویی) وجود دارد که مراسم فولکلوریک تورک «سایاچی» – «سایا گه‌زیمی» را آن گونه‌ که ‌در قرن نوزده‌ در اورمو اجرا می‌شد به تصویر کشیده است. آئین سنتی تورک سایاچی – سایا گه‌زیمی یک مراسم عمومی و باستانی جهان تورکیک است که در سرتاسر تورک‌ایلی، شامل قسمت غیر آزربایجانی در جنوب آن، با همین نام و یا نام‌های دیگر مانند «کوسا کوسا»، «ته‌که‌م‌چی»، ... جشن گرفته می‌شود. «سایاچی» یک هنرمند مردمی و آوازخوان دوره‌گرد است که‌ در آخرین روزهای زمستان و نزدیکی‌های جشن سال نو (یئنگیل)، در روستاها و محله‌ها خانه ‌به ‌خانه ‌می‌گردد و ترانه‌ها - قوشماهای زیبا و شعرهای دوست‌داشتنی (سایا) تورکی می‌خواند، شوخ‌طبعی و بذله‌گوئی و هجو می‌کند، با آوازها و رقص خود نوید بهار تازه‌ را می‌دهد و برای اهالی هر خانه‌، دعاهای خیر کرده ‌و روزهای خوش، سالی خیر و پربرکت آرزو می‌کند. «ته‌که‌م‌چی» نوعی از سایاچی است که ‌در رپرتووار نمایشی خود، رقصاندن «ته‌که» ‌یا یک فیگور چوبی ساخته‌ شده‌ از بز مذکر را هم دارد. در این مقاله، نقاشی « اورمولو سایاچی» اثر پرکینز و جزئیات مولفه‌ها و اجزای مراسم باستانی تورک سایا موجود در آن را تدقیق کرده‌ام. سپس ریشه‌شناسی علمی، ریشه‌شناسی‌های مردمی و چند ریشه‌شناسی‌ غلط کلمه‌ی سایا را بررسی نموده‌ام.  

اؤزه‌ت:

پروتئستان میسیونئر و آمئریکالی خیریستییان ائوآنجئلیست جاستین پئرکینز، ١٨٣٩ ایلی‌نده آزه‌ربایجان، تورک‌ایلی‌ده قالدیغی سوره بویونجا، تورک شه‌هه‌ری‌ اورمونون (رومیه، اورومیه) اوراناشی‌لاری‌نین (اهالی‌سی‌نین) چیزیم‌له‌ری‌نی یاپدی. اورمو آزه‌ربایجان‌ین ایکینجی شه‌هه‌ری، خوی ایله بیرگه «تورکیستان» لقب‌لی، آزه‌ربایجان و تورک‌ایلی و دونیانین اه‌ن بؤیوک آفشار شه‌هه‌ری، و چاغ‌داش تاریخ‌ده ایران و تورک‌ایلی‌ده مودئرن تورک میللیت‌چی‌لییی‌نین و سیاسی تورک‌چولویون دوغدوغو یئر‌دیر. پئرکینزین تابلولاری‌ندان بیری ١٩. یوزایل‌ده اورمودا گئرچه‌ک‌له‌شدیریله‌ن تورک خالق تؤره‌نی سایاچی – سایا گه‌زیمی‌نی تصویر ائده‌ن ائش‌سیز بیر بویالی (رنگ‌لی) چالیشمادیر (اورمولو سایاچی). سایاچی – سایا گه‌زیمی قوت‌لاماسی، اه‌سکی بیر تورک یاز (باهار) بایرامی، بیر اویناو تؤره‌نی (تییاترو ریتوئلی) و تورکیک دونیاسی‌نین بیر بودون (خالق) گه‌له‌نه‌یی‌دیر. بو تورک یاز شه‌ن‌لییی آزه‌ربایجان دیشی‌نداکی بؤلومو ده داخیل اولماق اوزه‌ره، بوتون تورک‌ایلی گئنه‌لی‌نده تاییت (عئینی) آدلا و یا کوسا کوسا، ته‌که‌م‌چی و به‌نزه‌ری باشقا آدلارلا قوت‌لانماق‌دادیر. سایاچی قیشین سون گون‌له‌ری‌نده یئنگیل (نوروز) قوت‌لامالاری‌نا یاخین که‌ند و یؤره‌له‌رده (محله‌له‌رده) ائو ائو دولاشان بودون (خالق) اوزلوق‌چوسو (صنعت‌چی‌سی) و گه‌زگین ییراودیر (شارقی‌چی‌دیر). او گؤزه‌ل ییرلار (شارقی‌لار) و قوشوق‌لار (سایالار) سؤیله‌ر، هه‌نه‌ک‌له‌ر (شوخ‌لوق‌لار) و یئرگی‌له‌ر (هیجیوله‌ر) یاپار و بیییشه‌ر (دانس ائده‌ر). ییرلاری (شارقی‌لاری) و بییی‌له‌ری (دانس‌لاری) آراجی‌لیغی ایله هر ائوین اورناشی‌لاری‌نا (ساکین‌له‌ری‌نه) موت‌لو و باشاری‌لی بیر ایل گئچیرمه‌له‌ری اوچون اییی دیله‌ک‌له‌ر و یاخشی که‌له‌مه‌له‌ر (دوعالار) سونار. ته‌که‌م‌چی ایسه اه‌رکه‌ک گئچی‌یه اوخشایان آغاچ‌دان بیر فیگور اولان ته‌که ایله بییشمه‌نی (دانس ائتمه‌نی) اؤز ائدیمی‌نه (پئرفورمانسی‌نا) قاتان بیر سایاچی تورودور. بو یازیم‌دا پئرکینزین اورمولو سایاچی تابلوسونو و ایچی‌نده بولونان اه‌سکی تورک سایا تؤره‌نی‌نین اؤیه‌له‌ری‌یله (مولفه‌له‌ری‌یله) آیرینتی‌لاری‌نی اینجه‌له‌دیم. داها سونرا سایا دئگی‌سی‌نین (کلیمه‌سی‌نین) بیلیمسه‌ل کؤکه‌ن‌له‌مه‌سی‌نی (ائتیمولوژی‌سی‌نی)، خالق کؤکه‌ن‌له‌مه‌سی‌نی و نئچه یانلیش کؤکه‌ن‌له‌مه‌سی‌نی سوندوم.

Özet

Protestan misyoner ve Amerikalı Hıristiyan evanjelist Justin Perkins, 1839 yılında Azerbaycan-Türkili'de kaldığı süre boyunca Türk kenti Urmu (Rumiye, Urumiye, Urmiye) halkının çizimlerini yaptı. Urmu Azerbaycan'ın ikinci kenti, Hoy ile birge Türkistan lakaplı, Azerbaycan ve Türkili ve dünyanın en büyük Avşar kenti, ve çağdaş ötekte (târihte) İran ve Türkili'de yenicil (modern) Türk milliyeçiliyi ile yönetgil (siyâsî) Türkçülüyün doğduğu yerdir. Perkins'in tablolarından biri, 19. yüzyılda Urmu'da gerçekleştirilen Türk halk töreni "Sayaçı-Saya gezimi"ni tasvir eden eşsiz bir boyalı (renkli) çalışmadır (Urmulu Sayaçı). "Sayaçı-Saya gezimi" kutlaması, eski bir Türk yaz (bahar) bayramı, bir oynav töreni (tiyatro ritüeli) ve Türkik dünyasının bir halk geleneyidir. Bu Türk bahar şenliyi, Azerbaycan dışındaki kısmı da dâhil olmak üzere bütün Türkili genelinde aynı adla veya "Kosa Kosa", "Tekemçi" ve benzeri başka adlarla kutlanmaktadır. Sayacı, kışın son günlerinde, yeniyıl (yéñil – nevruz) kutlamalarına yakın köy ve yörelerde (mahallelerde) ev ev dolaşan halk uzlukçu (sanatçı) ve gezgin yıravdır (şarkıcıdır). O, güzel yırlar (şarkılar) ve koşuklar (şiirler) (Saya) söyler, henekler (şakalar) ve yergiler (hicivler) yapar ve biyişer (dans eder). Yırları ve biyileri (dansları) aracılığıyla her evin ornaşılarına (sâkinlerine) mutlu ve başarılı bir yıl geçirmeleri için iyi dilekler ve yakşı kelemeler (dualar) sunar. Tekemçi ise, erkek keçiye benzeyen ağaçtan bir figür olan "teke" ile biyişmeyi (dans etmeyi) kendi edimine (performansına) katan bir sayaçı türüdür. Bu yazımda Perkins'in “Urmulu Sayaçı” tablosunu ve içinde bulunan eski Türk Saya töreni öyeleriyle ayrıntılarını (detaylarını) inceledim. Daha sonra Saya degisinin (kelimesinin) bilimsel kökenlemesini (etimolojisini), popüler kökenlemesini ve bir sıra yanlış kökenlemesini sundum.

