تورکَمْپورلو معلم فیضی افندی سرابی تبریزی،
شاعر ملی تورک:
سهنی تفهیم ائدهن سانا کیمدیر؟
مئهران باهارلی
خلاصه
بوروکرات، سیاستمدار، مدرس، نویسنده، لغوی، شاعر و مرثیهسرای تورک «معلم فیضی افندی» (۱٨٤۲-۱٩۱٠)، اهل روستای تورکهمپور (تورکَمْپور)، آوجان (اوْوجان، اوجان، بوستانآباد) استان آزربایجان شرقی در تورکایلی است. او از آخرین شعرای ادبیات دیوانی تورک در عوثمانلی، برجستهترین شاعر ادبیات مرثیهای تورک در قرن گذشته، نخستین مترجم رباعیات خیام از فارسی به تورکی و از شاعرانی است که الهامبخش شاعر برجستهی تورک توفیق فکرت برای سرودن شعر بودهاند. معلم فیضی افندی از رهبران و تئوریسینهای حرکت اتحاد اسلام عوثمانلی است که ناسیونالیزم مودرن تورک در تورکایلی و ایران از بطن آن زاده شد. آثار تورکی معلم فیضی افندی در عرصههای شعر تورک، ادبیات مرثیهای تورک و نقش این آثار در تشکل زبان معیار و ادبی معاصر تورکی در تورکایلی و ایران حائز اهمیت هستند. این آثار در تاریخ معاصر تورک هم، مخصوصا در مطالعات تاریخ و میراث مدنی، فرهنگی و ادبی کولونی تورکهای تورکایلی و ایران در عوثمانلی - تورکیه، همچنین تاریخ حرکت اتحاد اسلام عوثمانلی و انعکاس آن در میان تورکهای تورکایلی و ایران دارای ارزش هستند. علی رغم این اهمیتهای چندگانه، نام معلم فیضی در کتب رجال و مشاهیر آزربایجان و کتب تاریخ ادبیات آزربایجان و آنتولوژیها و در تاریخنگاری آزربایجانی ذکر نهمیشود. هیچ کدام از آثار تورکی او نیز تاکنون در ایران و جمهوری آزربایجان منتشر نهشده است. در این مقاله دو شعر و یک نثر کوتاه به تورکی از معلم فیضی را آوردهام. شعر نخست را معلم فیضی برای درج در سنگ مزار خود، و شعر دوم را در قدردانی از معلمین و استادان سروده است. مطلب نثر، مقدمهی کتاب «مختصر اصول فارسی» به زبان تورکی اثر معلم فیضی افندی است.
Özet
Muallim Feyzi Efendi (1842-1910); Türkili'nin Doğu Azerbaycan vilayetine bağlı Avcan (Ovcan) (Bostanabad) ilçesindeki Türkempur köyünden, bir Türk bürokrat, siyasetçi, eğitimci, yazar, dilbilimci, şair ve mersiyeci (ağıt yazarı) idi. O; Osmanlıda Türk Divan edebiyatının son temsilcilerinden, son yüzyılda Türk mersiye edebiyatının en önde gelen şairi, Hayyam'ın Rubaileri'ni Farsçadan Türkçeye ilk çevirenden ve ünlü Türk şairi Tevfik Fikret'e şiir yazma konusunda esin kaynağı olanlardan biriydi. Feyzi Efendi, aynı zamanda, Türkili ve İran'da modern Türk milliyetçiliğinin ortaya çıkması ve gelişiminde kilit bir rol oynamış olan Osmanlı İttihad-ı İslam Hareketi'nin önde gelen liderlerinden ve teorisyenlerinden biriydi. Muallim Feyzi Efendi’nin Türkçe eserleri; Türk şiiri, mersiye edebiyatı ve Türkili ile İran coğrafyasında çağdaş standart ve edebî Türk dilinin teşekkülü sürecinde büyük bir öneme sahiptir. Bu eserler ayrıca; çağdaş Türk tarihi bağlamında —özellikle de Türkili ve İran’dan gelip Osmanlı İmparatorluğu (Türkiye) sınırları dâhilinde yerleşen Türk topluluğunun tarihine, medenî, kültürel ve edebî mirasına; keza Osmanlı İttihâd-i İslâm Hareketi’nin tarihine ve bu hareketin Türkili ile İran’daki Türkler nezdindeki yansımalarına ilişkin olarak— kayda değer bir değere sahiptir. Bu çok yönlü önemlerine rağmen, Muallim Feyzi'nin adı; Azerbaycan Şahsiyetleri ve Ünlüleri kitaplarında, Azerbaycan edebiyat tarihi ve antoloji eserlerinde, yahut Azerbaycan tarih yazıcılığında zikredilmemediği gibe, Türkçe eserlerinin hiçbiri, bugüne dek ne İran'da ne de Azerbaycan Cumhuriyeti'nde yayımlanmıştır. Bu makalede, Muallim Feyzi’ye ait, Türkçe iki şiire ve kısa bir nesir parçasına yer verdim. İlk şiir, Muallim Feyzi tarafından kendi mezar taşına yazdırılmak üzere; ikinci şiir ise öğretmenlerve hocalara duyduğu minnetin ifadesi olarak söylenmiştir. Nesir parçası ise, Muallim Feyzi Efendi’nin Türkçe olarak kaleme aldığı “Muhtasar Farsça Kaideleri” adlı kitabın giriş bölümüdür.
