شفاعت‌نامه‌ی تورکی شاه تهماسب قیزیل‌باش (صفوی) در باره‌ی عفو شه‌زاده بایزید عوثمان‌لی

شفاعت‌نامه‌ی تورکی شاه تهماسب قیزیل‌باش (صفوی) در باره‌ی عفو شه‌زاده بایزید عوثمان‌لی 

مئهران باهارلی

خلاصه

در این مقاله متن کامل یک شفاعت‌نامه‌ی تورکی که شاه تهماسب اول به شهزاده سلطان سلیم عوثمان‌لی نوشته است را به دو الفبای عربی و لاتین تقدیم کرده‌ام. شهزاده بایزید پس از یک قیام ناموفق علیه پدرش سلطان سلیمان قانونی و برادر بزرگش شاه‌زاده سلیم، به هم‌راه چهار فرزند خود به دربار قیزیل‌باش (صفوی) پناهنده شده بود. شاه تهماسب اول در این نامه عفو شهزاده بایزید را درخواست می‌کند. این شفاعت‌نامه‌ی تورکی علاوه بر جنبه‌های سیاسی و تاریخی، از منظر تاریخ رسمیت زبان تورکی در ایران، زبان و ادب تورکی، مرسلات و منشات تورکی، نثر تورکی و تورکی مکتوب، و رابطه‌ی خاندان صفوی و دولت قیزیل‌باش با زبان تورکی دارای اهمیت است. استفاده‌ی گسترده از زبان تورکی در دربار قیزیل‌باش و در میان هیات حاکمه، و موقعیت تورکی به عنوان یکی از زبان‌های رسمی دو فاکتوی دولت، ادامه‌ی سنت و عرف دولت‌های تورک و موغول قبلی حاکم بر ایران بود. سلاطین عمده‌ی دولت قیزیل‌باش و در راسشان شاه اسماعیل اول، شاه تهماسب اول و شاه عباس اول شعور ملی و قومی تورکمان و تورک نه‌داشتند و در عرصه‌ی سیاسی به شدت ضد تورک بودند. اما عناصر تورکمان آناتولیایی و شامات که موسس دولت قیزیل‌باش بودند بر تمام ارکان و نهادهای آن حاکمیت مطلق داشتند و تورکمان‌های علوی باقی‌مانده در آناتولی و شامات، پایگاه اصلی دولت قیزیل‌باش را تشکیل می‌دادند. این تورکمانان به هیچ وجه فارسی نه‌می‌دانستند و فارسی مه‌دان مطلق بودند. به این دلیل سلاطین و خاندان صفوی و دولت‌مردان و نهادهای دولت قیزیل‌باش در ارتباطات و تعاملات مستمر خود با آن‌ گروه‌ها، ناچار زبان تورکی را به کار می‌بردند. اگرچه در دوره‌ی قیزیل‌باش (صفوی) پدیده‌ی تورکی‌نویسی در دیوان رسالت و منشات سیستماتیک‌تر و تثبیت حتی تشویق شد، با این همه نه‌توانست به یک نهضت همه‌گانی و ماندگار نگارش آثار نثر ادبی، علمی، فلسفی، عرفانی و دینی به زبان تورکی در میان اهل قلم و مردم تورک ساکن در جوغرافیای قیزیل‌باش منجر شود. علاوه بر آن یک سنت منشات و دیوان تورکی مانند آن چه در آناتولی ایجاد شده بود، در کشور قیزیل‌باش آفریده نه‌شد. در درجه‌ی اول به سبب آن که شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب اول و شاه عباس اول، مذهب شیعه‌ی امامی را دین رسمی دولت خود اعلام کردند. در نتیجه فارسی که زبان مقدس مذهب شیعه‌ی امامی بود به زبان مقدس قیزیل‌باش‌ها هم تبدیل شد. این نیز عامل دیگری در ارتقاء موقعیت زبان فارسی و پس‌رفت و افول جایگاه، منزلت، موقعیت نهادی و نقش ادبی زبان تورکی در ایران شد.

Özet

Bu makalede, I. Şah Tahmasb tarafından Osmanlı Şehzadesi Sultan Selim’e (daha sonraki II. Selim) Türkçe olarak yazılmış bir şefaat mektubunun tam metnini, hem Arap hem de Latin harfleriyle sunuyorum. Atası Muhteşem Sultan Süleyman ve ağabeyi Şehzade Selim’e karşı giriştiği başarısız bir isyanın ardından Şehzade Bayezid, dört oğluyla birlikte Kızılbaş (Safevi) sarayına sığınmıştı. I. Şah Tahmasb bu mektupta, Şehzade Selim’den Bayezid’i affetmesini talep etmektedir. Siyasi ve tarihi öneminin ötesinde bu Türkçe dilekçe; İran'da Türkçenin resmi statüsünün; Türk dili, edebiyatı ve nesrinin; Türkçe mektuplaşma ve idari yazışma geleneklerinin; yazılı Türkçenin; Safevi hanedanı ve Kızılbaş devleti ile Türk dili arasındaki ilişkinin belgelenmesi açısından da önem taşımaktadır. Kızılbaş sarayında ve yönetici seçkinler arasında Türkçenin yaygın kullanımı ve devletin *fiili* resmi dillerinden biri olma statüsü, İran'a daha önce hükmetmiş olan Türk ve Moğol devletlerinin geleneklerinin ve idari uygulamalarının bir devamı niteliğindeydi. Kızılbaş devletinin başlıca hükümdarları —başta I. Şah İsmail, I. Şah Tahmasb ve I. Şah Abbas olmak üzere—Türkman veya Türk ulusal ya da etnik bilincine sahip değillerdi ve siyasi alanda tutarlı ve kararlı bir biçimde Türk karşıtı politikalar izliyorlardı. Buna karşın, Kızılbaş devletini kuran Anadolu ve Şam kökenli Türkman unsurlar devletin tüm temel kurumları üzerinde mutlak bir denetime sahiptiler; Anadolu ve Şam'da kalan Alevi Türkmanler ise Kızılbaş devletin başlıca destek tabanını oluşturuyordu. Bu Türkman unsurların hiçbiri Farsça bilmiyordu. Bu nedenle Safevi hanedan mensupları, Kızılbaş hükümdarları, devlet adamları ve Kızılbaş devletinin kurumları, söz konusu gruplarla olan iletişim ve etkileşimlerinde Türkçe kullanmak zorunda kalmışlardır. Artı, Kızılbaş (Safevi) bürokrasisinde ve yazışma geleneklerinde yazılı Türkçe kullanımı giderek daha sistemli, kurumsallaşmış ve resmen teşvik edilen bir nitelik kazanmıştır.  Bütün bunlara rağmen; bu durum, Kızılbaş ülkesindeki aydınlar ve Türk nüfus arasında Türkçe edebi, bilimsel, felsefi, tasavvufi ve dini mensur eserler kaleme almaya dayalı geniş ve kalıcı bir geleneğin doğmasını sağlayamamıştır. Bunun yanı sıra, Kızılbaş coğrafyasında —Anadolu’dakine benzer bir— Türkçe divan ve idari yazışma geleneği ortaya çıkmamıştır. Bunun temel nedeni, I. Şah İsmail, I. Şah Tahmasb ve I. Şah Abbas’ın, On İki İmam Şiiliğini devletin resmi dini olarak benimsemeleridir. Bunun sonucunda, On İki İmam Şiiliğin başlıca kutsal ve ilmi dili olan Farsça, Kızılbaşlar nezdinde de kutsal bir statü kazanmıştır. Bu durum, İran’da Farsçanın statüsünün yükselmesine başka bir neden; buna karşılık Türkçenin statü, saygınlık, kurumsal konum ve edebi rolünün gerilemesine katkıda bulunan bir diğer etken olmuştur.

