فرمان جهانشاه قاراقویونلو در منع عزاداری محرم و مراسم عاشورا و آئینهای
خودآزاری جمعی و علنی، و مجازات لعنکنندهگان و ناسزاگویان به خلفای راشدین و
صحابهی پیغامبر
مئهران باهارلی
KARA KOYUNLU CİHAN ŞAH'IN; TOPLUCA YAPILAN MUHARREM
AYI YASLARINI, ÂŞÛRÂ TÖRENLERİNİ
VE KENDİNE ZARAR VERME RİTÜELLERİNİ YASAKLAYAN; PEYGAMBER'İN SAHABELERİNE LANET
OKUYAN VE İSLAM'IN ÖNDE GELEN ŞAHSİYETLERİNİ SÖVENLERİN CEZALANDIRILMASINI
EMREDEN FERMANI.
A DECREE BY JAHAN SHAH QARA QOYUNLU BANNING COLLECTIVE
MUHARRAM MOURNING, PUBLIC ASHURA CEREMONIES, AND PROHIBITING RITUALS OF MASS
SELF-HARM SELF-FLAGELLATION, AND MANDATING THE PUNISHMENT FOR THOSE WHO CURSE
OR REVILE THE COMPANIONS OF THE PROPHET AND INSULT PROMINENT FIGURES OF ISLAM.
MÉHRAN BAHARLI
خلاصه
در این
نوشته فرمانی به فارسی از سلطان نویان ابوالمظفّر جهانشاه باهادیر قاراقویونلو
باهارلی تورکمان – حقیقی که در آن امر به جلوگیری از سب و لعن صحابهی پیغمبر و
بزرگان اسلام و منع کردن برگزاری مراسم عاشورا و عزاداریهای محرم و زیارتخوانی و
خودآزاری (قمهزنی و سینهزنی و ...) و گریه و زاری جمعی و علنی در مکانهای عمومی
توسط شیعیان میکند را معرفی کردهام. جهانشاه بر گونهی «قاراقویون» مذهب غلات
تورکمان و یا با ترمینولوژی امروزی مذهب علوی تورک رایج در تورکایلی بود. گونهی
قاراقویون مذهب علوی تورک علی رغم داشتن تفکرات غالی دوازده امامی، - بر خلاف فرقهی
سیاسی قیزیلباش که در زمان شیخ حیدر و شاه اسماعیل اول ظاهر شد و شدیدا ضد سنی بود
- به هیچ وجه دشمن اهل سنت نهبود. این وضعیت در مورد بکتاشیگری که معادل گونهی
قاراقویون مذهب علوی تورک در آناتولی شمرده میشود هم صادق است.. تاریخ صدور این
فرمان، ١١ ژانویه ١٤٦١، هفت سال پیش از مرگ نویان جهانشاه است. در آن تاریخ تبریز
پایتخت دولت تورکمان قاراقویونلو بود و تحت فرمانروایی جهانشاه (حاکمیت ۱۴۳۶ - ۱۴۶۷) اداره میشد. مصادف با زمانی که شیخ حیدر پدر شاه اسماعیل اول در راس
طریقت صفویه قرار داشت. آن طریقت در طول ۲٨ سال ریاست شیخ حیدر از علویگری
تورک اولیه و یا صوفیسم قاراقویون، به یک فرقهی سیاسی – نظامی شدیدا ضد سنّی به
نام حیدریه و نیروی وکالتی دولتهای استعمارگر صلیبی اوروپایی متحول شده بود. سنیستیزی
(سب و لعن خلفای راشدین و صحابهی پیغمبر اسلام، مراسم عُمَرکُشان، ....) و
رفتارهای حاصله از آن مانند عزاداری عاشورا – دههی محرم که امروزه به یک نمایش
و کارناوال افسردهگی گروهی و خودآزاری جمعی تبدیل شده است، نقشی مرکزی و سمبولیک
در فرهنگ شیعی امامی فارسی دارد. اما تماما غیر خودی و غریب در فرهنگ قومی، ملی،
تاریخی و اعتقادی ملل تورکیک و موغولیک و اسلام تورک است. در طول تاریخ به جز
افرادی معدود (مانند شاه اسماعیل اول، شاه تهماسب اول، شاه عباس اول، ...)