Abstract
"Muallim Feyzi Efendi" (1842-1910) was a Turkish bureaucrat, politician, educator, writer, linguist, poet, and elegist from the village of Türkempür, Ojan (Avcan, Ovcan, Bostanabad) in East Azerbaijan Province in Türkili. He was one of the last poets of Turkish Divan literature in the Ottoman Empire, the most prominent poet of Turkish elegiac literature in the last century, the first translator of Khayyam's Rubaiyat from Persian into Turkish, and one of the poets who inspired the prominent Turkish poet Tevfik Fikret to compose poetry. Feyzi Efendi was also one of the prominent leaders and theorists of the Ottoman İttihad-i Islam Movement, which played a key role in the development of modern Turkish nationalism in Türkili and Iran. The works of Muallim Feyzi Efendi in Turkish are particularly significant in the realms of Turkish poetry, elegiac literature, and their influence on the formation of the standard and literary Turkish language in Türkili and Iran. These works also hold significant value in contemporary Turkish history, particularly in relation to the history and civil, cultural, and literary heritage of colony of the Turks from Türkili and Iran within Ottoman Empire – Türkiye, as well as the history of the Ottoman İttihad-i Islam Movement and its reflections among the Turks in Türkili and Iran.
Despite
his multiple significances, the name of Muallim Feyzi is not mentioned in the
books of Azerbaijani Figures and Celebrities, the books of Azerbaijani
literature history and antologies, or in Azerbaijani historiography. Furthermore,
none of his Turkish works have been published in Iran or the Republic of
Azerbaijan so far. In
this article, I have included two poems and a short prose piece in Turkish by Muallim
Feyzi. The first poem was written by Muallim Feyzi to be inscribed on his
tombstone, and the second poem was written in gratitude to the teachers and
professors. The prose piece is the introduction part of the book "Abridged
Principles of Persian" in Turkish by Muallim Feyzi Efendi.
مقدمه
بوروکرات، سیاستمدار، مدرس، نویسنده، لغوی، شاعر و مرثیهسرای تورک «معلم فیضی افندی» (۱٨٤۲-۱٩۱٠)، اهل روستای تورکهمپور اوجان (تورکَمْپور، بوستان آباد)، زیسته در قلمروی عوثمانلی و متوفی در استانبول است. معلم فیضی افندی که از آخرین شعرای ادبیات دیوانی تورک و برجستهترین شاعر ادبیات مرثیهای تورکی (آغیت) در قرن گذشته به شمار میرود، نخستین مترجم رباعیات خیام از زبان فارسی دری به زبان تورکی و در میان شاعرانی است که الهامبخش شاعر برجستهی تورک توفیق فکرت برای سرودن شعر بودهاند. معلم فیضی افندی از رهبران و تئوریسینهای حرکت اتحاد اسلام عوثمانلی است که ناسیونالیزم مودرن تورک در تورکایلی و ایران از بطن آن زاده شد. آثار منظوم و منثور تورکی معلم فیضی افندی از جهات بسیار حائز اهمیت هستند. از جمله ادبیات معاصر تورک، تاریخ و میراث مدنی - فرهنگی - ادبی کولونی تورکهای تورکایلی و ایران در عوثمانلی - تورکیه، ترمیم و تقویت ارتباطات دو شاخهی شرقی (تورکمانی) و غربی (عوثمانلی) اوغوزهای غربی، و نهایتا ادبیات مرثیه. این آثار همچنین به عنوان نمونههایی از تورکی ادبی و مکتوب که تورکان تورکایلی و ایرانی در قرن نوزده و ربع اول قرن بیستم به کار میبردند، میباید در تشکل زبان ادبی و معیار مودرن تورکی استفاده و لحاظ شوند. علی رغم اهمیت آثار تورکی معلم فیضی و نقش او در حرکت اتحاد اسلام و ظهور ناسیونالیزم مودرن تورک در تورکایلی و ایران، نام او در کتب رجال و مشاهیر آزربایجان و کتب تاریخ ادبیات آزربایجان و در تاریخنگاری آزربایجانی ذکر نهمیشود. هیچ کدام از آثار تورکی معلم فیضی نیزتاکنون در ایران و جمهوری آزربایجان منتشر نهشده است.