Abstract

In this article, I present the full text of a letter of intercession, written in Turkish by Shah Tahmasp I to the Ottoman Prince Sultan Selim (later Sultan Selim II), in both Arabic and Latin scripts. Following an unsuccessful rebellion against his father, Sultan Suleiman the Magnificent, and his elder brother, Prince Selim, Prince Bayezid had sought refuge at the Qizilbash (Safavid) court together with his four sons. In this letter, Shah Tahmasp I appeals to Prince Selim to grant Bayezid a pardon. Beyond its political and historical siignificance, this Turkish petition is also important in the documentation of the official status of Turkish language in Iran, Turkish language, literature, and prose, Turkish epistolary and administrative writing, written Turkish, and the relationship between the Safavid dynasty, the Qizilbash state, and the Turkish language. The extensive use of Turkish at the Qizilbash court and among the ruling elite, together with its status as one of the state's *de facto* official languages, represented a continuation of the traditions and administrative practices of the preceding Turkic and Mongolic states that had ruled Iran. The principal rulers of the Qizilbash state—foremost among them Shah Ismail I, Shah Tahmasp I, and Shah Abbas I—possessed absolutely no discernible sense of Turkman or Turkic national or ethnic consciousness and perused policies that were consistently and staunchly anti-Turkish in the political sphere. Nevertheless, the Anatolian and Levantine Turkman elements who founded the Qizilbash state exercised absolute control over all of its principal institutions, while the Alevi Turkmans who remained in Anatolia and the Levant constituted the state's primary base of support. None of these Turkman elements knew any Farsi. For this reason, the Safavid monarchs, members of the royal family, statesmen, and the institutions of the Qizilbash state were compelled to use the Turkish language in their ongoing communications and interactions with those groups. Although the use of written Turkish in the Qizilbash (Safavid) chancery and epistolary traditions became increasingly systematic, institutionalized, and officially encouraged, it nevertheless failed to give rise to a broad and enduring tradition of for composing literary, scientific, philosophical, mystical, and religious prose works in Turkish among the literati and the Turkish populations of the Qizilbash realm. Furthermore, a tradition of Turkish administrative epistolary—comparable to that which had developed in Anatolia—did not emerge within the Qizilbash realm. This was largely because Shah Ismail I, Shah Tahmasp I, and Shah Abbas I established Twelver Shi'ism as the official religion of the state. As a result, Persian—the principal sacred and scholarly language associated with Twelver Shi'ism—also assumed a sacred status among the Qizilbash. This constituted another factor that contributed to the elevation of the status of the Persian language and the decline of the status, prestige, institutional position, and literary role of Turkish language in Iran.

مقدمه

در میان منشات تورکی شاه تهماسب اول قیزیل‌باش (صفوی) یک شفاعت‌نامه‌ی تورکی خطاب به شه‌زاده سلطان سلیم عوثمان‌لی وجود دارد. این نامه حاوی درخواست شاه تهماسب اول برای عفو شهزاده بایزید برادر سلطان سلیم است که به دربار قیزیل‌باش (صفوی) پناهنده شده بود. این شفاعت‌نامه‌ی تورکی علاوه بر جنبه‌های سیاسی و تاریخی، از منظر تاریخ رسمیت زبان تورکی در ایران، زبان و ادب تورکی، مرسلات و منشات تورکی، نثر تورکی و تورکی مکتوب، و رابطه‌ی خاندان صفوی و دولت قیزیل‌باش با زبان تورکی دارای اهمیت است.

١-در پایان سال ١٥٥٩ میلادی شه‌زاده بایزید فرزند سلطان سلیمان قانونی و خرّم سلطان پس از یک قیام ناموفق علیه پدرش و برادر بزرگش شاه‌زاده سلیم، به هم‌راه چهار فرزند خویش اورخان، عبدالله، سلیمان و محمود در ناحیه‌ی چوخور ساییت - سعد آزربایجان به قلمروی قیزیل‌باش داخل و به دولت قیزیل‌باش (صفوی) پناهنده شد. سلطان سلیمان قانونی به دفعات خواستار عودت شه‌زاده بایزید گردید. شاه تهماسب اول که در آغاز مایل به تسلیم شه‌زاده بایزید نه‌بود، در نامه‌نگاری‌هائی - از جمله شفاعت‌نامه‌ی تورکی موضوع این نوشته - برای عفو شه‌زاده بایزید از طرف سلطان سلیمان قانونی و شه‌زاده سلطان سلیم تلاش نمود. اما در نهایت، بیم‌ناک از تبدیل این ماجرا به بهانه‌ای برای شروع دور جدیدی از جنگ‌های فلاکت‌آور بین دو دولت تورک قیزیل‌باش (صفوی) و عوثمان‌لی، و نیز به طمع گرفتن پاداش‌های مادی و امتیازات سیاسی در مقابل تسلیم شه‌زاده بایزید، در سال ١٥٦٢ علی رغم امان و ضمانتی که به شه‌زاده بایزید دائر بر تسلیم نه‌کردن او داده بود، با خواست سلطان سلیمان قانونی موافقت کرد و شه‌زاده بایزید را هم‌راه چهار فرزند او به هئیت ارسالی عوثمان‌لی در قزوین تسلیم نمود. هئیت مزبور به ریاست خسروپاشا بیگلربیگی وان، فوراً شه‌زاده بایزید و چهار فرزندش را خفه کرده به قتل رسانید و جنازه‌هایشان را به استانبول فرستاد.

٢- گروه‌های تورکمان علوی آناتولی و شامات که به حرکت قیزیل‌باش می‌پیوستند و موسس و حاکم بر ارکان نظامی و سیاسی دولت قیزیل‌باش هم بودند، نوعا زبان فارسی را نه‌می‌دانستند. آن‌ها پس از ورود به قلمروی قیزیل‌باش به کاربرد انحصاری زبان تورکی ادامه می‌دادند و سلاطین و خاندان صفوی نیز مجبورا در ارتباطات و تعاملات خود با آن‌ها ناچار زبان تورکی را به کار می‌بردند. علاوه بر آن، تورکمانان علوی آناتولییایی و شامی مهاجرت کرده به ایران و یا باقی‌مانده در آناتولی و شامات، پای‌گاه اصلی و یگانه عامل بقای دولت قیزیل‌باش و طریقت صفویه بودند. در نتیجه تورکی مهم‌ترین ابزار شاهان قیزیل‌باش (صفوی) برای تبلیغات در میان تورکمان‌های علوی آناتولی و شامات و حفظ تعلق و وابسته‌گی آن‌ها به دولت خود و طریقت قیزیل‌باش و تداوم مهاجرتشان به ایران بود. به این دلایل، علی رغم آن که سلاطین عمده‌ی دولت قیزیل‌باش و در راسشان شاه اسماعیل اول، شاه تهماسب اول و شاه عباس اول به هیچ وجه شعور ملی و قومی تورکمان و تورک نه‌داشتند و در عرصه‌ی سیاسی به شدت ضد تورک بودند، همه‌گی از آموزش و تحصیل بسیار خوبی در ادبیات تورک و تورکی‌نویسی برخوردار بودند.