تقریبا تمام سلاطین و خواقین و حکام و مقامات عالیرتبهی تورک مصلح و خیراندیش و
دورنگر که بر واقعیات فوق آگاه بودند (مانند جهانشاه قاراقویونلو، شاه اسماعیل
دوم، نادر شاه افشار، ناصرالدین شاه قاجار، مظفرالدین شاه، ....) با این
رفتارها، مخصوصا نمایش علنی و جمعی آنها در شکل اجرای مراسم سمبولیک (تولّی و تبرّی،
مراسم عُمَرکُشان، آیینهای خودآزارانهی قمهزنی، شیون و زاریهای جمعی عاشورا،
...)، به انحای مختلف مبارزه کردهاند.
جهانشاه
باهادیر قاراقویونلو در این فرمان میگوید قطعِ ریشههای اهل بدعت و طغیان و فساد،
زدودنِ لجاجتِ مشرکان و منافقان، و درهمکوبیدنِ بنیانِ شرارت و تجاوز از وظایف
سلطان است و موجبِ اصلاحِ احوالِ زمین و زمان، بهرهمندی از مواهبِ امنیت و سلامت،
پیشرفتِ حکومت و
ملت، و سامان یافتنِ ارکانِ دین و دولت میشود. او میگوید رسالهی «قاضیالقضات مجدالدین» را - در بارهی ظهور
فرقههای مذهبی باطل و گمراه که دشمن اهل سنت و جماعت هستند و کفر و خسران و
رسواییشان در دنیا و آخرت – قرائت کرده و بر آنها آگاه شده است. رساله، کسانی
که به بدعتگذاری اقدام و سنن نبوی را انکار میکنند، فرایض و احکام دین و شریعت
را زیر پا میگذارند، صحابهی پیامبر را سب و لعن میکنند، پیشوایانِ اهلِ سنت و
جماعت را رد مینمایند و با اهل طاعت و عبادت سرِ ستیز دارند را طرد و خارج از دین
اعلام میکند. بنابراین، بر اساس وظائف سلطان در دفع شرارت و طغیان اهل بدعت و
فساد، و اجتهاد قاضی القضات که أعلم و در این امور آمر و ناهی است، جهانشاه باهادیر قاراقویونلو فرمان میدهد بر
همهگان واجب است صالحان را مورد عنایت قرار دهند؛ برای حفاظت از احکام پیغمبر بهکوشند؛
از بیدینان و فاسقان دوری گزینند؛ رافضین (جداییطلبی فرقهای) و اهل فساد را
سرکوب و ریشهکن کنند؛ کبرِ و تعصب، خصومت و لجاجت آنها در هم بهشکنند؛ هر فردی
که از حدود شریعت پا فراتر نهد یا از طریق ایمانِ منحرف گردد را طبق حدود شرعی و
تعزیرات مجازات کنند. و از آنجائی که بنا به فتاوای بزرگان اسلام، مراسم نمایشی
عزاداری عاشورا، و بازگویی و روایت علنی و خشن وقایع تاریخی دههی نخست محرم
(مرثیهخوانی) حرام است؛ و جراحت زدن به بدن، شرحه شرح کردن اعضا (خودآزاریهای
زنجیرزنی و قمهزنی و ...)، و ناله و زاری نمودن جمعی در انظار عمومی واجب شرعی
نیست، از این به بعد هیچ کس نهباید به چنین رفتارهای نامشروع مبادرت ورزد و مطلقاً
نهباید روایت وقایع عاشورا (زیارتنامهی امام حسین) خوانده شود. هر کس که به انجام
این اعمال شنیع اصرار ورزد، باید مطابق با موازین شریعت، تشهیر و تعذیب و تعزیر و
تادیب (رسوایی عمومی، شکنجه، حبس و مجازات بدنی و تنبیه، ...) شود، تا عبرتی برای
سایر دشمنان دین و مخالفانِ شریعتِ محمدی باشد. بزرگان سادات، علما، قضات، سپاهیان،
صالحان، نامداران، اشراف، صاحبمنصبانِ، کارگزاران، متصدیانِ امور، همچنین عموم
مردم، و تمامی سکنهی عموماً «سرزمین آزربایجان» و خصوصاً «دارالسلطنهی تبریز»،
باید به طور جدی انجام این اعمالِ ناپسند را منع و طرد نموده و از دست زدن به این
رفتارهای فاسد اجتناب و دوری کنند. هیچکس نهباید به هیچوجه از این حکمِ لازمالاجرا
تخطی کند و یا موجب ناخشنودی و شکایتِ قاضی القضات مذکور گردد. این حکم باید دقیقاً
رعایت شود و هر کس آن را تغییر دهد، پاسخگو خواهد بود.