در
زیر چند مطلب تورکی کوتاه را آوردهام. مطلب نخست، یک شعر تورکی از معلم فیضی افندی در حق معلمین
و استادان، درج شده در آخر کتاب «مختصر اصول فارسی» است. مطلب دوم، شعری تورکی است که معلم فیضی برای درج
در سنگ مزار خود سروده است. مطلب سوم، مقدمهی کتاب «مختصر اصول فارسی» به
زبان تورکی اثر معلم فیضی افندی است. او این کتاب را در سال ١٨٨٧ میلادی (١٢٦٦ شمسی)،
یعنی ١٣١ سال پیش منتشر کرده است. مطلب چهارم، یک آگهی تبلیغ و معرفی کتاب «اصول
فارسی» در روزنامهی «ترجمان حقیقت» چاپ استانبول است. پس از نقل این مطالب تورکی،
چند توضیح کوتاه دادهام.
مطلب اول: شعر تورکی از معلم فیضی افندی در آخر کتاب مختصر اصول فارسی
بۇ منظومه شاگردان طرفیندهن فارسییه ترجمه اوْلۇنمالێدێر
در حقِّ اوستاد
والدینیندهن
اوّل، ائی اولاد
سانا
فرض اوْلدۇ حرمتِ اوستاد
ائیله
اوستادی اوْنلارا تقدیم
گؤرهسین
تا جهاندا اجرِ عظیم
اَبَوِینین
ائی آدم اولادێ
گرچه
اوْلمۇش حیاتێنا بادی
لیک
اسبابِ عزّ و اقبالێ
شرف
و اعتبار و اجلالێ
سانا
اوستاددێر تهیّه ائدهن
اوْ
سهنین فکرینی ائدهر روشن
چون
که اقبال و جاه، عِلْم ایلهدیر
بختِ
بی اشتباه عِلْم ایلهدیر
ثروت
و مال و دولت و اقبال
اوْلۇنۇر
عِلْم ایله ههپ استحصال
کیشی
عِلمییله اعتبار بۇلۇر
مُلْکِ
عقبایێ ده قازانمێش اوْلۇر
عِلمی
تعلیم ائدهن سانا کیمدیر؟
سهنی
تفهیم ائدهن سانا کیمدیر؟
عِلم
و عرفانێنێ ائدهن مُزداد
دوْغرۇ
سؤیله، دئییل میدیر اوستاد؟
دئمه
شاگرده خواجهسی نئیلهر
ایکی
دونیادا کامران ائیلهر
یۆرۆ
تقدیم قێل بو حالا گؤره
حقِّ اوستادێ مادر و پدره
فیضی
فی ١٢ محرم ١٣٠٨، ١٦ آگوستوس ١٣٠٦ (٢٨ آگوستوس ١٨٩٠- ٦ شهریور ١٢٦٩)
Bu manzûme şâgirdân tarafından Fârsiye tercüme olunmalıdır
Der hakk-ı üstâd
Vâledeynden evvel ey evlâd
Sana farz oldu hürmet-i üstâd
Eyle üstâdı onlara takdîm
Göresin tâ cihanda ecr-i azîm
Ebeveynin ey âdem evlâdı
Gerçi olmuş hayâtına bâdî
Leyk esbâb-ı izz ü ıkbâlı
Sana üstâddır tehiyye eden
O senin fikrini eder revşen
Çünkü ıkbâl ve câh ilm iledir
Baht-ı bî iştibâh ilm iledir
Servet ü mâl u devlet ü ıkbâl
Olunur ilm ile hep istihsâl
Kişi ilmiyle îtibâr bulur
Mülk-i ukbâyı da kazanmış olur
İlmi ta’lîm eden sana kimdir?
Seni tefhîm eden sana kimir?
İlm ü irfânını eden müzdâd
Doğru söyle, deyil midir üstâd?