Abstract

Justin Perkins, a Protestant missionary and American Christian evangelist, created drawings of the people of the Turkish city Urmu (Rumiye, Urumiye, Urmia) in Azerbaijan-Türkili in 1839 while he was staying there. Urmu is the second largest city in Azerbaijan, along with Hoy city is nicknamed “Turkistan”. It is the largest Avshar city in Azerbaijan, Turkili and the world. Urmu is also the birthplace of modern Turkish nationalism and political Turkism in the contemporary history of Iran and Turkili. One of Perkins's paintings (Urmulu Sayaçı - Urmian Sayachi) is a unique color work depicting the Turkish folk ceremony "Sayaçı - Saya gezimi" as it was performed in Urmu during the 19th century. The "Sayaçı - Saya gezimi" celebration is an ancient Turkic spring festival, a theatrical ritual, and a folk tradition of the Turkic world. This Turkish spring festival is celebrated across Türkili, including its non-Azerbaijani part, under the same name or other names such as "Kosa Kosa", "Tekemçi", and more. Sayaçı is a folk artist and itinerant singer who travels from house to house in villages and neighborhoods in the final days of winter, near the Yengil or New Year celebration. He sings beautiful songs and lovely poems (Saya), makes jokes and satires and dances. Through songs and dances, he offers good wishes, prayers, and blessings for a happy and prosperous year to the residents of each house. Tekemçi is a type of Sayaçı that incorporates dancing with a "Teke", a wooden figure resembling a male goat, into his performance. In this article, I have analyzed the painting of Urmulu Sayaçı by Perkins and the details of the ancient Turkish Saya rituals in it. Then I have provided the scientific etymology, popular etymology and some wrong etymologies of the word Saya.

اورمودان تورک‌جه ‌ناغیل‌لار - ١٩٠٤

اورمودان تورک‌جه ‌ناغیل‌لار - ١٩٠٤ 

تورک‌جه دؤرت قیسا اؤیکو – اورمو- باتی آزه‌ربایجان – تورک‌ایلی، ١٩٠٤

 

نوت: اؤیکوله‌ر اؤلچون تورک‌جه و فونئتیک یازیم‌لا یئنی‌ده‌ن یازیلدی.

١-[آنا اوره‌یی و قاضی]

ایکی آروات بیر اوشاق‌دان اؤتورو قالماقال ائیله‌ییردی‌له‌ر. و شاهیدله‌ری یوخودو. هر ایکی‌سی قاضی یانی‌نا گئتدی‌له‌ر و اینصاف ایسته‌دی‌له‌ر.

قاضی جلّادی ایسته‌ییپ و بویوردو کی بو اوشاغی ایکی پارچا ائیله ‌و آروات‌لارین هر بیری‌نه ‌وئر. [بیر] آروات بو سؤزو ائشیتدیک‌جه ‌خاموش قالدی. و او بیر آروات داد و فریادا باش‌لادی کی «آللاه‌دان اؤتور مه‌نیم اوشاغیمی ایکی پای ائیله‌مه. اگر اینصاف بئیله‌دیر، اوشاغی ایسته‌میره‌م».

قاضی یقین ائیله‌دی کی اوشاغین آناسی بودور. اوشاغی اونا تاپشیردی و او بیر آروادی ته‌مبئه ‌ائیله‌دی و قوودو.

٢-[اورتاق تاوار و قاری]

ایکی نفر اؤز مالی‌نی بیر قاری آروادا تاپشیردی‌لار و دئدی‌له‌ر هر واخت کی ایکیمیز گه‌لدیک، آللیق (آلاجاییق). بیر نئچه‌ گون‌ده‌ن سونرا، اونلاردان بیر نفر قاری آروادین یانی‌نا گه‌لیپ و دئدی: مه‌نیم شریکیم اؤلدو، ایندی مالی مه‌نه‌ وئر. قاری آروات ناچار اولوپ وئردی.

بیر نئچه‌ گون‌ده‌ن سونرا او بیر آدام گه‌لیپ و مالی ایسته‌دی. آروات دئدی: سه‌نین شریکین گه‌لمیشدی و دئدی کی سه‌ن اؤلوپ‌سه‌ن. هر نه ‌قه‌ده‌ر ایصرار ائیله‌دیم، آمما سؤزومو ائشیتمه‌دی و مالین هاممی‌سی‌نی آپاردی.

بو آدام آروادی قاضی یانی‌نا آپاریپ و اینصاف ایسته‌دی. قاضی چوخ دوشونه‌نده‌ن سونرا بیلدی کی آروات تقصیرسیزدیر. بویوردو کی «سیز اوّل شرط ائیله‌میشدینیز کی ایکیمیز گه‌له‌ن‌ده‌ مالی آلاق. اؤز شریکییین گه‌تیر و مالی آپارگیلان. یالقیز آپارابیلمه‌زسه‌ن». کیشی لاجواب اولوپ، یولونو توتوپ گئتدی.

٣-[بیج پامبیق اوغرولاری و ساققال‌لاری]

بیر شه‌هه‌رده ‌بیر پامبیق آمباری اوغورلاندی. پامبیق ساتان‌لار پادیشاها عارض اولدولار. پادیشاه‌ هر نئجه ‌تجسّس ائیله‌دی، اوغرونو تاپمادی. بیر امیر عرض ائیله‌دی کی «اگر فرمان اولسون اوغرولاری توتارام». پادشاه ‌حؤکوم ائیله‌دی.

امیر اؤز ائوی‌نه‌ گئتدی و شه‌هه‌رین بؤیوک کیچییی‌نی قوناق‌لیق ماهاناسی‌یلان ایسته‌دی. چون هاممی آدام‌لار جمع اولدولار (ییغیشدی‌لار) و اه‌یله‌شدی‌له‌ر، امیر او مجلیسه‌ گئتدی و هاممی آدام‌لارین اوزونه ‌باخدی و دئدی «نه‌ حرام‌زادا (بیج)، بئهایا [بی‌حیا] و آحماق آدام‌دیرلار کی پامبیغی اوغورلاییپ و پامبیغین خیرداسی ساققال‌لاری‌ندا یئر ائیله‌ییپ و مه‌نیم مجلیسیمه ‌گه‌لیپ‌له‌ر».

بیر نئچه‌ نفر همین واخت ساققال‌لاری‌نی اه‌ل‌له‌ن تمیزله‌دی‌له‌ر. معلوم اولدو کی اونلار اوغرودورلار. پادشاه‌ امیرین حکمتی‌نه ‌آفرین و تحسین دئدی.

