رفورمهای مذهبی و تدابیر اتحاد اسلامی ناصرالدین
شاه
قاجار:
ممنوع کردن لعن خلفای
راشدین، ریشهکن کردن جشن عُمَرکُشان، قدغن کردن جعلیات و خرافات شیعی، منسوخ کردن
جنگ حیدری-نعمتی، اعطای حقوق شهروندی به اتباع غیر مسلمان، سرکوب جنبش بابی و تشکیلات
فراماسونی ...
مئهران باهارلی
خلاصه
ناصرالدین شاه تبریزی (حاکمیت ١٨٤٨-١٨٩٦) سلطان تورک
قاجار، یک شخصیت رفورمیست، مودرنیست، سکولار، روشنفکر، هنرمند، نویسنده، نقاش و
شاعر بود. او در طول حاکمیت نیم قرنهای خود با الهام گرفتن از «تنظیمات» و «اصلاحات»
امپراتوری عوثمانلی، به نوآوریها و رفورمها و انقلابات بنیادین و فرهنگسازی و
نهادسازیهای تاریخی متعدد و موفق، در سطح دولت و جامعه دست زد. این تدبیرها و
اقدامات ناصرالدین شاه، دولت و جامعهی قاجاری را به جهان پیشرفته و متمدن و عصر
مودرنیته نزدیکتر و روند دموکراتیزاسیون آنها را تسریع کرد. محمدحسن خان مقدم مراغهای ملقب به اعتمادالسلطنه؛ دولتمرد، نویسنده و جوغرافیدان تورک عهد
ناصرالدین شاه، در کتاب خود به نام «المآثر و الآثار» نمونههای بسیاری از اصلاحات و نوآوریهای
ناصرالدین شاه در عرصههای گوناگون دولتمداری، اداری، سیاسی، فرهنگی، نظامی،
اجتماعی؛ همچنین اقدامات عمرانی و آبادانی او، و علوم و صنایعی که در این مدت به
ایران آورده شدند را ثبت کرده است. یکی دیگر از عرصههایی که ناصرالدین شاه در آن اصلاحات و نوآوریها و در مواردی سنتشکنیهای مهمی
انجام داده، عرصهی دین و مذهب است. ناصرالدین یک نواندیش دینی تورک، و
طرفدار اندیشهی اتحاد اسلام عوثمانلی بود. او در عرصهی اصلاحات دینی، ادامهی
دهندهی راه سلاطین قبلی تورک، مانند شاه اسماعیل دوم، نادر شاه افشار و محمد شاه
غازی قاجار شمرده میشود. در این مقاله بعضی از رفورمهای مذهبی ناصرالدین شاه را
بر اساس کتاب المآثر و الآثار بررسی کردهام. این موارد عبارت هستند از: ممنوع کردن ناسزاگویی
به خلفای راشدین و دیگر بزرگان اسلام؛ ممنوع کردن جشن عمرکُشان؛ مبارزه با سنیستیزی شیعیان؛ ممنوع کردن
روایات و قصههای جعلی شیعی، اعلام مذهب جعفری به عنوان مذهب پنجم اسلام؛ انجام اولین سفر خارجی به خاک
عوثمانلی؛ تاسیس ۳۱ نمایندهگی سیاسی قاجار
در خاک امپراتوری عوثمانلی و متقابلا ٩ نمایندهگی سیاسی عوثمانلی در خاک قاجار؛ ساختن «قصر ابیض» به
تقلید از «بیاض کؤشک» استانبول و نامگذاری تالار بزرگ آن به نام «تالار عبدالحمید»
سلطان عوثمانلی؛ برچیدن
جنگهای فرقهای
«حیدری – نعمتی» شیعیان بر علیه دیگر؛ ممنوع کردن درج خرافاتی مانند تاثیر
ستارهگان و اجرام آسمانی بر رفتارها و سرنوشت انسانی و تفاّل و استخاره و طالعبینی
در تقویمها و نشریات دولتی؛ اعطای حقوق شهروندی به اتباع ایرانی غیر مسلمان؛ مبارزهی
با مذهبسازیها و جنگافروزیهای استعماری مانند حرکت بابی و تشکیلات فراماسونری.