Deme şâgirde hâcesi neyler
İki dünyâda kâmurân eyler
Yürü takdîm kıl bu hâla göre
Hakk-ı üstâdı mâder ü pedere
Feyzî
Fî 12 Muharrem 1308, Ağustos 1306
مطلب دوم: شعر سنگ مزار معلم فیضی افندی سرودهی او
معلم فیضی اهفهندینین سینداشێ یازێسێ
گهلدیم
قاپێنا یا ربّ، اهلیم بوْش، یۆزۆم سیاه
عصیانێما
جزا اوْلاراق قوْوما، ائتمه دور
نفسه
اۇیۇپ دا اوْلمایاجاقدێم گناهکار
لاَ تَقْنَطُوا بو حالا بهنی ائیلهدی
جسور
عصیانێما
تقابل ائدهر بیر جمیل فعل
ائتمیش
دئییل بو آنا دهکین بهندهدهن صدور
الّا
که اهلِ بیتِ رسولون محبّتی
ظلمتسرایِ
قلبیمی ائتمیشدی غرقِ نور
فیضی
دئییلسه مظهرِ غفرانِ ذول الجلال
تاریخِ رحلتی نهدهن اوْلمۇش هُوَ اَلْغَفُور؟
١٣٢٨
(١٩١٠)
Muallim Feyzî Efendinin
sindaşı yazısı
Geldim kapına yâ Rabb,
elim boş, yüzüm siyâh
İsyânıma cezâ olarak kovma,
etme dûr
Nefse uyup da olmayacaktım
günâhkâr
“Lâ taknatû!” bu hâla beni
eyledi cesûr
İsyânıma tekâbul eder bir
cemîl fiil
Etmiş deyil bu âna dekin
bendeden sudûr
İllâ ki Ehl-i beyt-i Resûl’un
muhabbeti
Zülmetsarâ-y-ı kalbimi
etmişti gark-ı nûr
Feyzî deyilse mazhar-ı gufrân-ı
zü-l-celâl
Târîh-i rehleti neden olmuş hüve-l-gafûr?
1328 (1910)
مطلب سوم: مقدمهی کتاب مختصر اصول فارسی
مختصر
اصولِ فارسی. اثرِ فیضی، معلمِّ فارسی در مکتبِ سلطانی.
معارف
نظارتِ جلیلهسی طرفیندهن مکاتبِ رشدیه پروقرامێنا داخل اوْلمۇشدۇر. بیرینجی
سنه شاگردانێنا مخصوصدۇر.
اێستانبۇل، آ. آسادوریان شرکتِ مرتّبیه مطبعهسی- بابِ عالی جادّهسینده نۇمئروْ ٤٣ - ١٣٠٧
مقدّمه
یینه بۇ نام ایله مقدّماً طبع و نشرینه موفّق اوْلدۇغۇم اثرِ ناچیز، موجبِ شکرانِ عظیم اوْلاجاق درجهده، رغباتِ عامّهیه مظهر اوْلدۇ. آنجاق اثرِ مذکور هم صرف، هم نحو قسمینی حائز بۇلۇندۇغۇ جهتله، ضبط و احاطهسی مبتدیلهرجه بادییِ مشکلات اوْلدۇغۇ لدی التجربه آنلاشێلدێغێندان؛ بۇ دفعه اوْنۇ ایکینجی سنه طلبهسینین ترک و تخصیص ایله بیرینجی سنه ایچین داخێ - یالنێز صرف قسمینی محتوی اوْلماق اۆزهره – شۇ ترتیبِ وجیزین تسویدینه اجتسار قێلێندێ.
اوّلکی نسخهنین مظهر اوْلدۇغۇ تقدیراتا، بۇنۇن داخێ اشتراک ائدهجهیینی مأمول ائدهریم.
فیضی
Muhtasar Usûl-İ Fârsî. Eser-i
Feyzî, muallim-i Fârsî der Mekteb-i Sultânî
Maârif Nezâret-i celîlesi
tarafından Mekâtib-i Rüşdiye programına dâhil olmuştur. Birinci sene şâgirdânına
mahsusdur.
İstanbul, A. Asaduriyan şirket-i mürettebiye matbaası, Bâb-i Âlî caddesinde numero 43. 1307
Mukaddime
Yine bu nâm ile mukaddimen tab’ ve neşrine muvaffak olduğum eser-i nâçîz mevcib-i şükrân-ı azîm olacak derecede rağabât-ı ammeye mazher oldu. Ancak eser-i mezkûr hem sarf hem nahv kısmını hâiz bulunduğu cihetle zapt ve ihâtesi mübtedîlerce bâdi-y-i müşkilât olduğu lediy-el-tecrübe anlaşıldığından, bu defa onu ikinci sene talebesinin terk, ve tahsîs ile birinci sene için dahı yalnız sarf kısmını mühtevî olmak üzere şu tertîb-i vecîzin tesvîdine ictisâr kılındı.