استفاده‌ی گسترده از زبان تورکی در میان دربار و هیات حاکمه و موقعیت تورکی به عنوان یکی از زبان‌های رسمی دو فاکتوی دولت قیزیل‌باش، امر جدیدی نه‌بود، بلکه ادامه‌ی سنت و عرف تمام دولت‌های تورک و موغول قبلی حاکم بر ایران بود. امر جدید، گسترده‌تر شدن  نگارش متون نثر به زبان تورکی در دوره‌ی قیزیل‌باش (صفوی) است. به دلیل حاکمیت مطلق عناصر تورکمان فارسی‌مه‌دان آناتولیایی و شامات بر ارکان دولت قیزیل‌باش، و نیاز دولت‌مردان و نهادهای دولت به تعامل و ارتباطات مستمر با آن‌ها، در این دوره پدیده‌ی تورکی‌نویسی در دیوان رسالت و منشات سیستماتیک‌تر و تثبیت حتی تشویق شد . در دوره‌های پیش از آن با همه‌ی علاقه‌ای که شاهان و خاقان‌های تورک (آغ‌قویون‌لو، قاراقویون‌لو و قبل از آن‌ها) به زبان تورکی داشتند و علی رغم رواج گسترده‌ی ادب تورکی در میان عامه‌ی مردم و هنرمندان مردمی، تورکی‌نویسی در عرصه‌ی نثر چندان مورد حمایت فعال دستگاه‌های دولتی و دربارهای تورک نه‌بود. با این همه، در دوره‌ی قیزیل‌باش (صفوی) هم تورکی‌نویسی نه‌توانست به یک نهضت همه‌گانی، نهادینه و ماندگار در میان اهل قلم و ادب تورک و توده‌ی مردم تورک ساکن در قلمروی قیزیل‌باش برای نگارش متون نثر ادبی، علمی، فلسفی، عرفانی و دینی به زبان تورکی و یا آفرینش دیوان و سنت منشات تورکی مانند آن چه در آناتولی به وقوع پیوسته بود، منجر شود. در درجه‌ی اول به سبب آن که شاه اسماعیل اول و شاه تهماسب اول و شاه عباس اول، مذهب شیعه‌ی امامی را که فارسی زبان مقدس آن بود به دین رسمی دولت خود تبدیل کردند. در نتیجه فارسی به زبان مقدس قیزیل‌باش‌ها هم تبدیل شد. در حالی که قبل از ظهور حرکت سیاسی قیزیل‌باش، زبان مقدس تورکمان‌های علوی تورکی بود.

۳-مکاتبات و نامه‌های باقی‌مانده از سنت تورکی‌نویسی منشات در دوره‌ی قیزیل‌باش (صفوی)، شامل انواع گوناگونی از قبیل امان‌نامه، تعزیت‌نامه، عنایت‌نامه (توصیه‌نامه)، عهدنامه، شفاعت‌نامه، التماس‌نامه، و ... است.

٤- ویژه‌گی‌های سبکی شفاعت‌نامه‌ی تورکی شاه تهماسب اول به اختصار عبارتند از: استفاده از عبارات مفصل و طولانی، تمایل به شیوه‌ی اطناب و مفصل‌نویسی؛ استعمال مبالغه‌آمیز کلمات و تعبیرات متعدد فارسی و عربی حتی در مواردی که معادل‌های تورکی آن‌ها موجود‌اند در حدی که این لغات و تعبیرات فارسی و عربی‌ هستند که به متن شکل داده‌اند؛ کاربرد لغات و تعبیرات نامانوس و مهجور فارسی و عربی که در زبان عامه‌ی مردم تورک وجود نه‌داشت، پررنگ بودن تسلط دستور زبان فارسی و عربی؛ کاربرد عبارات، جملات و آیات عربی و ابیات فارسی به قصد تمثیل و استشهاد و فخرفروشی و ... علی رغم سنگینی حضور و تاثیر عمیق و گسترده‌ی زبان‌های فارسی و عربی، شفاعت‌نامه‌ی شاه تهماسب دارای پیوسته‌گی مطالب است.

لهجه‌ی به‌کار برده شده در این شفاعت‌نامه‌، در اساس تورکی عوثمان‌لی است که در آن دوره زبان ادبی منشات تورکی دولت قیزیل‌باش (صفوی) نیز به شمار می‌رفت (بانا، ائتمه‌یی، که‌ندی‌نین، ایسمارلانمیش‌دیر، وارمادی، بولموش‌لاردیر، بولوپ، ائتمه‌یین، دئمه‌یین، ...). شاه تهماسب اول دبیری چیره‌دست، نویسنده‌ای توانا و تورکی‌نویسی سرآمد بود. ترکیبات تورکی به کار رفته در این شفاعت‌نامه‌ و دیگر منشات تورکی شاه تهماسب اول عموما خوش‌آهنگ هستند و نشان از تسلط او بر دقایق زبان و ادب تورکی و مهارت در به‌گزینی واژه‌ها دارند (یوزآغ‌لیغی‌نا، اولدوق‌دا، مقتضاسی‌نجا، مشاهده ائدیجه‌ک، بو اصل، نه‌سنه، ائده‌گه‌لیپ، اولوندوق‌دا، ائتمه‌زده‌ن، ائده‌رسه‌نیز، اولدور، دیییو، بیله، ائتمه‌یین، دئمه‌یین، ...). اگرچه در مقام مقایسه با نثر تورکی شاه تهماسب اول، شعر تورکی او به مراتب سلیس‌تر و ساده‌تر است.

٥- پس از انقلاب سال ۱٩٧٨ ایران، دوکتور جواد هئیت در کتاب «سیری در زبان و لهجه‌های تورکی»، یک پاراگراف از را بدون ذکر منبع، نقل و معرفی کرد. اما متن کامل شفاعت‌نامه‌ی تورکی شاه تهماسب اول تا به امروز منتشر نه‌شده بود. در تحقیقات فارسی، متون تورکی دوره‌ی تورک -موغول تاریخ ایران و در این میان منشات تورکی شاهان و سلاطین تورک – تورکمان – تاتار - موغول حاکم بر ایران اصولا حذف و یا سانسور می‌شوند. چنان‌چه در کتاب «شاه‌ طهماسب‌ صفوی‌: مجموعه‌ اسناد و مکاتبات‌ تاریخی‌ همراه‌ با یادداشت‌های‌ تفضیلی» (به ‌اهتمام‌ عبدالحسین‌ نوائی.‌ تهران، ارغوان‌، ۱۳۶۸) هیچ‌کدام از منشات تورکی شاه تهماسب قیزیل‌باش درج نه‌شده‌اند.

٦-در زیر متن شفاعت‌نامه‌ی تورکی شاه تهماسب اول قیزیل‌باش خطاب به شه‌زاده سلطان سلیم عوثمان‌لی را به تصحیح خودم و بر اساس دو منبع، «منشات سلاطین فریدون احمد بیگ» و «مجموعه‌‌ی مکاتیب مختلفه» و به دو الفبای عربی و لاتینی داده‌ام. در هر کدام از این دو منبع کلمات، عبارات و جملاتی وجود دارند که در دیگری نیستند. این‌گونه کلمات و عبارات که صرفا در یک منبع آمده‌اند را به صورت (+ ...) نشان دادم. بعضا بعضی از کلمات و عبارات یک منبع در دیگری با کلمات و عبارات متفاوتی جایگزین شده است. این‌گونه موارد را به شکل (.../...) نشان دادم. کلمات و پسوندهای تورکی با رسم الخط مودرن و فونتیک تورکی؛ کلمات و عبارات و جملات فارسی و عربی، به دلیل وفور آن‌ها مطابق زبان مبدا نوشته شد.