Özet
Bu
makâlede, "Hakikî" mahlasıyla tanınan Sultan Noyan Ebu'l-Muzaffer
Cihan Şah Bahadır Kara Koyunlu Baharlı Türkman tarafından yayımlanan Farsça bir
fermanı sunuyorum; söz konusu ferman, Hz. Peygamber'in Sahâbelerine ve İslam'ın
önde gelen şahsiyetlerine hakâret edilip beddua okunmasına son verilmesini
emretmekte; ayrıca Şiîlerin kamusal alanlarda Âşûrâ ritüellerini, Muharrem yas
törenlerini, ziyâret duâları okuma ve kendine bedensel ve mental zarar verme (kesici
aletlerle yapılan kendini yaralama ritüelleri, kafaya kama vurma ve göğüs dövme
gibi) eylemlerini icra etmelerini ve toplu halde ağlayıp feryat etmelerini
yasaklamaktadır. Cihan Şah, Türkman *Gulat* inancının — veya modern
terminolojiyle, Türkili coğrafyasında yaygın olan Türk Alevîliği inancının —
"Karakoyun" varyantına mensuptu. Türk Alevîliğinin Karakoyun varyantı
On İki İmamlı Şiîliği inançlarını barındırmasına rağmen, - Şeyh Haydar ve Şah
İsmail I. dönemlerinde ortaya çıkan ve koyu bir Sünnî karşıtlığı güden siyâsî –
askerî Kızılbaş akımının tersine - Sünnîlere karşı hiçbir şekilde düşmanca bir
tutum içinde değildi. Bu durum, Türk Alevîliğinin Karakoyun varyantının
Anadolu'daki karşılığı olan Bektâşîlik için de geçerlidir; Bu ferman, Noyan
Cihan Şah'ın ölümünden yedi yıl önce, 11 Ocak 1461 târîhinde yayımlanmıştır. O
dönemde Tebriz, Türkman Karakoyunlu Devleti'nin başkentiydi ve Cihan Şah
(saltanatı 1436–1467) tarafından yönetiliyordu. Bu dönem, Şah İsmail I.'in
babası Şeyh Haydar'ın Safeviyye tarikatındaki liderlik sürecine denk
gelmekteydi; Şeyh Haydar'ın yirmi sekiz yıllık liderliği sırasında tarikat,
kökenindeki erken dönem Türk Alevîliği veya Karakoyun tasavvufundan sıyrılarak,
Avrupalı Haçlı sömürgeci güçler adına vekil bir kuvvet işlevi gören ve aşırı Sünnîlik
karşıtı tutumuyla öne çıkan siyâsî-askerî bir tarikat olan *Haydariyye*’ye
dönüşmüştür. Aşırı Sünnî karşıtı hissiyat ve bundan kaynaklanan davranışlar —Râşidun
Halifeleri ile İslam Peygamberi'nin Sahâbelerinin sövülmesi ve onlara lanet
okunması, "Ömer-koşan" (Halife Ömer'in ölümünün kutlanması)
ritüelleri ve Âşûrâ ile Muharrem ayının ilk on gününün idrak edilmesi gibi—
kolektif bir hüzün ve kitlesel bir kendini kırbaçlama ritüelleri ve kesici
aletlerle kendini yaralama gösterisine dönüşmüştür. Bu uygulamalar Fars On İki
İmamcı Şiî kültüründe merkezî ve sembolik bir yere sahip olsa da, Türk ve Moğol
halklarının etnik, ulusal, tarihsel ve dini kültürleri ile Türk İslamı’na tamâmen
yabancıdır. Târîh boyunca, (I. Şah İsmail, I. Şah Tahmasb ve I. Şah Abbas gibi)
birkaç istisna dışında; söz konusu gerçeklerin bilincinde olan reform yanlısı,
hayırsever ve ileri görüşlü Türk sultanları, hanları, hükümdarları ve üst düzey
yetkililerinin (Cihan Şah Karakoyunlu, II. Şah İsmail, Nadir Şah Avşar,
Nasıreddin Şah Kacar ve Muzaffereddin Şah Kacar gibi) neredeyse tamamı, bu
davranışlara —ve özellikle de *Tevellâ* ve *Teberrâ*, *Ömer-Koşan* töreni, kitlesel
kendini kırbaçlama, kesici aletlerle kendini yaralama ve toplu Âşûrâ ağıtları
gibi sembolik ritüeller aracılığıyla bunların alenen ve topluca sergilenmesine—
çeşitli yollarla karşı çıkmıştır.