Evvelki nushanın mazhar olduğu takdîrâta bunun dahı iştirâk edeceyini ma’mûl ederim.
Feyzî
مطلب چهارم: تبلیغ و معرفی کتاب اصول فارسی در ترجمان حقیقت
اصولِ فارسی: مکتبِ سلطانی فارسی معلّمی فیضی اهفهندینین اثرِ مرغوبۇ اوْلۇپ، بۇ کره ایکینجی دفعه اوْلاراق باسێلمێش و نفاستِ طبعیهسینه خیلیجه اعتناء قێلێنمێشدێر.
اثرِ مذکور فارسینین قواعدِ لازمهسینی حاوی اوْلۇپ، هر قاعدهنین تحتینده هم فارسی هم تۆرکجه اوْلاراق قێسا قێسا جمله و عبارهلهرله اوْ قاعدهنین تطبیقاتێ و طریقِ استعمالێ داخێ گؤستهریلمیشدیر که بۇ صورتله بیر طالب بالطبع طرزِ مکالمهیی داخێ اؤیرهنهبیلهجهکدیر. بۇ نسخهده اوّلکی نسخهنین مندرجاتێندان بیر مقدار اختصار ائدیلمیشسه ده، اساس مسائله توْخۇنۇلمامێشدێر. کؤپرۆباشێندا و صئرافیم اهفهندینین قرائتخانهسینده و آراکئل آغانێن دوکانێندا ٤ قۇرۇشا ساتێلماقدادێر.
Usûl-i Fârsî: Mekteb-i Sultânî Fârsî muallimi Feyzî Efendi’nin eser-i marğûbu olup, bu kere ikinci defa olarak basılmış ve nefâset-i tabiiyesine haylıca îtinâ kılınmıştır.
Eser-i mezkûr Fârsînin kavâid-i lâzimesini hâvî olup, her kâidenin tahtında hem Fârsî hem Türkçe olarak kısa kısa cümle ve ibârelerle o kâidenin tatbîkâtı ve tarîk-i istîmâlı dahı gösterilmiştir ki bu sûretle bir tâlib bittab’ tarz-i mukâlimeyi dahı öyrenebilecektir. Bu nushada evvelki nushanın mündericâtında bir miktar ihtisâr edilmişse de, esas mesâile dokunulmamıştır. Köprübaşı’nda ve Serafi Efendi’nin kıraathânesi’nde ve Arakel Ağa’nın dükkanı’nda dört kuruşa satılmaktadır.
قیسا سؤزلوک:
اِجْتِسار:
(تورکجهده) جسارت ائتمهک، ییلمادان بیر ایشی یاپماق، قورخمادان بیر ایشه
گیریشمهک
بادی:
باشدا، باشلانقیجدا، اؤنجه، قاباقجا، ایلکین؛ در آغاز، ابتدا، پیش از هر چیز
تسوید:
قارالاماق، مجازاً یازماق
تقدیم:
١)-اؤنجهلیک وئرمهک، اؤنه چیخارماق، ٢)-سونماق، اؤنونه قویماق
دهکین:
تهکین، دهک، جهن؛ تا، الی
رَغَبات:
رغبتها، اهییلیملهر (تمایلات)، ایستهکلهر (خواستها)، دیلهکلهر
(آرزوها)، آماجلار، اولکولهر (آمال)، اؤتونجلهر (خواهشها)
لا
تقنطوا: اوموتسوزلانمایین، نااومید نهشوید. اشاره است به آیهی ۵۴ سوره الزمر- قُلْ یا
عِبَادِی الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ
اللَّهِۚ إِنَّ اللَّهَ یغْفِرُ
لَدَى
التجربة: دئنهییمیم (تجروبهم) واردیر
مأمول:
اوموت، دیلهک، بهکلهنتی، گؤزلهنتی، اؤتونولموش (خواهش ائدیلمیش)
مُزداد:
آرتیریلمیش، چوخالمیش، کؤپهلمیش، زیاد شده، افزونی یافته
هو
الغفور: او باغیشلاییجیدیر
وجیز:
قیساجا، اؤزهت، آزیجیق، خلاصه، مختصر
چند توضیح:
١- بیوگرافی کوتاه معلم فیضی افندی: متولد ١٨٤٢ در روستای ترکمبر (تورکهمپورTürkempür ) در ٢٠ کیلومتری اوجان (نام دولتی: بستان آباد، بین سراب و تبریز)
و متوفی ٢٧ فوریه ١٩١٠ میلادی در اوسکودار استانبول است. نام اصلی او احمد و به
سبب شغل اوستادی درازمدتش معلم نامیده شده است. تحصیلات مدرسهای را در موطن و نزد
پدر خود مونلا اسد آغاز کرد. سپس در سال ١٨٦٠ برای ادامهی تحصیل به نجف و