٤-[قه‌شیش قازار، آروادی و اولاغی جنّت‌ین قاپقاسی‌ندا]

بیر نفر آدام وار ایدی. بیر گون آروادی‌نا دئدی «آروات! اولاغی حاضیر ائیله ‌و ایکی دانه‌ چاخیر تولوغو دا حاضیر ائیله، گئده‌ک جنّت‌ی زیارت ائیله‌یه‌ک». بیله‌ اه‌ر و آروات ایکی‌سی ده ‌اولاغا مینیپ و یولا دوشدوله‌ر. یاواش یاواش جنّت‌ داروازاسی‌نین یانی‌نا یئتیشدی‌له‌ر.

کیشی دروازانی دؤیدو. ایچه‌ری‌ده‌ن بیر نفر آدام دئدی «کیم‌سه‌ن و نه‌ ایسته‌ییرسه‌ن؟» جواب‌دا دئدی «مه‌ن قه‌شیش قازارام. گه‌لمیشه‌م جنّت‌ی زیارت ائیله‌یه‌م. آچ قاپی‌نی». جوابی‌ندا دئدی «قاپی‌نی آچمام (آشمام). هر کس جنّته‌ گه‌له‌بیلمه‌ز، مگر مقدّس و امین آدام». قه‌شیش سوروشدو «سه‌ن کیم‌سه‌ن؟ آدین نه‌دیر؟» دئدی «مه‌ن موسایام». قه‌شیش دئدی «سه‌ن او موسا دئییل‌سه‌ن کی آدام‌ی اؤلدوروپ و دریا کناری‌نین قوموندا قویولادین؟»

گه‌نه‌ قاپی‌نی دؤیدو. ایبراهیم گه‌لدی دئدی «کیم‌سه‌ن؟» جواب‌دا «قه‌شیش قازارام. قاپی‌نی آچ». [ایبراهیم] دئدی «آچمانام». گه‌نه ‌سوروشدو «نییه؟» دئدی «هر کس جنّته‌ گه‌له‌بیلمه‌ز». قه‌شیش سوروشدو «سه‌ن کیم‌سه‌ن؟» جواب‌دا «مه‌ن ایبراهیم‌ام». قه‌شیش دئدی «سه‌ن او ایبراهیم دئییل‌سه‌ن کی سارای‌ا دئدین مه‌نیم باغیم‌دیر؟ سه‌ن ده‌ گوناه‌کار آدام‌سان، بس نییه ‌جنّته ‌گه‌لیپ‌سه‌ن؟»

گه‌نه ‌قاپی‌نی دؤیدو. لوت گه‌لدی. خلاصه ‌لوت دا قاپی‌نی آچمادی. قه‌شیش سوروشدو «سه‌ن کیم‌سه‌ن؟» جواب‌دا «مه‌ن لوت‌ام». قه‌شیش دئدی «سه‌ن او لوت دئییل‌سه‌ن کی قیزین‌لان یاتدین؟»

گه‌نه ‌قاپی‌نی دؤیدو. پولوس گه‌لدی. پولوس دا قاپی‌نی آچمادی. قه‌شیش خبر آلدی «سه‌نین اسمِ شریفین نه‌دیر؟» دئدی «مه‌ن پولوس‌ام. قاپی‌نی آچابیلمه‌م». دئدی «[سه‌ن] او پولوس دئییل‌سه‌ن کی آللاه‌ین مخلوقونا اذیت ائیله‌ردین، دوزاغا سالدیریردین؟ ایندی مقدّس اولوپ و جنّته ‌گه‌لیپ‌سه‌ن». قه‌شیش هر چی ائیله‌دی، مومکون اولمادی. پولوس دا قاپی‌نی آچمادی، هئچ اعتنا ائیله‌مه‌دی.

گه‌نه ‌قاپی‌نی چالدی. شمعون گه‌لدی. شمعون دا قاپی‌نی آچمادی. قه‌شیش سوروشدو «سه‌ن نه ‌کاره‌سه‌ن؟» جواب‌دا «مه‌ن شمعون‌ام». قه‌شیش دئدی «سه‌ن او شمعون دئییل‌سه‌ن کی اوچ دفعه‌ خوروز بان‌لایان‌دان ایره‌لی، حضرتِ عیسانی انکار ائیله‌دین (داندین)؟». خلاصه‌ شمعون دا قاپی‌نی آچمادی.

آخرالامرده‌ حضرتِ عیسا اؤزو گه‌لدی. سوروشدو کی « سه‌ن کیم‌سه‌ن؟ نه ‌ایسته‌ییرسه‌ن؟». قه‌شیش دئدی «مه‌ن قه‌شیش قازارام. گه‌لمیشه‌م جنّت‌ین تماشاسی‌نی ائیله‌یه‌م». جواب‌دا «مه‌ن سه‌نی تانیمیرام. هر کس جنّته ‌داخیل اولابیلمه‌ز». قه‌شیش دئدی «دونیادا هر کسین بیر عیبی و گوناهی وار. سه‌ن اول حضرتِ عیسا دئییل‌سه‌ن کی سه‌ن‌ده‌ن اؤتور بیت‌اللحم‌ده‌ اون ایکی مین اوشاق قیرقینا گه‌لدی؟». خلاصه ‌قاپی آچیلمادی.

قه‌شیش پی‌درپی قاپی‌نی دؤیدو. بیرده‌ن اولاق هورکدو. قه‌شیش یئره‌ دوشدو، چاخیر تولوغو ییرتیلدی. بؤرکو بیر طرفه‌ دوشدو، باشماغی بیر طرفه. بؤرکونو گؤتوروپ و پوف‌له‌یه‌نده ‌دئدی «آخیر بو زهریمار بئیله ‌یئردیر، اون‌دان اؤتور (یانا) چوخ آدام گه‌لمه‌ز». 

منشاء تورکی نان و نام سنگک

 

منشاء تورکی نان و نام سنگک 

مئهران باهارلی

 

by Mehran Baharli on Wednesday, February 1, 2012 at 3:14pm

  سؤزوموز

در زبان فارسی معاصر بعضی از نان‌ها مانند لواش (لاواش) و کماج (کوْماج -گؤمه‌ج) و بربری و ....، دارای منشاء و یا اسم تورکی – آلتایی هستند. سنگگ هم یکی دیگر از این‌گونه نان‌های دارای منشاء و اسم با ریشه‌ی تورکی است.

نان سنگک از تورکستان (آسیای میانه) و به طور مشخص جوغرافیای تورکی شرقی و زیست تورکان جغتائی نشات گرفته، به مرور زمان در افغانستان و خراسان و سپس مناطق تورک‌نشین ایران و تورک‌ایلی و از آنجا در شهرهای بزرگ تاجیک غربی – فارس‌نشین متداول شده، و در دو قرن اخیر به صورت یکی از نان‌های سنتی و ملی مردمان ساکن در ایران و از جمله جامعه‌ی فارس درآمده است. کلمه‌ی سنگه‌ک، به گونه‌ای که در این مقاله نیز نشان داده می‌شود، کلمه‌ای با ریشه‌ی تورکی به معانی نان برشته شده، نان پهن و نازک، نانی که خمیر آن به هنگام پختن آب بسیار جذب می‌کند، نانی که در خمیر آن تورش بکار می‌رود و نان راحت الهضم است.

بو قیز کیمین قیزی‌دیر؟ بو قیز تورک‌ون قیزی‌دیر

 

بو قیز کیمین قیزی‌دیر؟ بو قیز تورک‌ون قیزی‌دیر

 

Bu qız kimin qızıdır? Bu qız Türk’ün qızıdır

رامیان - Ramyan

November 28, 2005

 

از وئبلاگ مازندران - گلستان تورک‌له‌ری

http://mazandaran-turk.blogspot.com/

علی یازرلو (یازیرلی) محقق فولکلور، در نوشته‌ای مربوط به ‌مراسم عروسی تورک‌ها در شهر رامیان، متن تورکی ترانه‌هایی که ‌در این مراسم خوانده‌ می‌شود را به‌ لهجه‌ی محلی داده ‌است که‌ در آن «تورک»، نام قومی – ملی ملت تورک ساکن در ایران هم ذکر می‌شود.