مئهران باهارلی

شاه طهماسب طرفی‌نده‌ن شه‌زاده بایزید حاققی‌ندا شه‌زاده سلطان سلیم ‌خان‌ا تقدیم اولونموش اولان شفاعت‌نامه‌نین صورتی‌دیر. «منشاتِ سلاطین»، فریدون احمد بیگ

جواب از جانبِ اَعْلیٰ‌‌حضرت شاهِ جم‌جاهِ جنّت مکانی که به تورکی مرقوم شده. «مجموعه‌یِ مکاتیبِ مختلفه»

فرزندِ ارج‌مندِ نام‌دار، شه‌زاده‌یِ جوان‌بختِ کام‌کار، نُقاوه‌یِ سلاطینِ ذَوِي اَلاِقْتِدَار، خلاصه‌یِ پادشاهانِ عالی‌مقدار،  لُجّه‌یِ بحرِ عدل و احسان، (+مجدَّدِ قوانینِ آباءِ عالی‌مکان)، (مُجَلّی‌یِ/مُحیی‌یِ) آثارِ اجدادِ رَفِيعُ اَلشَّأْن، (حاوی‌یِ/فائزِ) شمائلِ «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ»، حائزِ خصائلِ «إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»، مَظهَرِ (+آیه‌یِ) کریمه‌یِ «فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِیمٍ». 

نظم

درخشان گوهر(+ی) از (دُرجِ/بُرجِ) شاهی - نموداری زِ الطافِ إِلٰهِي

جهان از پرتویِ رأیش منوّر - زِ بویِ خُلقِ او عالَم معطّر

هم از خُلقِ کریمش دهر معمور - هم از ذاتِ «سلیم»اش چشمِ بد دور

(+زهی در مُلکِ دین فیروزی از تو - جهان را طالعِ بهروزی از تو

مظفّر بادت از دولت نشانه - مبادا بی تو یک ساعت زمانه

دِلَت بر آرزوها کام‌ران باد! - هر آن چه آرزو خواهد همان باد!) 

نگینِ خاتمِ سلیمانی، جوهرِ دُرجِ کام‌کاری و کام‌رانی، صاحبِ المجدِ العظیم، (+هم‌نامِ) سَمی‌یِ جَدُّهُ اَلْكَرِيم، اعنی سلطان سلیم، طَالَ بَقَاهُ وَ نَالَ مُنَاهُ حضرت‌له‌ری‌نین بلاغت‌نشان کاتب‌له‌ری انشاءسی‌له نوازش‌نامه‌یِ (گوهر/جواهر)فشان‌لاری عُمُدَةُ اَلاِمَاجِد وَ اَلاِعْيَان میرآخور توُراق ‌آغا واسطه‌سی‌له مبارک زمان‌دا گه‌لیپ واصل (+اولوپ)، و مضمونِ همایونونا (مطالعه حاصل اوْلدوق‌دا/مطّلع بوُلوپ) فحوایِ دل‌گشاسی‌ندا مندرج اولان آیاتِ وفا باعثِ ازدیادِ اخلاص و صفا اولوپ، حقّا که پیامِ فرخنده‌ فرجام‌لاری اسبابِ دولت و سعادتِ انتظام، و آتالیق و اوغول‌لوق رابطه‌له‌ری‌نه التیام وئردی.

(رجاءمیز واثق و اومودوموز صادق‌دیر/رجایِ واثق و اومیدِ صادق بودور) که بو اوضاع و اطوارین (+آثاری) صفایحِ روزگار و صحایفِ لیل و نهار اوزه‌ره باقی و پایدار (قالماسی مقدِّر اوْلا/قالا). چون حضرتِ صاحب‌‌قِرانِ سعادت‌اقتران ایله مابینیمیزده اوْلان اساسِ عهد و میثاق و بنیانِ محبّت و وفاق مانندِ (سَبْعٌ/سَبْعاً) شِدادٌ محکم و استواردیر، مرجودور که اوْل حضرتِ (عالی‌منزلت/عالی‌شأن) داخی والدِ ماجدِ عظیم اَلشَّأْن‌له‌ری گیبی عهد و پیمانی قَوِيُّ اَلاَرْكَان توتوپ، آیینِ جوانانِ جوان‌مردان مقتضاسی‌نجا محکِ امتحانِ عهد و وفادا كَامِلُ اَلْعِيَار اولماغا احسان (ائیله‌یه‌له‌ر/ائده‌له‌ر). 

(بیت/شعر)

(+آن را مه‌نگر که ذوفنون آید مَرد - در عهدِ وفا نگر که چون آید مَرد)

از عُهده‌یِ عهد اگر برون آید مَرد - از هر چه گمان بَری فزون آید مَرد 

بعد از اتحافِ دعاء و ثناء، مشهودِ رأیِ صواب‌نما اولا که کتابِ شریفِ بلاغت اِنتِمانیز مقتضاسی‌نجا شه‌زاده‌یِ عنید سلطان بایزیدِ (نادان و جاهل[ین] رعایتِ حقوقِ پدر و برادرِ مهتری‌نده‌ن[1] غافل و لایعقل اولماغین شناعت و سفاهت‌له‌ری/شنیعین جسارتِ پر خسارتی بی غایت و راهِ ضلالته سلوکو) بی‌نهایت اولدوغونا (به‌نیم داخی عِلمیم/بیزه داخی عِلم) حاصل اولموش‌دور.

(امّا/فَأمّا) خوف و بیمِ غضبِ پادشاهی ایله اوْل زمان‌دا اوزه‌ری‌نه هجوم ائده‌ن عساکرِ (نامتناهی‌ده‌ن/منصوره‌ده‌ن) «یوْمَ یفِرُّ ٱلْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ» (حالاتی‌نی/حالتی) عیاناً مشاهده ائدیجه‌ک بالضّروره قاچیپ، اوْل سلسله‌یِ عَلِیّه‌له‌ریله مابینیمیزده رابطه‌یِ دوستی و اتّحاد رسوخ و سَداد اوزه‌ره اولدوغونا اعتماد و اعتقاد ائتمه‌یین، گناه‌لاری‌نا عذرخواه اولوپ، شفاعت اومودویلا مخلصینیز یانی‌نا گه‌لیپ، بحمداللّه که بداندیش و بدخواه(+‌لار)ینیز یانی‌نا وارمادی. و ائتدییی اَعمالِ قبیحه و افعالِ فضیحه‌‌‌نین داخی جزا و سزاسی‌نی بوُلوپ، بالفعل زبانِ عجز و انکسار (+بیرله) اعتذار و استغفارا گه‌لمیش‌دیر. هر آینه به مقتضایِ «أَحْسَنُ الأمور إلى الله تعالی العَفْوُ عِنْدَ القُدْرةُ و الحِلْمُ عِنْدَ الغَضَبُ» (ایله/آنین‌لا) عمل (ائیله‌مه‌ک/ائتمه‌ک) و (+طریقِ) عفو و (مرحمت گؤسته‌رمه‌ک/مرحمته گئتمه‌ک) موجبِ رضایِ إِلٰهِي و سببِ خشنودی‌یِ حضرتِ رسالت‌پناهی‌ (+صَلِّيَ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمْ)‌دیر.

خصوصاً (جنابِ/حضرتِ) پادشاهِ سلیمان حشمت مومی الیه‌ی توتوپ حضرتینیزه تسلیم ائتمه‌یی امر و اشارت ائتمیش‌له‌ر. حقّا که بو اصل نه‌سنه بانا و اجدادیما سنّت و عادت اولمامیش‌دیر. بلکه زمانِ سابق‌ده اربابِ جرایم و گناه، ترس و بیمِ سلاطینِ جهان‌دان قاچیپ اوْل سلسله‌یِ سعادت‌دستگاه‌ی پناه ائده‌گه‌لیپ، قتل و قصاص پنجه‌سی‌نده‌ن خلاص بوُلموش‌لاردیر. بو خصوصون حصولو، یعنی سلطان بایزد‌ین وصولو، (آخَر وجه‌له/احسن وجه‌ ایله) ممکن و میسّر ایکه‌ن، توتوپ گؤنده‌رمه‌یه احتیاج یوخ‌دور.