پس از اتمام آن دوره به حج در حجاز و از آن جا به مصر رفت. در جامع ازهر قاهره
تحصیلات خود را ادامه داد و در آن شهر با وزیر عوثمانلی عبدالرحمن سامی پاشا که
برای سیاحتی در آن جا بود آشنا گشت. به همراه او به استانبول آمد و مدتی مهمان وی در
اقامتگاهش شد. در استانبول به محفل میرزا صفا یک تورک ایرانی دیگر که خادم
دینی بود، ملحق شد. به تابعیت عوثمانلی در آمد و به عنوان مامور دولت در آماسیا
(کاتب تحریرات)، سپس در استانبول (ممیز قلم مکتوب شهرداری) آغاز به کار کرد. در
رشدیهی امیرگان و روبرت کالج معلمی نمود و به هنگام وزارت مونیف پاشا در لیسهی
قالاتاسارای (مکتبِ سلطانی) به مدت ٣٣ سال به تدریس زبان و ادبیات فارسی و مدیریت مدرسه
پرداخت. در سن ٦٨ سالهگی پس از دو روز سرماخوردهگی فوت کرد. مزار او در سید احمد
دهرهسی مزارلیغی اوسکودار است.
معلم
فیضی افندی پسری به اسم «محمد صفا» Muhammed
Safa که بعدها مستشار سفارت تورکیه در تهران، سفیر
تورکیه در بوخارست و نمایندهی تونا شد؛ و دختری به اسم «مهریبان خانیم» داشت که
همسر دیپلومات تورک ایرانی «عباس احسان امیرآسلان» بود. «علی عبدالستار ایکسهل»Ali Abdüssettar İksel دیپلومات، سیاستمدار،
تکنوکرات عالیرتبه و نمایندهی مجلس ملی تورکیه؛ و «زینپ آلتار» Zeynep Altar موزیکولوق، موزیسین و پیانیست تورک، نوههای پسری؛
و «فیضی آسلانگیل» Feyzi Aslangil پیانیست
معروف تورک نوهی دختری معلم فیضی است. همسر فیضی آسلانگیل، خواهرزادهی محمدعاکف
ارسوی شاعر ملی تورک بود.
٢-آثار معلم فیضی: معلم فیضی افندی در اشعارش تخلص سروش، شیرزاد و فیضی را بهکار
برده است. او نوشته و اشعار خود را در روزنامهی ترجمان حقیقت با نام قلمی سروش
چاپ میکرد. ظاهرا به جز برخی اشعار فارسی، همهی آثار وی – حتی در گرامر و ادبیات
فارسی - به زبان تورکی هستند. او زبان فرانسه را میدانست، اما بدان تکلم نهمیکرد
و نهمینوشت.
الف-آثار از بین رفته: سه تکنسخهی خطی از تالیفات معلم فیضی افندی («قاموس
مفصل تورکی – فارسی و فارسی - تورکی»، «منتخبات فارسیه»، «دیوان
اشعار»)، که آنها را در طول ٢٥ سال تالیف کرده بود و آمادهی چاپ بودند، در
سال ١٨٩٠ در آتشسوزی خانهیاش در جیهانگیر قاراتوت - استانبول از بین رفتهاند. از
سرنوشت تنها نسخهی خطی یک اثر دیگرش بنام «جیب لغاتی» (لغتنامهی کوچک
تورکی - فارسی، فارسی - تورکی) که در نزد پسرش بود، اطلاعی در دست نیست.
ب-آثار چاپ نهشده: گلشن راز ترجومهسی (تکنسخه به دستخط معلم
فیضی)، مرثیهلهر، اشعار فیضی (تکنسخه، به دستخط شاعر)
ج-آثار چاپ شده: ترجمهی رباعیات خیام (چاپ ١٨٨٥)، قند پارسی
(١٨٩٢)، سوز گداز (٣٥ ترانه، ١٨٨٦)، اصول فارسی (چاپ اول ١٨٨٣)، علاوهلی
اصول فارسی، مختصر اصول فارسی (چاپ اول ١٨٨٧)، زبان فارسی (چاپ
اول ١٩٠٦)، پاکنهاد و پاکدامن (١٨٨١). بخشی از مراثی وی در حق امام حسین
در حین حیاتش - «ماتمنامه» (هفت مرثیه تورکی) در سال ١٨٧٢، «واویلا»
(دوازده مرثیهی تورکی) در سال ١٨٩٦، «علاوهلی واویلا ویاخود مصائف کربلا»
در سال ١٩٠٩ چاپ شدهاند. (این مراثی به علاوهی دو مرثیه و یک غزل دیگرش، جمعا ٢٢
شعر مرثیه اخیرا از طرف جمیل چیفتچی در سال ٢٠١٢ در تورکیه بازنشر شده است).