ذکر نام ملی «تورک» در ترانه‌های مردمی (تورکو) مهم است، زیرا علاوه بر دلالت بر وجود عزم وجدان تاریخی ملت تورک برای حفظ نام ملی خود و «خودنام‌گذاریEndonym » ملی‌اش، نشان می‌دهد که تلاش‌های «پان‌ایرانیسم» و دولت ایران برای ریشه‌کن کردن نام ملی تورک با تبلیغ «هویت ملی ایرانی» ایجاد شده توسط صلیبیان از ١٢٠ سال پیش به دوره‌ی مشروطه، و تلاش‌های مشابه مشترکشان با روسیه برای ریشه‌کن کردن نام ملی تورک با تبلیغ «هویت ملی آزربایجانی» استالین – میکویان ساخته، هر دو به شکست انجامیده است.

این مطلب هم‌چنین از جهت نشان دادن اوج غفلت و گمراهی و غیر ملی بودن جریان ایدئولوژیک – سیاسی موسوم به «آزربایجان‌گرایی» – «حرکت ملی آزربایجان» دارای اهمیت است. در حالی که کوردها (کرمانج‌ها) ساکن در خراسان به عنوان جزئی از ملت کورد نه تنها با دیگر کوردان ساکن در ایران و کوردستان ایران، بلکه با کوردهای عراق و ...، حتی دیگر ملل ایرانیک مانند گوران‌ها و زازاها و ... پیوندهای مستحکم فرهنگی و سیاسی و ادبی و هویتی و .... برقرار کرده‌اند و به صورت ید واحد عمل می‌کنند، جریان مانقورتی و استعمارساخته و ضد تورک «آزربایجان‌گرایی» در خیانتی تاریخی و خوش‌خدمتی معمولش به تورک‌ستیزان، به تکه پارچه کردن و تجزیه‌ی ملت تورک (اوغوزهای غربی) ساکن در ایران به «ملت خیالی آزربایجان» و «تورک‌های ایران» و بیگانه ‌نمایاندن قسمت‌هایی از ملت تورک که ساکن در خارج منطقه‌ی آزربایجان هستند مشغول است.

رامیان شهری تورک‌نشین در استان عمدتا تورکمن‌نشین گلستان است. در استان مازندران پس از بهشهر به ‌طرف شرق با روستاها و شهرهای تورک‌نشین واقع در منطقه‌ی ملی «تورکمن‌یورت» (به ‌فارسی تورکمن صحرا) مواجه‌ می‌شویم که در ادامه به منطقه‌ی ملی تورک در شمال شرق «آفشار یورت» ملحق می‌شوند. در این منطقه‌ هر چند اکثریت را تورکمن‌ها (Turkmen-Türkmen) تشکیل می‌دهند، در نواحی جنوبی‌تر شهرهای گلوگاه، رامیان، مینودشت؛ هم‌چنین روستاهایی در شهرستان شاهرود (بخش بسطام میامی) تورک‌نشین هستند. اکثریت تورک‌های رامیان منسوب به تورک‌های گرای‌لی هستند (در حاشیه‌ی کوه ‌بلندجار موسوم به ‌کهنه‌ رامیان، اراضی دره ‌بیژن، توران، خاندوز، نظام آباد، ازدارتپه‌ و دیگر نواحی در شهرستان‌های رامیان و آزادشهر کنونی). علاوه ‌بر گروه‌های تورک قدیمی تاتار و جالاییر و بایات .... گروه‌های تورک متاخر هم مانند تورکمانان (Turcoman-Türkman) شاهی‌سئوه‌ن‌ و قیزیل‌باش‌ و قاجار در تشکل مردم تورک این منطقه ‌دخیل بوده‌اند که ‌بعدها بسیاری و بلکه همه‌گی در گرای‌لی‌ها جذب شده‌اند. قابل ذکر است که‌ گرای‌لی‌ها در دیگر نقاط خراسان هم ساکن هستند (کالپوش،...)[1]. طوایف گرای‌لی ساکن در رامیان عبارتند از: قلیچی (شامل بای‌ها و بیگ‌ها) اصلا شاهسون‌ها و قیزیل‌باش‌ها شامل یازرلوها (یازیرلی)، کاغذلوها (چاغیزلی‌)، رجب‌لی‌ها، قوانلوها (قووان‌لی) و صادقلوها (ساداق‌لی)، قرجه (قاراجا)، ...

در زیر نخست توضیحاتی در باره‌ی کلمات به کار رفته در این مقاله، سپس ترانه‌ی تورکی مزبور را، و در انتهای مقاله‌ نوشته‌ی محقق علی یازرلو را داده‌ام.

آیا باخ اولدوزا باخ، دام‌دا دوران قیزا باخ. ترانه‌های مردمی تورکی از روستای ازندریان ملایر- تورک‌ایلی

 

 آیا باخ اولدوزا باخ، دام‌دا دوران قیزا باخ

ترانه‌های مردمی تورکی از روستای ازندریان ملایر - تورک‌ایلی

 

Thursday, January 28, 2010

نوشته‌ی زیر به ‌قلم محمدرضا شاهسوند، از فصل‌نامه‌ی نجوای فرهنگ، سال چهارم، شماره‌ی دوازدهم، تابستان ١٣٨٨،  صص ٥٥-٥٣ گرفته‌ شده ‌است. نوشته ‌در باره‌ی چند «تورکو» و یا ترانه‌ی مردمی تورک از روستای ازندریان ملایر که‌ در جنوبی‌ترین بخش تورک‌ایلی در استان همدان قرار دارد است. نویسنده‌ در مقابل هر بند تورکی آوانگاری آن را با حروف لاتینی و ترجمه‌ی فارسی آن‌ها را نیز داده ‌است. تنها تغییر داده ‌شده‌ در این متن از سوی اینجانب تبدیل الفبای لاتینی آوانگار متون فارسی به ‌الفبای لاتین تورکی و دادن متن اشعار به ‌تورکی معیار با دو الفبای عربی و لاتینی در داخل کروشه ‌است.

چند توضیح:

١-کلمه‌ی «اوزین» در بند چهارم، فورم محلی تلفظ لهجه‌ای «اوزویون»، معادل «اوزونون» (رویت) است. در اینجا حرف «نگ» تورکی قدیم – شرقی بر خلاف تورکی معیار که به «ن» تبدیل می‌شود (اوزونگون ← اوزونون)، به «ی» تبدیل شده است (اوزونگون ← اوزویون).  عین این فورم علاوه بر بعضی از لهجه‌ها در تورک‌ایلی مانند اورمیه و دیگر نقاط ایران، در بعضی از لهجه‌های آناتولی از جمله چوکوراووا – آدانا هم دیده می‌شود: اه‌لییین (به جای اه‌لینی)، بابایین (به جای بابانی)، ....

٢-کلمه‌ی «آق» که در نام اوجاق – یاتیر (مقبره) و گؤروشگه‌ (زیارت‌گاه) «آق ایمام» هم وجود دارد، در هنگام اشاره ‌به‌ اشخاص به‌ معنی پاک و شریف و عالی و بلندمرتبه ‌و فاضل و ... (یوکسه‌ک‌لیک، اوجالیق، یوخاری‌لیق، اوستون‌لوک، آری‌لیق) است.