Karakoyunlu
Cihanşah Bahadır bu fermanda; sapkınlık, isyan ve fesadın kökünü kazımanın,
müşrikler ile münafıkların inadını kırmanın ve kötülük ile saldırganlığın
temellerini sarsmanın Sultan’ın görevleri arasında yer aldığını; zîrâ bu
eylemlerin dünyayı ve zamanı iyileştirmeye, güvenlik ve esenlik nimetlerinden
istifâde etmeye, hâkimiyet ve milletin yücelmesine ve din ile devletin
dayandığı sütunların sağlamlaşmasına vesile olduğunu belirtmektedir. O, *Ehl-i
Sünnet ve’l-Cemaat*’in düşmanı olan; küfürleri, dünyadaki ve ahiretteki
perişanlıkları ve rezillikleri gözler önüne serilen batıl ve sapkın dînî
fırkaların ortaya çıkışını ele alan Başyargıç Mecdüddin*’in risâlesini okuduğunu
ve muhtevâsını bütünüyle kavradığını belirtmektedir. Söz konusu risâle; dinde
sonradan uydurma şeyler (bid’at) çıkaranları, Peygamber’in Sünneti’ni
reddedenleri, dînin ve Şeriat’ın farzlarını ve hükümlerini ayaklar altına
alanları, Peygamber’in Sahâbelerine dil uzatıp lanet okuyanları, *Ehl-i Sünnet
ve’l-Cemaat* önderlerini tanımayanları ve dindar, itaatkâr kimselere karşı
düşmanlık besleyenleri kınamakta; bu kişileri inanç dâiresinin dışında îlân
etmektedir. Bu nedenle,
Sultan'ın sapkınlık ve yozlaşmanın savunucularının kötülük ve isyanlarını
püskürtme görevi gereği ve bu konularda en bilgili otorite olan ve emretme ve
yasaklama yetkisine sâhip Baş Yargıcın hukîkî hükmüne dayanarak, Cihan Şah
Bahadur Kara Koyunlu şu hükmü verir: Herkesin; sâlih
kimselere hürmet göstermesi, Peygamber’in hükümlerini ayakta tutmaya gayret
etmesi, dinsiz ve ahlaksızlardan uzak durması, *Râfizîleri* (mezhepsel
ayrılıkçıları) ve fesatçıları bastırıp ortadan kaldırması, onların kibir,
taassup, düşmanlık ve inatlarını kırması; ayrıca Şeriat sınırlarını aşan veya
iman yolundan sapan her bir şahsı, öngörülen yasal sınırlar ve takdîrî cezâlar
çerçevesinde cezalandırması bir vecibedir. Önde gelen İslam âlimlerinin fetvâlarına göre; Âşûrâ yas
ritüellerinin icra edilmesi ve Muharrem ayının ilk on gününde yaşanan târîhî
olayların (dramatik ağıt yakma gibi) halka açık ve ayrıntılı bir şekilde
anlatılması yasaktır; kişinin kendisine eziyet etmesini veya vücudunu
yaralamasını içeren eylemler (zincirle dövünme ve kesici aletlerle kendini
yaralama ve kendini kırbaçlama ritüelleri dahil) ile halka açık feryat ve ağıt
yakma uygulamaları dînî yükümlülük değildir. Bu nedenle, bundan böyle hiç kimse
bu tür gayr-i meşrû uygulamalara girişmemeli ve Âşûrâ olaylarının açık
mekanlarda anlatılması (İmam Hüseyin'in *Ziyaretname*sinin okunması gibi)
kesinlikle gerçekleştirilmemelidir. Bu menfûr
eylemleri işlemekte ısrar eden herkes — inancın diğer düşmanlarına ve Muhammedî
Şeriat'ın muhâliflerine caydırıcı bir örnek teşkil etmesi amacıyla — Şeriat
ilkeleri uyarınca kamuoyu önünde ifşa edilmeli; hapis ve bedensel cezâlara tâbî
tutulmalıdır. Önde gelen
Seyyidler, din âlimleri, kadılar, askerî erkân, sâlih kimseler, ileri gelenler,
aristokratlar, memurlar, idâreciler ve işlerin başında bulunanlar; bunların
yanı sıra bütün halk, genelde "Azerbaycan Diyarı" ile özelde "saltanat
Merkezi Tebriz"in tüm ahâlisi, bu çirkin fiillerin işlenmesini ciddiyetle
yasaklayıp reddetmeli ve bu tür yozlaşmış davranışlara tevessül etmekten
kaçınmalıdır. Hiç kimse,