٣-تورکی معلم فیضی، عوثمانلی متعالی است. مفید است «تورکی ادبی و معیار»که
محررین تورک قاجاری -قفقازی در قرن نوزده و ربع اول قرن بیستم بهکار میبردند را
به دو نوع زیر تقسیم کرد:
الف-عوثمانلی متعالی: این گونه، اغلب توسط ایرانیان فارس (عبدالبهاء
افندی، حسین دانش، ...) و ایرانیان تورک که به تدریس زبان و ادبیات فارسی اشتغال
داشتند (معلم فیضی افندی، حبیب افندی بینی، ...) و یا دارای تحصیلات عالی در موضوعات
اسلامی بودند (سید جمال الدین اسدآبادی، ...) بهکار میرفت. دائرهی لغات و دستور
زبان این گونه، تحت تاثیر فارسی و آکنده از کلمات و عبارات مغلق و مهجور عربی و فارسی،
و اصطلاحات و تعابیر تخصصی مذهبی و عرفانی اسلامی و قرآنی بود.
ب-عوثمانلی بسیط - تورکی مشترک: نوعی تورکی مختلط که کلمات و
عبارات عربی و فارسی ثقیل و مهجور در «تورکی عوثمانلی» را بهکار نمیبرد (عوثمانلی
بسیط) و در بسیاری از موارد آنها را با کلمات بومی و محلی خاص لهجهی
تورکمانی ما (لهجهی شرقی زبان تورکی) جایگزین میکرد (تورکی مشترک)؛ در
نتیجه آسانتر و نزدیکتر به تورکی خالص (آری تورکجه) بود. عوثمانلی بسیط
- تورکی مشترک در نیمهی دوم قرن نوزده و ربع اول قرن بیستم علاوه بر قفقاز، در میان
نسل نخستین تورکینویسان و تورکگرایان مودرن در تورکایلی هم به کار میرفت (سمع
افشار اورمویی، صابر شیروانی، جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی، محمدامین رسولزاده،
ابوالحسن قاجار تبریزی، شیخ حاجی اسدالله افندی ممقانی، حسن بیگ روشنی بارقین،
عبدالرزاق سلماسی، محمود غنیزاده سلماسی، محمودخان اشرفزاده تبریزی، میرزا تقی
خان رفعت، صادق رضازاده شفق، محمدعلی واعظزاده، ایرانلی احمد حمدی، کاظمزاده
ایرانشهر، جبار باغچهبان، حبیب ساهر، معجز شبستری، سید حسن تقیزاده، سعید سلماسی،
ابراهیم حسین خویی، ......).
ج-تورکی لهجهای: علاوه بر دو نوع تورکی ادبی و معیار فوق الذکر، نوعی
تورکی غیر معیار و غیر ادبی منقطع از سنن و زبان ادبی تورکی هم وجود داشت که بر
اساس لهجههای محلی و زبان کوچه و بازار ایجاد شده و از سوی فعالین سیاسی عموما
ناآشنا با ادب و ادبیات تورکی بهکار میرفت. (حیدر خان عموغلو، تورکی
مجاهدین تورک مشروطهطلب در ایران و قفقاز). این نوع، عمدتا زائیدهی روند دژنراسیون
و تباهی زبان تورکی معیار و ادبی و بریدهگی از زبان و ادب و ادبیات تورک در شرق -
مرکز آزربایجان از دورهی مشروطیت و بدین سو است (به موازات ظهور دو «هویت ملی
تورک» در غرب آزربایجان و «هویت ملی ایرانی» در مرکز و شرق آزربایجان، دو نوع
کاربرد از زبان تورکی در نشریات آن دوره دیده شد. در غرب (خوی، سلماس - دیلمقان،
اورمیه، ماکو، ....)، «تورکی ادبی و معیار»، آن
هم برای نوشتن نثر و مقالات در مسائل اجتماعی و سیاسی؛ اما در مرکز و شرق آزربایجان
(تبریز، اردبیل، ...)، «تورکی لهجهای» و غیر ادبی، آن هم اغلب در شعر و
هجو و مزاح و زیرنویس کاریکاتورها بهکار میرفت. در بخشهای جنوبیتر تورکایلی
یعنی خمسه و عراقستان - عراق عجم - جبال و ... در دورهی مشروطه و بعد از آن تورکی
اساسا به عنوان زبانی مکتوب، ادبی و منثور به کار نهمیرفت).