٣-نام مولف «شاهسوند»، فورم فارسی شده ‌و املای غلط نام ایل تورک «شاهی‌سئوه‌ن» است که‌ در آن با تحریف هجای آخر قسمت «سئوه‌ن» (به‌ معنی دوست‌دار در تورکی) به «وند» (فارسی)، مبدل به ‌»شاهسوند» شده‌ است.

٤- در ریشه‌ی نام شهر تورک‌نشین ازندیران چند نظر وجود دارد. بنا به ‌یک نظر نام ازندیران، «اه‌سه‌ن‌له‌ر» و یا «اه‌زه‌نده‌ر» تورکی از ریشه‌ی «اه‌سه‌ن» تورکی، «اه‌زه‌ن» در لهجه‌های شمالی و شرقی زبان‌های تورکیک به ‌معنی سالم، مستحکم، در عافیت و مصون از بلا و بیماری و .... است. از این ریشه مشتقات متعددی در زبان‌های تورکیک وجود دارد: اه‌زه‌نده‌ش (سلام)، اه‌زه‌نده‌شمه‌ک (سلام‌لاشماق)، اه‌زه‌نده‌شدیرمه‌ک (سلام‌لاش‌دیرماق)، اه‌زه‌ندیک (اسه‌ن‌لیک، ساغ‌لیق)، ایزه‌ن (سلام)، ایزه‌ننه‌مه‌ک (اه‌سه‌ن‌له‌مه‌ک، سلام وئرمه‌ک)، ایزه‌ننه‌شمه‌ک (اه‌سه‌ن‌له‌شمه‌ک، سلام‌لاشماق)، اه‌زه‌نده ‌(گه‌له‌جه‌ک گؤروشه ‌ده‌ک، گه‌له‌جه‌ک ایله ‌ده‌ک). در لهجه‌های موغولی «اه‌زه‌نده‌شمه‌ک»، «اه‌زه‌نده‌شدیرمه‌ک»، «اه‌زه‌ندیک»، «اه‌زه‌نده‌ر».... نظری دیگر این نام را «ازه‌نده‌ر» و یا «ازه‌ندور» در زبان موغولی معادل کلمه‌ی تورکی «اه‌سه‌ن‌ده» به‌ معنی در سلامت می‌داند. مانند «کوجوندور» که ‌تلفظ موغولی کلمه‌ی «گوجون‌ده»ی تورکی است. بنا به‌ نظر سوم، کلمه‌ی ازه‌نده‌ر، ترکیب «اسه‌ن اؤنده‌ر» به‌ معنی بلندی مستحکم (ساغلام هوندور) است. در زبان تورکی علاوه بر فورم موغولی «هوندور» به‌ معنای بلندی و ارتفاع، فورم‌های «اؤنده‌ر» و «ایندیر» هم رایج است که ‌در نام‌های جوغرافیایی تورک هم، مانند نام روستای «ایندیرقاش» در حوالی سلماس، بکار رفته‌ است.

اه‌ره‌ک: مراد

اؤرتگون: خرمن

باشرا: امام

سؤیله: بگو، بسرای

مئهران باهارلی

ریشه‌شناسی نام «تورکه‌‌ جاراو – تورکه‌‌ چارا» طب مردمی ‌تورک

ریشه‌شناسی نام «تورکه‌‌ جاراو – تورکه‌‌ چارا» طب مردمی ‌تورک

 

مئهران باهارلی

 

در زبان تورکی به‌‌ طب مردمی ‌تورک «تورکه ‌چارا» گفته‌ می‌شود. اصل این اصطلاح «تورکه ‌جارا» به ‌‌معنی «راه ‌حل و تداوی مفید به ‌و مناسب تورکان، دوا و درمان تورکان»؛ و فورم اولیه‌ی آن  در زبان و لهجه‌های شمالی تورکی (گروه‌ قیپچاقی) «تورک‌غه‌ جاراو» است. تورک‌غه‌‌ جاراو ← تورکه‌ جارا ← تورکه‌‌ چارا.

طب مردمی ‌تورک تحت نام‌های گوناگون در تمام مناطق تورک‌نشین ایران از جمله ‌در سراسر تورک‌ایلی در شمال غرب ایران در استان‌های اردبیل، زنجان، آزربایجان شرقی، آزربایجان غربی، قزوین، همدان، مرکزی، گیلان، قوم، البورز، تهران، کوردستان، کرمانشاه ... رایج است. این طب در استان‌های آزربایجان غربی (محل اسکان قاراپاپاق‌ها و ترکمه‌ها) و نواحی مجاور آن در قسمت‌های غربی و جنوبی آزربایجان شرقی با نام اصلی تورکی خود «تورکه‌ چارا» نامیده ‌می‌شود. اما در استان‌های نزدیک به ‌فارسستان (بقیه‌ی آزربایجان شرقی، اردبیل، زنجان، قزوین، شرق گیلان و ...) کلمه‌ی تورکی «جارا» – «چارا» با کلمات فارسی – عربی «داوا» و «درمان» جایگزین شده ‌و فورم‌های نامناسب و نادرست «تورکه ‌داوا»، «تورکه‌ درمان»، «تورکو واری» بکار می‌رود.

اصطلاح «تورکه‌‌ جاراو – تورکه‌‌ چارا» به یک نظر از طریق قفقاز شمالی (قاراچای مالقار، نوقای، قومیق)، توسط لهجه‌های تورکی قاراپاپاق – ترکمه ‌‌به‌‌ قفقاز جنوبی (جمهوری آزربایجان) و از آنجا به ‌تورک‌ایلی وارد شده ‌‌است. تورک‌های قاراپاپاق، ترکمه ‌و زیرگروه‌های آن‌ها مانند بورچالی‌ها و بوزجالی‌ها، علاوه‌ بر توطن در مناطق شمالی قفقاز، در موطن خود در تورک‌ایلی در جنوب استان آزربایجان غربی (ناحیه‌ی سولدوز – نقده و اطراف) در ترکیب خود تیره‌هایی مانند قازاق و جان احمدلو با اصلیت قیپچاق را هم شامل هستند.

بنا به نظری دیگر فورم قیپچاقی «تورکه جارا» سابقه‌ی بیشتری در تورک‌ایلی، از قرون ١١ و ١٢ میلادی به دوره‌ی مهاجرت و اسکان انبوه گروه‌های قیپچاق به منطقه دارد. در این دوره بدنه‌ی اصلی تورکان ساکن در تورک‌ایلی را انبوه‌ تورکان شرقی – قارلیق (اسلاف اویغورها، چاغاتای - جغتائی‌ها و اوزبیک‌های بعدی، ...) و تورکان شمالی – قیپچاق (اسلاف تاتارها، قازاق‌ها، قیرقیزها، ...) تشکیل می‌دادند. در قرن دوازده تورکان قیپچاق حتی موفق به تاسیس دولت ایل‌دنیزلی (اتابکان تورک‌ایلی) به پایتختی نخجوان، همدان و تبریز شدند. آتابک‌ها و خاقان‌های مشهور این دولت قیپچاق تورک‌ایلی که بین سال‌های ١٢٢٥-١١٣٦ حیات داشت، شمس‌الدین ایل‌دنیز، نصرت‌الدین جان بالابان (جهان پهلوان) محمد، مظفرالدین قیزیل آرسلان عثمان، قوت‌لوق اینانج، نصرت‌الدین ابوبکر، و مظفرالدین اوزبیک بودند[1]. در این دوره حکام و والیان بی شمار قیپچاق در سرتاسر ایران، قفقاز، تورک‌ایلی، آناتولی و کشورهای عربی و حتی شمال آفریقا (شاخه‌ی قیپچاق‌تبار بحری دولت تورک مملوک – کؤله‌مه‌ن در مصر[2]) مشاهده می‌شود.