hiçbir koşulda bu bağlayıcı karardan sapmamalı ve adı geçen Başyargıç nezdinde
hoşnutsuzluğa ya da şikâyete yol açacak bir tutum sergilememelidir. Bu karara
titizlikle uyulması zorunludur; kararı değiştiren herkes bundan sorumlu
tutulacaktır.
Abstract
In
this article, I present a Persian decree issued by Sultan Noyan Abu al-Muzaffar
Jahan-Shah Bahadur (Cahanşah Bahadır) Qara Qoyunlu Baharlu Turkman—known by the
pen name "Heqîqî"—which orders a halt to the reviling and cursing of
the Prophet’s Companions and the great figures of Islam, and prohibits the
observance of Ashura rituals, Muharram mourning ceremonies, the recitation of
pilgrimage prayers, acts of self-harm (such as self-cutting with a sword, Self-flagellation and, and chest-beating), and
collective weeping and wailing by Shi'as in public places. Jahan-Shah adhered to the "Qara Qoyun" variant of the
Turkman Ghulat (Exaggerator Twelver Shi'a) faith — or, in modern terminology,
the Turkish Alevi faith prevalent in Türkili. Despite this, the Qara Qoyun variant
of the Turkish Alevi faith was by no means hostile toward Sunnis. This holds
true for Bektashism (Bektâşîlik) as well, which is the Anatolian counterpart to
the Qara Qoyun variant of the Turkish Alevi faith of Türkili — unlike the politico-military
Qizilbash sect, which emerged during the eras of Sheikh Haydar and Shah Ismail
I and was fiercely anti-Sunni. This decree
was issued on January 11, 1461— seven years prior to the death of Noyan
Jahan-Shah. At that time, Tebriz served as the capital of the Turkman Qara
Qoyunlu state and was governed by Jahan-Shah (r. 1436–1467). This period
coincided with the leadership of Sheikh Haydar — father of Shah Ismail I — over
the Safaviyya order; during his twenty-eight-year tenure, the order transformed
from its origins in early Turkish Alevism or Qara Qoyun Sufism into the
*Haydariyya*— a fiercely anti-Sunni politico-military sect that acted as a
proxy force for European Crusader colonial powers. Anti-Sunni sentiment and the behaviors stemming from it — such
as the vilification and cursing of the Rashidun Caliphs and the Companions of
the Prophet of Islam, the "Omar-Koshan" (celebration of the death of
Caliph Umar) rituals, and the observance of Ashura and the ten days of Muharram
— have evolved into a spectacle of collective melancholy and mass bodily and
mental Self-harm. While these practices hold a central, symbolic place in
Persian Twelver Shia culture, they remain entirely alien and foreign to the
ethnic, national, historical, and religious cultures of Turkic and Mongolic
peoples and the Turkish Islam. Throughout
history, with the exception of a few figures (such as Shah Ismail I, Shah
Tahmasp I, and Shah Abbas I), virtually all reform-minded, benevolent, and
farsighted Turkish sultans, khans, rulers, and high-ranking officials who were
cognizant of the aforementioned realities (such as Jahan Shah Qara Qoyunlu,
Shah Ismail II, Nader Shah Afshar, Naser al-Din Shah Qajar, and Mozaffar al-Din
Shah Qajar) have — in various ways — opposed
these behaviors, particularly their public and collective display through
symbolic rituals (such as *Tawalla* and *Tabarra*, the *Omar-Koshan* ceremony,
self-flagellation rites involving blades, and collective Ashura lamentations).