نامه‌یِ شریفینیز که‌ندی‌نین اوزه‌ری‌نه قرائت اولوندوق‌دا قباحت و شناعتی‌نه ندامت گؤسته‌ریپ، گریه و زاری ایله تضرّعاتِ بی‌شمار ائیله‌دی (+که): «اگر به‌نیم گناه‌لاریمی [باغیش‌لامایی] درخواست ائتمه‌زده‌ن اوّل، به‌نی اوْل طرفه ارسال و ایصال ائده‌رسه‌نیز، لهبِ غضبِ پادشاهی اشتعالا گه‌لیپ، مرحوم سلطان مصطفیٰ گیبی به‌نی داخی هم‌دمِ قتل و (+هدفِ تیرِ) قتال ائتمه‌ک مقرّردیر»(. لکن/دئمه‌یین،) صیانتِ ناموسِ (+سلطنت و) پادشاهی ملاحظه‌سی‌له التماس‌نامه یازیلیپ، معتمدِ عَلِیَّه‌یِ قدیمی عُمُدَةُ الاعاظم زین‌الدّین علی ‌آغا یوزباشی(+یمیز) ایله ایلچی سینان به‌ی هم‌عنان اولوپ، سُدّه‌یِ (سعادت/سدره) ‌مثالا ارسال اولوندو.

حضرتِ پادشاهِ اسلام‌دان التماسِ تام (اوْل‌دور/اولوندو) که غریقِ بحرِ (آثام/خون‌آشام) اولان سلطان بایزد‌ین جرایم و گناه‌لاری‌نی بو مخلصِ بی‌اشتباه‌لاری‌نا باغیش‌لاییپ، مشارالیه‌ین خاطری‌نه اطمینان گه‌لمه‌ک ایچون، بیر منشورِ سعادت‌نشان یازدیریپ بو مخلص‌له‌ری‌نه روانه ائده‌له‌ر، که طرفینین ناموسِ دولتی‌نه لایق (اولدوغو اوزه‌ره/و سزاوار اولدوغونا بناءً) ادایِ خدمت اولونا.

چون ‌که اوْل (سلطنت‌‌دست‌گاه شه‌زاده‌یِ سعادت‌پناه‌‌‌ حضرت‌له‌ری/سلطنت‌پناه‌‌‌ِ سعادت‌‌دست‌گاه) بو مخلصِ بی‌اشتباه‌لاری‌نا گؤنده‌ردیک‌‌له‌‌ری مکتوبِ محبّت‌‌اثرده «پدر» دیییو (بویورموش‌لار/یازمیش‌لار)، اوْل فرزندِ حمیده ‌خصال‌دان ضراعت و ابتهال ایله توقّع اولونور که آتالیق و اوغول‌لوق (مرتبه‌سی رعایتی‌نه/مرتبه‌له‌ری‌نه رعایتاً) بایزیدِ شوریده(حالین/دِلین) جریده‌یِ اَعمالی‌نا قلمِ عفو و مرحمت چه‌کیپ، ماجراسی‌نی گردابِ نسیانا بیراخیپ، انتقامی‌ندان گئچمه‌یه احسان اولونا. و بر موجبِ (+مضمونِ) (عطوفیت/عاطفت) مشحونِ «إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلَا تَبْتَئِسْ (+بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ)» زبانِ (ملایمت/بلاغت) و (ملاطفت ایله/معاطفت گؤسته‌ریپ) خاطرِ فاتری‌نی اوْل جانبه جلب و جذب ائتمه‌یه سعی و همّت اولونا (+که:). 

بیت

به شیرین زبانی و لطف و خوشی - توانی که پیلی به مویی کِشی 

و عنایت‌نامه‌یِ نامی‌له‌ری ایله‌ خُدّامِ (والامقام‌/ذَوِي الاحترام‌)لاری‌ندان بیر معتمدِ عَلِیّه آدم بیله گؤنده‌ریله که بیز داخی اوْل حضرتین رضا (+و مدّعا)سی مقتضاسی‌نجا عمل ائدیپ، آدابِ سلاطین و ناموسِ خواقین اوزه‌ره لازم گه‌له‌نی اجرا (ائدیپ/ائده‌ووز). (اوْل شه‌زاده‌نین گناهی‌ندان/اگر آنین ائتدیک‌له‌ر( ...؟ ) آیات و احادیث مقتضاسی‌نجا اول شنیعین گناه‌لاری‌ندان) گئچیلیرسه، (+بلا شک) اوْل حسناتین ثمراتی حضرتینیزه راجع و ائتدییی سیّئاتین مکافاتی آنا عائد(اولور/دیر). 

نظم

نکوئی کُن بِدان کو با تو بَد کَرد - کَزان بَد رخنه در اقبالِ خود کَرد

چو آیینِ نکوکاری کُنی ساز – نه‌گردد بر تو جز آن نیکوئی باز 

و شیخ سعدی‌یِ شیرازی حضرت‌له‌ری‌نین بو بیتِ مشکین‌طرازی نامه‌یِ (+شریفِ) شرف‌رسان‌لاری‌‌ندا بو اسلوبِ مرغوب اوزه‌ره تحریر و بیان (اولونموش/اولونموشدو که): 

(نظم/شعر) 

نکویی با بدان کردن چنانست - که بد کردن به جای نیک مردان 

(اگر/امّا) بو بیتین (برابری‌نده/مقابله‌سی‌نده) بو (قطعه ازبر/قطعه‌یه نظر) بویورولورسا مروّت و احسانا انسب (+و اقرب) اولماق (مقرّردیر/محقّق‌دیر). 

(نظم/قطعه)

فریدون گفت نقّاشانِ چین را - که (این/آن) بر گِردِ (درگاهش/خرگاهش) نویسند

بَدان را نیک دارید ای عزیزان - که نیکان هر کجا باشند عزیزند 

(و/به) تبلیغِ رسالت (+و اظهارِ مُخالَصَت) ایچون (+گؤنده‌ریله‌ن) قُدْوَةُ اَلاعَاظِمِ والاِعيانُ سیف‌الدّین (ارشنی ؟) ‌آغا ذوالقدرلو [دولقادارلی]، که آتادان آتایا بختیار و صداقت‌شعار خدمت‌گذاریمیزدیر، معتمد الخواص و الاعیان توُراق‌ آغا ایله روانه قیلیندی. عزِّ حضورِ مَوْفُورُ اَلْحُبُورا ابلاغ و ایصال ائتمه‌ک ایچون (+آقایا) بعضی آغیز (خبرله‌ری ایسمارلانمیش‌دیر/جوابی سفارش اولونموش‌دور). سمعِ رضا (+و التفاتِ) شریف‌(+له‌ری) ایله اِصغا (اولونماسی رجاء اولونور/بویورولا). و توراق‌ آغایا رحمتِ حق و یوزآغ‌لیغی‌نا ماصدق اولسون که حلال‌زاده‌لیک اوزه‌ره توقّع‌ده‌ن زیاده خدمت ائتمیش‌دیر.