اورمولو عرب‌باغی‌نین یوزله‌رجه ‌که‌ز ساتیلیپ ائوه‌ قاییدان اونلو ساماواری؛ و تاوآرداق - میراث

اورمولو عرب‌باغی‌نین یوزله‌رجه ‌که‌ز ساتیلیپ ائوه‌ قاییدان اونلو ساماواری؛ و تاوآرداق - میراث

سماور مشهور صدها بار فروخته ‌شده ‌و به‌ خانه‌ بازگشته‌ی عرب‌باغی اورومی؛ و  تاوآرداق - میراث

مئهران باهارلی

(بو بیر «آری تورک‌جه» دئنه‌مه‌سی‌دیر)

اورمولو عرب‌باغی‌نین یوزله‌رجه‌ که‌ز ساتیلیپ آخشام ائوه‌ قاییدان ساماواری

آشێرێ ساخێنێق‌لێق‌لا اییی‌ایش‌لی‌لیک اوُرموُلوُ میر حوسئیین آغا عرب‌باغێ‌نێن به‌لیرگین اؤزه‌ل‌لیک‌له‌ری‌نده‌ن ایدی. نئجه‌کیم اؤلۆمۆنده‌ن سوْنرا گئری‌یه ‌نه‌ک بیر تاوارداق بێراخمادێ. عرب‌باغێ یاشامێ بوْیوُنجا دا قوُوراق‌ اؤده‌نتی‌له‌ری‌نی، قاموُ یارارێ و توْپلوُمسال ایش‌له‌ره ‌(سایرێ‌ائوی تیکینتی‌سی؛ یۆکۆنج‌لۆک ایله ‌تاپێناق‌لارێن باخێمی ییمه اوْنارێمێ؛ کؤپرۆ یاپما؛ ...) سایپا‌ردێ.

عرب‌باغێ‌نێن یاشادێغێ ائوی‌نین ایچی‌نده‌ نئچه‌ پیتیک، اۆچ کیلیم ایله ‌بیر یوْرقان – دؤشه‌ک تاخێمێ اوْلان کیچیجیک بیر اوْداسێ وار ایدی. بوُ اوُفاجێق اوْدا‌دا بیر ده‌ یۆزله‌رجه ‌که‌ز ساتێلماق اۆزره‌ ساتلاقا گئدیپ قایێدان آدلێم و اۆن‌لێ بیر ساماوار واردێ.

عرب‌باغێ بیر چوْخ گه‌نجین ائوله‌نمه‌سی، قێزلارێن سه‌پی ایله ‌یئنی قوُردوُق‌لارێ اوْغوُشوُن گیده‌رله‌ری‌نی ده‌ که‌ندی قوُوراق اؤده‌نتی‌‌له‌ری‌نده‌ن قارشێ‌لاردێ.

گه‌‌ره‌‌کسینیمی اوْلان بیری، کؤمه‌‌‌ک اۆچۆن عرب‌باغێ‌یا گه‌لدییینده، اه‌ل‌ائوی‌نده ‌وئریله‌جه‌ک آقچا یوْخدوُیسا، میر حوسئین آغا اوْ کیشی‌یه «بوُ ساماواری گؤتور، آپار سات‌گینان!» دییه‌ردی. آنجاق ساماوار ساتلاقا چاتار چاتماز تانێنێر، گئرچه‌ک ده‌یه‌ری‌نین قاچ قاتێ اۆستونده‌ ساتێن آلێنێپ آخشام آرماغان اوْلاراق یئنی‌ده‌ن عرب‌باغێ‌نێن ائوی‌نه‌ گئری قایێداردێ .....

URMULU EREBBAĞI’NIN YÜZLERCE KEZ SATILIP, AXŞAM ÉVE QAYIDAN SAMAVARI

Aşırı saxınıqlıqla iyiişlilik Urmulu Mir Hüséyin Erebbağı’nın belirgin özelliklerinden idi. Néce kim ölümünden sonra gériye nek bir tavardaq bıraxmadı. Erebbağı yaşamı boyunca da quvraq ödentilerini qamu yararı ve toplumsal işlere (sayrıévi tikintisi; yükünclük ile tapınaqların baxımı, yime onarımı; köprü yapma, …) saypardı.

Erebbağı’nın yaşadığı évinin içinde néçe pitik, üç kilim ile bir yorqan - döşek taxımı olan kiçicik bir odası var idi. Bu ufacıq odada bir de yüzlerce kez satılmaq üzere satlaqa gédip qayıdan adlım ve ünlü bir samavar vardı.

Erebbağı bir çox gencin évlenmesi, qızların sepiyi ile yéni qurduqları oğuşun giderlerini de kendi quvraq ödentilerinden qarşılardı.

Gereksinimi olan biri kömek üçün Erebbağı’ya geldiyinde, elévinde vérilecek aqça yoxduysa, Mir Hüséyin Ağa o kişiye “Bu samavarı götür, apar satgınan!” Diyerdi. Ancaq samavar satlaqa çatar çatmaz, gérçek deyerinin qaç qatı üstünde satın alınıp, axşam armağan olaraq yéniden Erebbağı’nın évine géri qayıdardı. 

ترجمه ‌به ‌فارسی

سماور مشهور صدها بار فروخته ‌شده ‌و به‌ خانه‌ بازگشته‌ی عرب‌باغی اورومی 

«تقوا و پرهیزكاری فوق العاده‌از صفات ممیزه‌ی میر حسین آغا عرب‌‌باغی اورومی بود. چنانچه ‌پس از مرگ، هیچ میراثی از خود به‌ جا نگذاشت. او در حین حیات وجوه‌ شرعیه‌ی پرداخت شده ‌توسط جماعت دینی منسوب به‌ خود را صرف انجام امور اجتماعی و عام المنفعه‌ی عمومی (تاسیس بیمارستان، تعمیر مساجد و عبادت‌گاه‌ها، احداث پل، ....) می‌كرد.

عرب‌باغی در خانه‌ی مسکونی خود در اوتاق محقری سکونت داشت که‌ در آن صرفا تعدادی کتاب، سه‌ گلیم ، یک دست رخت‌خواب و یک سماور بود. سماور مشهوری که ‌چند صد بار برای فروش به ‌بازار رفته‌ و بازگشته ‌بود.

عرب‌باغی خرج ازدواج بسیاری از جوان‌ها، خرید جهیزیه‌ی دختران و تامین هزینه‌ها و رفع مشکلات خانواده‌های جدیدی که‌ تشکیل می‌دادند را هم از وجوه‌ شرعیه‌ی دریافتی پرداخت می‌کرد. اگر کسی برای دریافت کومک به ‌عرب‌باغی مراجعه‌ می‌کرد و وجهی برای کومک به‌ او در دست‌رس نبود، عرب‌باغی به‌ آن شخص می‌گفت «این سماور را بردار، ببر و بفروش». اما سماور به‌ محض رسیدن به ‌بازار، شناخته و به‌ چندین برابر قیمت واقعی‌اش خریداری می‌شد و عصر به‌ صورت هدیه‌ دوباره ‌به ‌منزل میر حسین آغا عرب‌‌باغی اورومی برمی‌گشت».

دختر سوارکار از ایل تورک افشار از «صحنه» ‌(در استان کرمانشاه ‌فعلی) – تورک‌ایلی، آزادی‌ها و حقوق زنان تورک و اعتراضشان به‌ جواز شرعی صیغه‌

 

 دختر سوارکار از ایل تورک افشار از «صحنه» ‌(در استان کرمانشاه ‌فعلی) – تورک‌ایلی، آزادی‌ها و حقوق زنان تورک و اعتراضشان به‌ جواز شرعی صیغه‌

 

مئهران باهارلی

 

سیر جان ملکوم در جلد دوم کتاب خود بنام تاریخ ایران^[1] نشر سال ١٨١٥، مطالب جالب توجه ‌و مهمی ‌را در باره‌ی آزادی‌ها و و وضعیت برتر و بهتر حقوق اجتماعی و خانواده‌گی زنان تورک؛ نبود بعضی سنن و رسوم جوامع ایرانی؛ عدم رعایت احکام شریعت اسلام و مذهب شیعه‌ی امامی فارسی در میان تورک‌ها، مانند رو گرفتن، چندهمسری، صیغه، پدیده‌ی خانه‌نشینی زنان و .... و اعتراضشان به ‌این احکام نوشته ‌است.