٥-
در میان تورکهای ایرانی که سالهای متمادی در عوثمانلی - تورکیه زیسته و در آنجا
مشغول به زندهگی، کسب و کار و تحصیلات عالی و خدمات نظامی و دیپلوماتیک و ...
بودند، تورکینویسی امری رایج شمرده میشد. چنانچه بسیاری دارای تالیفات و آثار
متعدد به زبان تورکی هستند (حبیب بینی، معلم فیضی، ابراهیم حسین خویی، احمد حمدی،
....)، حتی تعدادی از آنها که تمایلات ایرانگرایانه و ضد تورک داشتند و به طور
موقتی در استانبول سکنی گزدیده بودند هم به زبان تورکی نوشتهاند (رضازاده شفق،
غنیزاده دیلمقانی، سید حسن تقیزاده، کاظم زاده ایرانشهر، ...). با این همه در کتب
ادبیات، رجال، و تاریخنگاری ایرانی و تاریخنگاری آزربایجانی و مولفین آزربایجانگرا
(طیفهای پانایرانیستی، نگرش رسمی دولتی ایران، آزربایجانگرایی ایرانگرا، آزربایجانگرایی
استالینیستی) به عنوان یک قاعده به آثار نثری تورکی نخبهگان و شخصیتهای تورک ایرانی
ربع اول قرن بیستم (دورهی مشروطیت و سپس جنگ جهانی اول)، به ویژه اگر مقیم و یا
در ارتباط با عوثمانلی - تورکیه بوده باشند (سمع افشار اورمویی،
جمشید خان سوباتایلی افشار اورمویی، میرزا تقی خان رفعت، شیخ الرئیس ابوالحسن
قاجار تبریزی، محمود خان اشرفزاده تبریزی، حبیب افندی بینی، شیخ حاجی اسدالله
افندی ممقانی، حسن بیگ روشنی بارقین، حسین دانش، علی اکبر دهخدا، سعید سلماسی،
کاظمزاده ایرانشهر، صادق رضازاده شفق، حیدرخان عموغلو، سید حسن تقیزاده، محمود
غنیزاده سلماسی، عباس افندی عبدالبهاء غصن اعظم، .....) اشارهای نهمیشود و اینگونه
آثار بازنشر و یا نقل نهمیگردند. معلم فیضی افندی و آثار تورکی او نیز مشمول این
سانسور شدهاند.
از
دلایل سانسور تورکی نویسان قرن نوزده و ربع اول قرن بیستم و اثرهایشان:
- بازنویسی تاریخ معاصر ایران و تورکایلی با تورکیزدائی از آن
-انکار
و مخفی نمودن وجود سنت تورکینویسی و تورکی مکتوب در میان نخبهگان تورک تورکایلی و ایران
-انکار و مخفی نمودن کاربرد و قابلیتهای زبان تورکی در موضوعات ادبی و
فلسفی و اجتماعی و سیاسی در ایران
-مخفی نمودن ارتباطات عمیق و گستردهی انسانی، فرهنگی، زبانی - ادبی و
سیاسی بین تورکان ایران و تورکایلی با عوثمانلی - تورکیه
-انکار
و مخفی نمودن تاثیرپذیری نخبهگان تورک ایرانی از زبان و ادبیات تورکی عوثمانلی و
مخصوصا این واقعیت که بسیاری از ایشان در آن دوره در داخل ایران و در خارج آن،
لهجهی عوثمانلی متعالی و یا عوثمانلی بسیط - تورکی مشترک را به عنوان تورکی
معیار و ادبی بهکار میبردند
- جلوگیری از دسترسی نسل جدید تورک به نمونههای تورکی منثور و ادبی گذشته
و ممانعت از اولگو گرفته شدن آن نمونهها در تورکی ادبی و معیار در حال تشکل به
روزگار ما، و در نتیجه ایجاد گسست تاریخی در امر تورکینویسی و تورکی ادبی و معیار مکتوب
و تربیت نسلی بیریشه و بدون سنت تورکینویسی
-ایجاد
یک تاریخ ادبیات آزربایجان خیالی (به جای تاریخ ادبیات تورک) و ادبیات آزربایجان
مخدوش (به جای ادبیات تورک)، بر اساس محلیگرایی و سائقههای ایدئولوژیک ضد تورک
No comments:
Post a Comment