و ترقّب اولونور که فیما بعد دوست‌لوق و محبّت قواعدی‌نی محکم توتوپ، ریاضِ استحبابی جوی‌بارِ اختصاص و اتّحاد ایله سیراب ائده‌له‌ر. و بو ولایت‌ده واقع اولان خدمات و مهمّات و تحف‌ها[2] و تبرّکات‌دا‌ن خاطرِ شریفه خطور ائده‌رسه، ادنیٰ اشارت ایله رهینِ منّت بویورولا.

همواره مَسْنَدِ سلطنت و کام‌کاری و اورنگِ (نَصْفَت و/سَطوتِ) شهریاری به عزِّ وجودِ پر جودِ (+شریف) مزیّن و مشرّف باد! 

نظم

إِلٰهِي تا جهان را آب و رنگ است - فلک را دورِ گیتی درنگ است

ممتّع دارش از عمر و جوانی - زِ هر خیرش فزون شد زنده‌گانی

سؤزلوک

آثام: جزا و کیفر گناه، از نام‌های جهنم یا نام چاه، کوه یا دره‌ای در جهنم

آخَر: دیگری، دیگر، دگر

ابتهال: زاری، تضرع، با اخلاص تمام دعا کردن

اختصاص: دوستی و یگانه‌گی کردن

اصغا: نیوشیدن، با جان و دل گوش دادن، گوش دادن، گوش فراداشتن، گوش دادن به سخن کسی

اعنی: صیغه‌ی متکلم واحد از «عنی ، یعنی عنایة». یعنی، قصد می‌کنم، مراد می‌دارم، قصد می‌کنم من، آن می‌خواهم، آن خواهم که، مرادم این که، این خواهم، می‌خواهم به‌گویم، مقصودم این است، از آن این می‌خواهم، می‌خواهم، قصد کرده‌ام، مراد من است.

إِلٰهِي: خدایا، ای خدای من. به عنوان شبه‌جمله برای ندا و راز و نیاز با پروردگار به کار می‌رود

اِنتِما: وابسته‌گی، انتساب

بو اصل نه‌سنه: این‌گونه چیزها

بی اشتباه: بی مانند (اشتباه: مانند شدن)

ترقّب: انتظار، چشم‌داشت، پاس‌داری، ترصد، دیده‌بانی، مراقبت

خاطر فاتر: هوش کند و کم ادراک

دُرْج: دُرجَة، دوکدان و طبله‌ی زنان که پیرایه و جواهر در وی نهند

ذَوِی الاقتدار: صاحب قدرت، توانا، مقتدر و دارای نفوذ

ذَوی: صاحبان، جمع کلمه‌ی «ذو» به معنای دارنده و صاحب

رای: قضاوت، عقیده، نظر، اندیشه

رسوخ: استواری، پابرجایی، راسخ بودن

سَداد: راستی، درستی در کردار و گفتار، استقامت

سِدره: درخت کُنار بالای آسمان هفتم که منتهای اعمال مردم است و آن را سدرةالمنتهی گویند و حد رسیدن جبرئیل همان جا است.

سُدّه‌: درگاه، در و ساحت خانه، پیشگاه، آستانه، آستان، عتبه، کریاس

سَمی: هم‌اسم؛ هم‌نام، هم‌تا، برابر

شمائل: نگاره‌ها، چهره‌ها، پیکرها، چهره‌ها، فرتورها، نگاره‌ها

صحایف: صحائف، جمع صحیفه

صفایحِ: صفائح، جمع صَفیحه، روی پهنِ هر چیزی، ورقه‌ها، صفحه‌ها یا پوسته‌های مسطح و پهن

ضراعت: زاری کردن، تضرع، فروتنی نمودن و خضوع

عَلِیَّه: عَلِیَّة، مؤنث علی، بلندمرتبه، ارجمند، از اهل رفعت و شرف

فاتر: سست، زبون، ناتوان.

فَأمّا: امّا در این میان، پس در این باره

فائز: رستگار، کامیاب، پیروز، برنده

فيما بعد: از اين پس، از اين به بعد، اخرت، پس از ان، از ان پس، بعد از آن، بعدها

قدوة: اولگو، سرمشق، پیشوا، شخصی که رفتار و کردار او شایسته‌ی پیروی باشد، کسی که دیگران به او اقتدا می‌کنند و اعمال و افکارش را راهنمای خود قرار می‌دهند

لُجّه: میانه‌ی دریا، آب فراوان و عمیق، امواج خروشان آب، قسمت‌های عمیق و پهناور اقیانوس

لهب: شعله، زبانه‌ی آتش، مشتعل شدن آتش

ماصدق: مضمون، معنی

مُجَلّی: جلا دهنده، روشن‌کننده، آشکار کننده

مرجو: امیدوار بودن، مورد انتظار، مأمول

مَسنَد: جائی که بر آن می‌نشینند و بر آن تکیه می‌کنند، بالش بزرگ، پشتی، تکیه بالش، تکیه‌گاه، تکیه‌جای.

مَظهَر: محل ظهور،جای آشکارا شدن

معاطَفَت: معاطفة، با هم مهربانی نمودن.

منشور: اعلامیه، فرمان

نَصفَت: داد، انصاف، عدل، نصفة

نقاوه: نقاوة، خلاصه، برگزیده، منتخب، بهترین بخش از هر چیز

Şah Tahmasb tarafından şehzâde Bayezid hakkında Sultan Selim Han’a takdîm olunmuş olan şefâetnâme’nin sûretidir. (Münşeât-ı Selâtîn. Feridun Bey)

Cevâb ez cânib-i aǝlâ hazret şâh-ı cemcâh-ı cennet mekân ki bi Türkî merkûm şode. (Mecmûa-y-ı mekâtîb-i muhtelife)

Ferzend-i ercümend-i nâmdâr, şehzâde-y-i cevanbaht-ı kâmkâr, nokâve-y-i selâtîn-i zevi-y-el iktidâr, hulâsa-y-ı pâdişâhân-ı âlî mikdâr, locce-y-i bahr-i adl ve ihsan, mücedded-i kavânîn-i âbâ-y-i âlî mekân, (mühyi-y-I / mücelli-y-i) âsâr-ı ecdâd-ı refî’ üş-şe’n, (hâvi-y-i / fâiz-i) şemâyil-i لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ, hâiz-i hasâil-i إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ mezher-i âye-y-i kerîme-y-i فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِیمٍ. Nazm [Farsça şiir]

Negîn-i hâtem-i Süleymânî, cevher-i dürc-i kâmkârî ve kâmrânî, sâhib el-mecd el-azîm, hemnâm-ı semîy-i ceddü-hü-l kerîm, enî Sultan Selîm, طَالَ بَقَاهُ وَ نَالَ مُنَاهُ hazretlerinin belâğet nişan kâtibleri inşâsıyla nevâzişnâme-y-i (gevher / cevher) fişanları ümdet-ül emâcid ve-l-a’yân Mirahır Ağa vâsıtasıyla mübârek zamanda gelip vâsıl olup, ve mazmûn-i humâyûnuna (mutâlıa hâsıl oldukta / müttali’ bulup) fehvâ-y-ı dilgüşâsında münderic olan âyât-ı vefâ bâıs-i izdiyâd-ı ihlâs ve sefâ olup, hakkâ ki peyâm-ı ferhünde fercâmları esbâb-ı devlet ve saâdet-i intizâm, ve atalık ve oğulluk râbıtalarına iltiyâm verdi.