١- سیر جان ملکوم می‌گوید مشاهدات و تثبیت‌های او در مورد طوایفی صادق است که‌ از نژاد تورک هستند. این صحیح است که ‌زنان تورک و موغول نوعا از حقوق و آزادی‌های بسیار بیشتری در مقایسه‌ با زنان ایرانیک و سامی‌ برخوردار بوده‌اند و احکام شریعت از جمله ‌حجاب و پرده‌نشینی و خانه‌نشینی و .... در جوامع تورک وجود نداشت. اما گمان او در باره‌ی وجود این پدیده ‌صرفا در میان زنان ایلیاتی و روستایی و طبقات پایینی تورک، مقرون به‌ حقیقت نیست. زیرا آنچه‌ وی در مورد حقوق و آزادی‌های زنان تورک ایلیاتی بیان کرده، در واقع سنن و فرهنگ عمومی‌تورکان و موغولان در تمام جوامع ایشان، چه ایلیاتی و چه ‌روستایی و چه ‌شهری، چه‌ طبقات بالا و چه ‌طبقات پایین بود و است که‌ در منابع و اسناد و ماخذ تاریخی بی شمار دیگر هم ذکر و تائید و تثبیت شده‌اند. به‌ همین سبب اینجانب در ادامه‌ی این مقاله، همه‌ی موارد بیان شده ‌در مورد زنان ایلیاتی و روستایی تورک را، سنن و فرهنگ عمومی‌ تورک نامیده و عرضه کرده‌ام.

٢-سیر جان ملکوم به درستی می‌نویسد آزادی‌ها و اعتبار و احترام زنان تورک ایلیات و روستایی عموما در جامعه‌ی خود بسیار بیش‌تر از زنان ایرانی (شهری) در جوامعشان است. زیرا آن‌ها بیشتر از مردها کار می‌کنند و فایده‌ی وجودشان در جامعه ‌و خانواده‌ی ایلی و روستایی و اقتصاد آن بسیار بیش‌تر و مهم‌تر و تعیین کننده‌تر از نقش زن‌ها در اقتصاد جامعه ‌و خانواده‌ی ایرانی شهری است.

سیر جان ملکوم می‌نویسد زنان تورک ایلات و روستایی بنا سنن و عادات (قومی‌ تورک) نقاب به‌ رو نمی‌گیرند و خود را در پرده‌ یعنی حجاب مخفی نمی‌کنند. واقعیتی معلوم است که‌ «چادر» پدیده‌ای مربوط به ‌ایرانیک‌های باستان و زرتوشتی‌ها است و همچنین در جوامع تورک، هرگز مفهومی‌ به ‌نام «حجاب» وجود نداشته ‌است. چادر و حجاب با فرهنگ ملی تورک و ‌با سبک زنده‌گی ایشان همخوان نبوده و نیست.

سیر جان ملکوم می‌نویسد زنان تورک ایلیاتی عادات و رفتارهای مردانه‌ دارند و این عادات از طرف جامعه‌ی ایلی تورک زشت شمرده ‌نمی‌شود. منظور سیر جان ملکوم از عادات و رفتارهای مردانه، حضور آزادانه‌ی زنان تورک در اجتماع، شرکت فعالشان در امور اجتماعی، مهارتشان در سوارکاری و تیراندازی و معاشرتشان با مردان بیگانه بدون خوف و ترس و.... است که‌ بر خلاف فرهنگ تورک و موغول، در فرهنگ ایرانی همه‌گی عادات و رفتارهایی مردانه‌ به‌ شمار می‌رفتند.

سیر جان ملکوم می‌نویسد زنان تورک از جمیع زنان ایران با عفت‌تر و با عصمت‌ترند. در عین حال، خواتین خانه‌ و زنان تورک ایلیات، با بیگانه‌گان و اجانب در غایت مهربانی و کمال مروت خدمت می‌نمایند و به ‌مهمان بسیار اظهار محبت می‌کنند. و این رفتارشان ناشی از بی خوفی و خاطر جمعی از خود و اعتماد به ‌نفس، و نیتشان از آن غریب‌پروری و مهمان‌نوازی است، نه ‌بی شرمی‌ و بی حیایی، آنگونه‌ که ‌مردان ایرانی ممکن است تصور کنند.

سیر جان ملکوم می‌نویسد مردان غیر تورک رفتار مدنی زنان تورک ایلیات و روستایی از قبیل حضور در جامعه ‌و معاشرت با مردان و  شرکت در سوارکاری و .... را غلط می‌فهمیدند، مانند محمد حسین خان که ‌به ‌صرف خدمت و مهمان‌نوازی دختر پانزده‌ساله‌ی صاحب خانه، در رفتاری که ‌امروزه بدوی و ‌زشت و حتی بیمارگونه ‌تلقی می‌شود، عاشق آن دخترک شد و مهملاتی برزبان آورد.

سیر جان ملکوم می‌نویسد جوامع ایلیاتی تورک به ‌رفتارهای غیر مدنی با زنان تورک و اقدام به‌ سوء استفاده‌های جنسی کوچک‌ترین تولرانسی نشان نمی‌دهند. اگر کسی قصد ناموس ایشان را بکند، اقارب و خویشان آن زن دشمن خونی آن‌ها خواهند شد.

سیر جان ملکوم می‌نویسد ایل تورک افشار از مرد و زن به‌ شجاعت و رشادت و تحمل بر تمرین‌های سخت مخصوصا در فن سوارکاری مشهورند. وی در این مقام ماجرایی را که‌ خود شاهد بود نقل می‌کند. یک زن جوان تورک از ایل افشار در منطقه‌ی صحنه‌ - تورک‌ایلی (واقع در استان امروزی کرمانشاه)، به ‌محض پیشنهاد به ‌او، بر اسب جسته ‌و تا سر کوهی که ‌در نزدیک بود، به ‌شدت و بدون توقف تاخت تا به ‌قله‌ی کوه‌ که ‌مملو از سنگ پاره‌ بود رسید. سپس همانگونه ‌که‌ بالا رفته ‌بود سراشیب را که‌  زمینی بسیار خطرناک بود بدون کوچک‌ترین ترس و تردیدی به ‌پائین تاخت.

سیر جان ملکوم می‌نویسد به‌ مادران در ایلیات تورک مادام العمر احترام گذارده می‌شود. آن‌ها بر حسب سنن بر فرزندان خود حاکم هستند و اختیار خانه تماما با ایشان است. از جمله ‌انتخاب زن برای پسر و مصارف عروسی با خواهش و مصلحت مادر انجام می‌گیرد. در حالیکه ‌زنان ایرانیک بسیار بیشتر از دختران، به ‌پسران مانوس بوده‌ و از دختران مایوس و نااومید و دل‌سرد هستند.

