تورکَمْپورلو معلم فیضی افندی سرابی تبریزی،
شاعر ملی تورک:
سهنی تفهیم ائدهن سانا کیمدیر؟
مئهران باهارلی
خلاصه
بوروکرات،
سیاستمدار، مدرس، نویسنده، لغوی، شاعر و مرثیهسرای تورک «معلم فیضی افندی» (۱٨٤۲-۱٩۱٠)،
اهل روستای تورکهمپور (تورکَمْپور)، آوجان (اوْوجان، اوجان، بوستانآباد) استان آزربایجان
شرقی در تورکایلی است. او از آخرین شعرای ادبیات دیوانی تورک در عوثمانلی،
برجستهترین شاعر ادبیات مرثیهای تورک در قرن گذشته، نخستین مترجم رباعیات خیام
از فارسی به تورکی و از شاعرانی است که الهامبخش شاعر برجستهی تورک توفیق فکرت
برای سرودن شعر بودهاند. معلم فیضی افندی از رهبران و تئوریسینهای حرکت اتحاد
اسلام عوثمانلی است که ناسیونالیزم مودرن تورک در تورکایلی و ایران از بطن آن
زاده شد. آثار تورکی معلم فیضی افندی در عرصههای شعر تورک، ادبیات مرثیهای تورک
و نقش این آثار در تشکل زبان معیار و ادبی معاصر تورکی در تورکایلی و ایران حائز
اهمیت هستند. این آثار در تاریخ معاصر تورک هم، مخصوصا در مطالعات تاریخ و میراث
مدنی، فرهنگی و ادبی کولونی تورکهای تورکایلی و ایران در عوثمانلی - تورکیه، همچنین
تاریخ حرکت اتحاد اسلام عوثمانلی و انعکاس آن در میان تورکهای تورکایلی و ایران دارای ارزش هستند. علی رغم این
اهمیتهای چندگانه، نام معلم فیضی در کتب رجال و مشاهیر آزربایجان و کتب تاریخ ادبیات
آزربایجان و آنتولوژیها و در تاریخنگاری آزربایجانی ذکر نهمیشود. هیچ کدام از
آثار تورکی او نیز تاکنون در ایران و جمهوری آزربایجان منتشر نهشده است. در این مقاله دو
شعر و یک نثر کوتاه به تورکی از معلم فیضی را آوردهام. شعر نخست را معلم فیضی برای
درج در سنگ مزار خود، و شعر دوم را در قدردانی از معلمین و استادان سروده است.
مطلب نثر، مقدمهی کتاب «مختصر اصول فارسی» به زبان تورکی اثر معلم فیضی افندی
است.
Özet
Muallim
Feyzi Efendi (1842-1910); Türkili'nin Doğu Azerbaycan vilayetine bağlı Avcan (Ovcan)
(Bostanabad) ilçesindeki Türkempur köyünden, bir Türk bürokrat, siyasetçi,
eğitimci, yazar, dilbilimci, şair ve mersiyeci (ağıt yazarı) idi. O; Osmanlıda Türk Divan
edebiyatının son temsilcilerinden, son yüzyılda Türk mersiye edebiyatının en
önde gelen şairi, Hayyam'ın Rubaileri'ni Farsçadan Türkçeye ilk çevirenden ve ünlü
Türk şairi Tevfik Fikret'e şiir yazma konusunda esin kaynağı olanlardan biriydi. Feyzi Efendi, aynı zamanda, Türkili ve İran'da modern Türk
milliyetçiliğinin ortaya çıkması ve gelişiminde kilit bir rol oynamış olan
Osmanlı İttihad-ı İslam Hareketi'nin önde gelen liderlerinden ve
teorisyenlerinden biriydi. Muallim Feyzi Efendi’nin Türkçe eserleri; Türk
şiiri, mersiye edebiyatı ve Türkili ile İran coğrafyasında çağdaş standart ve
edebî Türk dilinin teşekkülü sürecinde büyük bir öneme sahiptir. Bu eserler
ayrıca; çağdaş Türk tarihi bağlamında —özellikle de Türkili ve İran’dan gelip
Osmanlı İmparatorluğu (Türkiye) sınırları dâhilinde yerleşen Türk topluluğunun
tarihine, medenî, kültürel ve edebî mirasına; keza Osmanlı İttihâd-i İslâm Hareketi’nin
tarihine ve bu hareketin Türkili ile İran’daki Türkler nezdindeki yansımalarına
ilişkin olarak— kayda değer bir değere sahiptir. Bu çok yönlü önemlerine rağmen,
Muallim Feyzi'nin adı; Azerbaycan Şahsiyetleri ve Ünlüleri kitaplarında,
Azerbaycan edebiyat tarihi ve antoloji eserlerinde, yahut Azerbaycan tarih
yazıcılığında zikredilmemediği gibe, Türkçe eserlerinin hiçbiri, bugüne dek ne
İran'da ne de Azerbaycan Cumhuriyeti'nde yayımlanmıştır. Bu makalede, Muallim Feyzi’ye ait, Türkçe iki şiire ve
kısa bir nesir parçasına yer verdim. İlk şiir, Muallim Feyzi tarafından kendi mezar
taşına yazdırılmak üzere; ikinci şiir ise öğretmenlerve hocalara duyduğu
minnetin ifadesi olarak söylenmiştir. Nesir parçası ise, Muallim Feyzi
Efendi’nin Türkçe olarak kaleme aldığı “Muhtasar Farsça Kaideleri” adlı kitabın
giriş bölümüdür.
Abstract
"Muallim
Feyzi Efendi" (1842-1910) was a Turkish bureaucrat, politician, educator,
writer, linguist, poet, and elegist from the village of Türkempür, Ojan (Avcan,
Ovcan, Bostanabad) in East Azerbaijan Province in Türkili. He was one of the last poets of Turkish Divan
literature in the Ottoman Empire, the most prominent poet of Turkish elegiac
literature in the last century, the first translator of Khayyam's Rubaiyat from
Persian into Turkish, and one of the poets who inspired the prominent Turkish
poet Tevfik Fikret to compose poetry. Feyzi Efendi was also one of the prominent
leaders and theorists of the Ottoman İttihad-i Islam Movement,
which played a key role in the development of modern Turkish nationalism in Türkili
and Iran. The works
of Muallim Feyzi Efendi in Turkish are particularly significant in the realms
of Turkish poetry, elegiac literature, and their influence on the formation of
the standard and literary Turkish language in Türkili and Iran. These works also
hold significant value in contemporary Turkish history, particularly in relation
to the history and civil, cultural, and literary heritage of colony of the Turks
from Türkili and Iran within Ottoman Empire – Türkiye, as well as the history
of the Ottoman İttihad-i Islam Movement and its reflections among the Turks in Türkili
and Iran.
Despite
his multiple significances, the name of Muallim Feyzi is not mentioned in the
books of Azerbaijani Figures and Celebrities, the books of Azerbaijani
literature history and antologies, or in Azerbaijani historiography. Furthermore,
none of his Turkish works have been published in Iran or the Republic of
Azerbaijan so far. In
this article, I have included two poems and a short prose piece in Turkish by Muallim
Feyzi. The first poem was written by Muallim Feyzi to be inscribed on his
tombstone, and the second poem was written in gratitude to the teachers and
professors. The prose piece is the introduction part of the book "Abridged
Principles of Persian" in Turkish by Muallim Feyzi Efendi.