(Recâmız vâsık ve umûdumuz sâdıktır / recâ-y-ı vâsık ve ümid-i sâdık budur) ki bu evzâ’ ve etvârın âsâr-ı sefâyih-i rûzigâr ve sehâyif-i leyl ve nehâr üzere bâkî ve pâyidâr (kalması mukadder ola / kala). Çün Hazret-i sâhib kıran-i saâdet ıktirân ile mâ-beynimizde olan esâs-ı ahd ve mîsâk ve bünyân-ı muhabbet ve vifâk mânend-i “seb’ün şedâdün” möhkem ve ostuvârdı, mercûdur ki ol hazret-i (âlî menzilet/âlî şe’n) dahı vâlid-i mâcid-i azîm üş-şe’nleri gibi ahd ve peymânı kaviy-el erkân tutup, âyîn-i cevânân-ı cevanmerdân muktazasınca mehek-i imtihân-ı ahd ve vefâda kâmil ül ayar olmağa ihsân (eyleyeler / edeler). (Beyit/şiir) [Farsça şiir]

Ba’d ez ithâf-ı duâ ve senâ meşhûd-i ray-ı sevâbnuma ola ki kitab-i şerîf-i belâğat intimanız muktazâsında şehzâde-y-i enîd Sultan Bayezid-i (nâdân ve câhilin riâyet-i hukûk-i peder ve birâder-i mehterinden gâfil ve lâ-ya’kal olmağın, şenâet ve sefâhetleri/şenî’in cesâret-i pür hasâreti bî-gâyet ve râh-ı zelâlete sulûku) bî-nehâyet olduğununa (benim dahı ilmim / bize dahı ilim) hâsıl olmuştur.

(Amma / fe-amma) hevf ve bîm-i gazab-ı pâdişâhî ile ol zamanda üzerine hucûm eden asâkir-i (nâ-mütenâhîden / mansûreden) “یوْمَ یفِرُّ ٱلْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ” (hâlâtını / hâleti) aynen müşâhide edicek bizzarûre kaçıp ol silsile-y-i eleyyelerile mâbeynimizde râbıta-y-ı dûstî ve ittihâd rusûh ve sedâd üzere olduğuna i’timâd ve i’tikâd etmeyin, günahlarına üzrhâh olup, şefâet umûduyla mühlisiniz yanına gelip, bi-hamd-ül-lâh ki bed-endîş ve bed-hâhlarınız yanına varmadı. Ve ettiyi a'mâl-ı kabîhe ve af’âl-ı fezîhenin dahı cezâ ve sezâsını bulup, bilfiil zebân-ı acz ve inkisâr birle itizâr ve istiğfâra gelmiştir. Her âyîne bi muktazâ-y-ı “أَحْسَنُ الأمور إلى الله تعالی العَفْوُ عِنْدَ القُدْرةُ و الحِلْمُ عِنْدَ الغَضَبُ” (ilen / anınla) amel (eylemek / etmek) ve tarîk-ı afv ve (merhamet gösterip / merhamete gitmek) mevcib-i rızâ-y-ı ilâhî ve sebeb-i hoşnûdi-y-i hazret-i resâletpenâhî صَلِّيَ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمْ dir.

Husûsen (cenab-ı / hazret-i) pâdişâh-ı Süleyman hişmet mûmî ileyhi tutup hazretinize teslîm etmeyi emr ve işâret etmişler. Hakkâ ki bu asıl nesne bana ve ecdâdıma sünnet ve âdet olmamıştır. Belke, zamân-ı sâbıkta erbâb-ı cerâim ve günah, ters ve bîm-i selâtînden kaçıp ol sislile-y-i saâdet destgâhı penâh edegelip, katl ve kısas pencesinden hılâs bulmuşlardır. Bu husûsun husûlu, ya’nî Sultan Bayezid’in vusûlu, (âher vechle / ahsen vech ile) mümkün ve müyesser iken, tutup göndermeye ihtiyac yoktur.

Nâme-y-i şerîfiniz kendinin üzerine kırâat olundukta kabâhet ve şenâetine nedâmet gösterip, girye ve zârî ile tazarrüât-i bîşümâr eyledi ki: “eger benim günahlarımı [bağışlamayı] derhâst etmezden evvel, beni ol tarafa irsâl ve îsâl ederseniz, lehb-i gazab-ı pâdişâhî iştiâla gelip, merhûm Sultan Mustafa gibi beni dahı hemdem-i katl ve hedef-i tîr-i kıtâl etmek mukarrardır”(. Lâkin / demeyin,) siyânet-i nâmûs-i saltanat ve pâdişâhî mulâhızasıyla iltimâsnâme yazılıp mü’temid-i eleyh-i kadîmî ümdet-ül aâzim Zeyneddin Ali Ağa yüzbaşımız ile ilçi Sinan Bey hem-inân olup, südde-y-i (saâdet / sedre) misâla irsâl olundu.

Hazret-i pâdişâh-ı İslamdan iltimâs-ı tam (oldur / olundu ki) garîk-i bahr-i (âsâm / hûnâşâm) olan Sultan Bayazıd-ın cerâim ve günahlarını bu mühlis-i bî-iştibâhlarına bağışlayıp, müşârünaleyhin hâtırına itmînân gelmek içün, bir menşûr-i saâdetnişan yazdırıp bu he revâne edeler ki tarafeynin nâmûs-i devletine lâyık (olduğu üzere / ve sezâvâr olduğuna binâen) edâ-y-ı hidmet oluna.

Çünki ol (saltanat destgâh şehzâde-y-i saâdetpenâh hazretleri / saltanatpenâh-i saâdetdestgâh) bu mühlis-i bî-iştibahlarına gönderdikleri mektûb-i muhabbet eserde “peder” diyü (buyurmuşlar / yazmışlar), ol ferzend-i hemîde hisâldan zarâet ve ibtihâl ile tavakkü’ olunur ki atalık ve oğulluk (mertebesi rıâyetine / mertebelerine rıâyeten) Bayezid-i şûrîde (hâlın/delin) cerîde-y-i a’mâlına kalem-i afv ve merhamet çekip, mâcerâsını girdâb-ı nisyâna bırakıp, intikâmından geçmeye ihsân oluna. Ve ber mevcib-i mazmûn-i (utûfiyyet / âtifet) meşhûn-i إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلَا تَبْتَئِسْ (+بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ) zebân-ı (mülâyimet / belâğet) ve (mülâtifet ile / müâtifet gösterip) hâtır-ı fâtırını ol cânibe celb ve cezb etmeye se’y ve himmet oluna, ki: beyit. [Farsça şiir]

Ve inâyetnâme-y-i nâmîleri ile huddam-i (vâlâmakam / zeviyelihtirâm)larından bir mü’temid aleyh âdem bile gönderile ki biz dahı ol hazretin riza ve müddeâsı muktazâsında amel edip, âdâb-ı selâtîn ve nâmûs-i hevâkîn üzere lâzım geleni icrâ (edip / edevüz). (Ol şehzâdenin günâhından / eger anın etdikler ... âyât ve ahâdis muktazasında ol şenîin günahlarından) geçilirse, bilâ-şekk ol hasanatın semerâtı hazretinize râci’ ve ettiyi seyyiâtın mükâfâtı ana âid (oldur / dir). Nazm [Farsça şiir]

Ve Şeyh Sadî-y-i Şîrâzî hazretlerinin bu beyt-i müşkintarâzı nâme-y-i şerif-i şerefresanlarında bu uslûb-i marğûb üzere tahrîr ve beyân (olunmuş / olunmuştu ki) (nazm/şiir) [Farsça şiir]

(Eger / amma) bu beytin (berâberinde/mukâbilesinde) bu (kıta ezber / kıtaya nazar) buyurulursa mürüvvet ve ihsâna enseb ve akreb olmak (mukarrardır / muhakkakdır). (Nazm/kıta) [Farsça şiir]

(Ve / bi) teblîğ-i resâlet ve izhâr-ı muhâleset içün gönderilen kudvet-ül aâzim ve-l-a’yân Seyfeddin Ereşni Ağa Dukadırlı ki atadan ataya bahtiyar ve sadâkatşiâr hidmetkârımızdır mü’temid ül-havâs ve-l-a’yân Turak Ağa ile revâne kılındı. İzz-i huzûr-i mevfûr-ul hubûra iblâğ ve îsâl etmek içün Ağa’ya bazı ağız (haberleri ısmarlanmıştır / cevâbî sifâriş olunmuştur). Sem’-i rizâ ve iltifât-ı şerîfleri ile isğâ (olunması ricâ olunur / buyurula). Ve Turak Ağa’ya rahmet-i Hak ve yüzağılığına mâ-sadak olsun ki helâlzâdelik üzere tavakkü’den ziyâde hidmet etmiştir.