٣-سیر جان ملکوم می‌نویسد مردان تورک بر خلاف حکم شریعت اسلام، که‌ به‌ نکاح چهار زن اجازه‌ داده، یک همسر اختیار می‌کنند. در میان تورکان رسم «متعه» ‌و یا صیغه‌ی شیعیان هم وجود ندارد. زنان تورک متعه ‌و صیغه ‌را چیزی بسیار زشت می‌دانند و مخالفت و انزجار خود از این سنت را علنا ابراز می‌کنند. چنانچه‌ به ‌سبب تصویب و تبلیغ صیغه ‌توسط موللاها، بارها با آن‌ها جنگیده‌اند. به واقع نیز صیغه و متعه که به زن به عنوان یک ابزار جنسی صرف نگاه می‌کند، سنتی وارد شده از زرتوشتی‌گری به حوزه‌ی اسلام و مخصوصا شیعه‌ی امامی‌ فارسی است[2] و در اسلام تورک و فرهنگ و سنن تورک نه تنها وجود ندارد، بلکه عملی به شدت مذموم و منفور است.

سیر جان ملکوم می‌نویسد در میان ایلیات تورک بر خلاف تجویز شرع، پدیده‌ی «کنیز» وجود ندارد. این نیز با داده‌های تاریخی همخوان است که ‌بر خلاف جوامع ایرانیک و زرتوشتی و احکام شریعت که کنیز داشتن را مجاز شمرده‌اند، در میان جوامع تورک و موغول «برده‌داری» که ‌پدیده‌ی «کنیز» یکی از مصادیق آن است، وجود نداشت (به‌ اسارت گرفتن در جنگ‌ها مساله‌ی دیگری است که‌ وجود داشت). چنانچه‌ کلمه‌ی «برده» ‌هم کلمه‌ای فارسی – ایرانیک است، در حالیکه‌ در زبان تورکی کلمه‌ای برای مفهوم برده ‌وجود ندارد (کلمه‌ی «قوُل» و به معنی خادم و وابسته و .... و معادل «بنده» وجود دارد که مفهوم دیگری است).

ریشه‌شناسی کلمات تورکی سماور، استکان، تپسی؛ کلمه‌ی موغولی قلیان؛ کلمات چینی قوری، چای، فنجان، سینی، جام؛ و کلمات غیر فارسی نعلبکی و لیوان و قند و شکر و کتری و قهوه و ....

 ریشه‌شناسی کلمات تورکی سماور، استکان، تپسی؛ کلمه‌ی موغولی قلیان؛ کلمات چینی قوری، چای، فنجان، سینی، جام؛ و کلمات غیر فارسی نعلبکی و لیوان و قند و شکر و کتری و قهوه و .... 

مئهران باهارلی

 

Farsçadaki Çince Çay, Fincan, Guri, Sini, Cam; Türkçe Samavar, İstikan, Tepsi; Moğolca Kalyan; ve Farsça olmayan Nelbeki, Livan, Gand, Şeker, Kitri, Kahve kelimelerinin etimolojisi

Etymology of Chinese Chay, Fenjan, Ghuri, Sini, Jam; Turkic Samavar, Estekan, Tapsi; Mongolian Ghalyan; and the non-Persian Na’lbaki, Livan, Ghand, Shakar, Ketri, and Gahveh words used in Farsi language

MÉHRAN BAHARLI

mehranbahari1@yahoo.com

 

https://independent.academia.edu/MBaharli

https://sozumuz1.blogspot.com/

https://www.facebook.com/profile.php?id=100016259447627

خلاصه:

 دائره‌ی لغات فرهنگ خوراکی فارس، به درجه‌ی مهمی غیر فارسی است. در دائره‌ی لغات فرهنگ چای، حتی لغت فارسی کمتری وجود دارد. یکی از دلائل این پدیده آن است که قسمت اعظم ملت فارس (تاجیک‌های) امروزی، به لحاظ تباری اعراب و تورک‌ها و موغول‌های تغییر زبان داده به دری هستند که در حین متحول شدن زبانشان، قسمت بزرگی از دائره‌ی لغات زبان قبلی خود را، مخصوصاً در عرصه‌ی معیشتی و فولکلور، عیناً به زبان جدید فارسی‌شان منتقل کرده‌اند (اساساً در ایران، بر خلاف فولکلور تورک و عرب و کورد و بلوچ و لور و تورکمن و ...، از پدیده‌ای به اسم فولکلور فارسی نمی‌توان صحبت کرد. زیرا زبان تاجیکی-دری به عنوان یک زبان ادبی از افغانستان و توسط نخبه گان وارد این سرزمین شده بود و توده ی فارس بومی وجود نه داشت.). در این مقاله ریشه‌شناسی چند کلمه‌ی اساسی مربوط به فرهنگ چای در زبان فارسی، که همه غیر فارسی هستند، را بررسی کرده‌ام: کلمات چینی چای، فنجان، قوری، سینی؛ کلمات تورکی سماور، استکان، تپسی؛ کلمه‌ی موغولی قلیان؛ و کلمات غیر فارسی نعلبکی، لیوان، قند، شکر، کتری، قهوه، .... در این میان نظرات جدیدی در باره‌ی ریشه‌شناسی آلتاییک و تورکی کلمات سماور، استکان، قلیان، فنجان، و قوری را برای نخستین بار مطرح نموده‌ام.

Özet

Fars yemek kültürünün kelime dağarcığı esas olarak Farsça değildir. Çay kültürünün kelime dağarcığında daha da az Farsça kelime vardır. Bu olgunun bir nedeni, günümüz Fars halkının çoğunun, dilleri Tacik-Deri ile değiştirilmiş Arap, Türk ve Moğolların torunları olmasıdır. BU gurpların dillerinin dönüşümü sırasında, özellikle gündelik yaşam ve folklor alanlarında, önceki dillerinden önemli bir kelime hazinesi yeni Farsça dillerine aktarılmıştır. Bu gün İran'da, Türk, Arap, Kürt, Beluç, Lor, Türkmen vb. folklorunun aksine, Fars folkloru olarak bilinen bir olgudan bahsedemeyiz. Bunun nedeni, Tacik-Deri dilinin bu topraklara Afganistan'dan elitler tarafından edebi bir dil olarak girmiş olması ve o zamana dek bu topraklarda kendi folkloruna sahip Farsça konuşan yerli bir nüfusun olmamasıdır. Bu makalede, Farsçada çay kültürüyle ilgili bazı temel sözcüklerin etimolojisini inceledim. Hiç biri Farsça olmayan bunlar arasında Çince sözcükler Çay, Fincan, Guri, Sini; Türkçe sözcükler Samavar, İstikan, Tepsi; Moğolca sözcük Kalyan; ve Farsça olmayan sözcükler Nelbeki, Livan, Gand, Şeker, Kitri, Kahve yer almaktadır. Ayrıca, Samavar, İstikan, Kalyan, Fincan ve Guri sözcüklerinin Altayik ve Türkik etimolojisi hakkında ilk kez yeni görüşler önerdim.

Abstract

The vocabulary of Persian food culture is primarily non-Persian. There are even fewer Persian words in the vocabulary of tea culture. One reason for this phenomenon is that many of today’s Persian people (Tajiks) are descendants of Arabs, Turks, and Mongols, whose languages have been replaced by Dari. During the transformation of their language, a significant portion of the vocabulary from their previous languages, especially in the fields of livelihood and folklore, was transferred to their new Persian language. In Iran, unlike the folklore of Turkish, Arab, Kurdish, Baluch, Lor, Turkmen, etc., we cannot speak of a phenomenon known as Persian folklore. This is because the Tajik-Dari language was introduced to this land as a literary language from Afghanistan by the elites, and there was no Persian-speaking native population with their own folklore. In this article, I have examined the etymology of some basic words related to tea culture in the Persian language, all of which are non-Persian. These include the Chinese words Chay, Fenjan, Ghuri, Sini; Turkic words Samavar, Estekan, Tapsi; the Mongolian word Ghalyan; and the non-Persian words Na’lbaki, Livan, Ghand, Shakar, Ketri, Gahveh. Additionally, I have proposed new ideas about the Altaic and Turkic etymology of the words Samavar, Estekan, Ghalyan, Finjan, and Ghuri for the first time.