In
this decree, Jahan Shah Bahadur Qara Qoyunlu states that eradicating the roots
of heresy, rebellion, and corruption, dispelling the obstinacy of polytheists
and hypocrites, and shattering the foundations of wickedness and aggression are
among the duties of the Sultan; these actions lead to the betterment of the
world and the times, the enjoyment of the blessings of security and well-being,
the advancement of the state and the nation, and the stabilization of the
pillars of religion and government. He has read
and fully grasped the treatise *Chief Justice Majd al-Din*, which addresses the
emergence of false and misguided religious sects — enemies of the *Ahl
al-Sunnah wa’l-Jama’ah* — whose disbelief, ruin, and disgrace in this world and
the Hereafter are laid bare. The treatise denounces and declares as outside the
fold of the faith those who engage in religious innovation, reject the
Prophetic *Sunnah*, trample upon the obligatory duties and rulings of the
religion and Sharia, revile and curse the Companions of the Prophet, repudiate
the leaders of the *Ahl al-Sunnah wa’l-Jama’ah*, and harbor hostility toward
the devout and the obedient. Therefore,
in accordance with the Sultan’s duty to repel the wickedness and rebellion of
the proponents of heresy and corruption, and based on the legal judgment of the
Chief Justice—who is the most learned authority and holds the power to command
and forbid in such matters — Jahan Shah Bahadur Qara Qoyunlu decrees that: It is incumbent upon everyone to show
regard for the righteous; to strive to uphold the Prophet’s ordinances; to shun
the irreligious and the immoral; to suppress and eradicate the *Rafidis*
(sectarian separatists) and agents of corruption; to shatter their arrogance,
fanaticism, hostility, and obstinacy; and to punish — in accordance with the
prescribed legal limits and discretionary penalties — any individual who
transgresses the boundaries of the Sharia or strays from the path of faith. According to the rulings of prominent
Islamic figures, performative Ashura mourning rituals — as well as the public
and graphic recounting of the historical events of the first ten days of
Muharram (such as dramatic lamentation) — are forbidden; acts involving
self-inflicted injury or bodily mutilation (including chain-beating and ritual
self-flagellation with blades), along with public wailing and lamentation, are
not religious obligations. Therefore, henceforth, no one should engage in such
illicit practices, and the public recounting
of the events of Ashura (such as the *Ziyarat-nama* of Imam Hussein) must
absolutely not be performed. Anyone who
persists in committing these heinous acts must — in accordance with the tenets
of Sharia — be subjected to public exposure, torture, imprisonment, and
corporal punishment, so as to serve as a deterrent to other enemies of the
faith and opponents of the Muhammadan Sharia. Prominent Sayyids, religious scholars, judges, military
personnel, the righteous, notables, the aristocracy, officials, administrators,
and those in charge of affairs — as well as the general public, and indeed the
entire population of the "Land of Azerbaijan" and especially the
"Seat of Government, Tebriz" — must earnestly forbid and reject the
commission of these reprehensible acts, and must refrain from engaging in such
corrupt behavior. No one
shall, under any circumstances, deviate from this binding decree or give cause
for dissatisfaction or complaint to the aforementioned Chief Justice. This
decree must be strictly observed, and anyone who alters it shall be held
accountable.
.png)
.jpg)
.png)
.png)
.png)
.png)
.jpg)
.png)
.png)
.png)
.png)
.jpg)
.png)
.png)
.png)
.png)