Ve tarakkub olunur ki fî-mâ ba’d dostluk ve muhabbet kavâidini möhkem tutup riyâz-ı istihbâb-ı ihtisâs ve ittihâd ile sîrâb edeler. Ve vilâyetde vâki’ olan hademat ve mühimmat ve tühefha ve teberrükâtdan hâtır-ı şerîfe hutûr ederse, ednâ işâret ile rehîn-i minnet buyurula.

همواره مَسْنَدِ سلطنت و کام‌کاری و اورنگِ (نَصْفَت و/سَطوتِ) شهریاری به عزِّ وجودِ پر جودِ (+شریف) مزیّن و مشرّف باد!

Nazm [Farsça şiir]

---

[1]نسخه‌له‌رده « مهتران‌دان» بیچیمی‌نده یازیلمیش‌دیر.

[2]دوغروسو تحفات اولمالی‌دیر.

منابع:

1-Feridun Ahmed Bey, Münşeatü’s-Selâtin, 2. Baskı, İstanbul, 1274 h, 1, s. 541-542

٢-مجموعه‌ی مکاتیب مختلفه، ٢٣٧، ٣٣٤٩، شماره‌ی دفتر ٧٣١٨-١٢٩٠١. کتاب‌خانه‌ی مجلس شورای ملی

3- Mohammednejad, Hamidreza. Osmanlı-Safevi İlişkileri (1501-1576). Doktora Tezi. Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 991, 992, 993

http://acikarsiv.ankara.e‌du.tr/browse/27592/tez.pdf

4-HathiTrust’s digital library Mecmua-yı münşeat-ı Feridun Bey. مجموعه منشأت فریدون بك. By: Feridun, bey, d. 1583. Published: (1858)

http://catalog.hathitrust.org/Record/003327181

٢٦ سند به زبان تورکی از دولت تورک قیزیل‌باش (صفوی). (٧٤ سند دیگر هم منتشر خواهد شد)

---------------------------------

نامه‌ی تورکی یکی از احفاد جهان‌شاه قاراقویون‌لو به سلطان سلیم عثمان‌لی در شکایت از شاه اسماعیل ظالم

http://sozumuz1.blogspot.com/2019/05/blog-post_18.html

فرمان تورکی شاه اسماعیل صفوی خطاب به موسی‌بیگ تورقوت‌اوغلو

http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_20.html

رجاءنامه‌ی تورکی شاه تهماسب اول صفوی

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/05/blog-post_15.html

شفاعت‌نامه‌ی تورکی شاه تهماسب قیزیل‌باش (صفوی) در باره‌ی عفو شه‌زاده بایزید عثمانلی

http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_29.html

مشاعره‌ی تورکی شاه تهماسب و سلطان سلیمان قانونی

http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_18.html

نامه‌ی تورکی والی آزربایجان به سفیر پاپ-واتیکان در دوره‌ی سلطان محمد خدابنده صفوی

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/07/blog-post_24.html

اشعار تورکی در مدح فتح بغداد توسط شاه عباس اول

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/09/blog-post_25.html

نامه‌ی تورکی شاه عباس اول صفوی به سردار فرهاد‌پاشا، صدراعظم عثمانلی

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/02/blog-post_28.html

نکاح‌نامه‌ی تورکی جماعت شاهی‌سئوه‌ن طبق مذهب قزلباشی در قرن شانزده میلادی

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/09/blog-post_23.html

نامه‌ای تورکی از فرمانده‌ی کل ارتش دولت قیزیل‌باش (صفوی) زینل‌خان بیگدلی شام‌لو

http://sozumuz1.blogspot.com/2019/04/blog-post_12.html

مکتوب تورکی دوم  اولونویان زینل خان بیگدلی شاملو - سپهسالار قیزیل‌باش (صفوی)

https://sozumuz1.blogspot.com/2021/02/blog-post_8.html

نامه‌ی تورکی صفی‌شاه اول صفوی (١٦٤٢- ١٦٢٨) به امپراتور اوتریش و پادشاه مجارستان فردیناند دوم (١٦١٩-١٦٣٧)

http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_21.html

صلح‌نامه‌ی (سنورنامه‌ی) تورکی سال ١٦٣٩ بین دولتین صفوی و عثمان‌لی

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/02/blog-post_19.html

قبض تورکی علی بالی و کاربرد زبان تورکی در تجارت و معاملات خارجی دولت صفوی

http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_19.html

امان‌نامه‌ی تورکی شاه عباس دوم صفوی خطاب به بیگلربیگی شیروان منوچهرخان

http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_15.html

نامه‌ی تورکی شاه عباس دوم صفوی از مازندران به تزار روس میخائیل فییودوروویچ بنیان‌گذار سلسله‌ی رومانوف‌

http://sozumuz1.blogspot.com/2019/03/blog-post_29.html

اوچ وفالی کیمسه: شعری تورکی از شاه عباس ثانی

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/06/blog-post_19.html

مدحیه‌ی ولی‌قلی بیگ شاملو در ستایش شاه‌ عباس دوم

https://sozumuz1.blogspot.com/2021/02/blog-post_5.html

عریضه‌ی تورکی ارامنه‌ی جولفای اصفهان به تزار روسیه در دوره‌ی دولت قیزیلباشیه (صفوی)

https://sozumuz1.blogspot.com/2021/01/blog-post_18.html

نامه‌ی تورکی حسین شاه صفوی به فردریک اوگوست دوک ساکسون و پادشاه لهستان

http://sozumuz1.blogspot.com/2015/12/blog-post_26.html

نامه‌ی تورکی جغتایی سلطان حسین صفوی به امپراتور روسیه الکسییوویچ پطر کبیر

http://sozumuz1.blogspot.com/2017/10/blog-post_2.html

نامه‌ی تورکی محمدرضا بیگ از زندان استانبول به صدراعظم فرانسه

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/10/blog-post_22.html

تشکرنامه‌ی تورکی سفیر صفوی در فرانسه که فارسی حرف نمی‌زد

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/03/blog-post_10.html

نامه‌ی تورکی محمدرضا بیگ  سفیر صفوی در فرانسه: گونه‌ش یوزو چامور ایله سیوانماز

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/01/blog-post_17.html

تسلیت‌نامه‌ی تورکی سفیر دولت صفوی در فرانسه، محمت‌ریضا بیگ

http://sozumuz1.blogspot.com/2016/01/blog-post_9.html

غزل تورکی مرتضی قلی نامی خان، سفیر دولت قزلباشیه در عثمانلی و جمع‌آوری اشعار شعرای روم توسط او

http://sozumuz1.blogspot.com/2018/11/blog-post_26.html