Özet
Türk kıralı Tebrizli Nasireddin Şah Kacar (hükümdarlık
dönemi: 1848-1896); reformist, modernist, seküler bir entelektüel, sanatçı,
yazar, ressam ve şairdi. Nasireddin Şah yarım asırlık hükümdarlığı boyunca,
Osmanlı İmparatorluğu'ndaki "Tanzimat" ve "Islahat"
hareketlerinden esinlenerek; devlet ve toplum düzeylerinde çok sayıda başarılı
yeniliğe, reforma, köklü devrime ve kurumsal-kültürel yeniden yapılandırma ve gelişime
öncülük etmiştir. Nasireddin
Şah'ın aldığı önlemler ve gerçekleştirdiği eylemler, Kacar devletini ve
toplumunu gelişmiş ve medeni dünya ile modernite çağına yaklaştırarak
demokratikleşme süreçlerini hızlandırmıştır. Nasireddin Şah döneminde yaşamış
bir Türk devlet adamı, yazar ve coğrafyacı olan Muhammed Hasan Han Mukaddem
Marağayi Îtemadü's-Saltana, " el-Meâsir ve'l-Âsâr "
adlı eserinde Nasireddin Şah'ın yönetim, idare, siyaset, kültür, ordu ve toplum
alanlarındaki reform ve yeniliklerine dair çok sayıda örneği, Nasıreddin Şah'ın
altyapı ve kentsel gelişim faaliyetlerini, refah girişimlerini ve bu dönemdeki İran'a
getirilen bilim ile sanayini belgelemiştir.
Nasireddin Şah'ın önemli reformlar ve yenilikler gerçekleştirdiği ve
bazı durumlarda tabuları yıktığı bir diğer alan da din alanıdır. Nasireddin
Şah, modernist bir Türk din reformcusu ve Osmanlı İttihad-ı İslam projesinin
destekçisiydi. Dini
reformlar açısından bakıldığında, Nasireddin Şah'ın Şah İsmail II, Nadir Şah
Afşar ve Muhammed Şah Gazi Kacar gibi daha önceki Türk sultanlarının izinden
gittiği görülmektedir. Bu makalede, Nasireddin Şah'ın bazı dini reformlarını,
*el-Meâsir ve'l-Âsâr* adlı eseri temel alarak inceledim. Bunlar şunları
kapsamaktadır:
Hulefâ-yi Râşidîn’e ve diğer büyük İslâm
şahsiyetlerine yönelik hakaretlerin yasaklanması; ikinci halife Ömer’in
suikastının kutlanmasının yasaklanması; Sünnî karşıtı Şiîlerle mücadele
edilmesi; uydurma Şiî rivayet ve hikâyelerinin yasaklanması; Caferî mezhebinin
İslâm’ın beşinci mezhebi olarak ilân edilmesi; ilk yurt dışı seyahatini Osmanlı
topraklarına gerçekleştirmesi; Osmanlı İmparatorluğu topraklarında 31 siyasî
temsilcilik ve buna mukabil Kacar topraklarında 9 Osmanlı siyasî temsilciliğin kurulması; İstanbul'daki "Beyaz Köşk"ü taklit ederek
"Ebyez Sarayı"nı inşa etmek ve sarayın büyük salonuna Osmanlı
Sultanı'nın adını vererek "Abdülhamid Salonu" ismini koymak; Şiilerin
kendi aralarında yürüttüğü "Heyderi-Ne’meti" mezhep savaşlarına son
vermek; yıldızların ve gök cisimlerinin insan davranışları ve kaderi üzerindeki
etkisi gibi astrolojik hurafelerin, falcılığın, kehanetlerin ve burç
yorumlarının devlet takvimlerine ve resmi yayınlara dahil edilmesini
yasaklamak; gayrimüslim İran vatandaşlarına vatandaşlık hakları tanımak; Bâbî
hareketi ve Masonluk gibi savaş kışkırtıcısı, sömürgeci nitelikteki dînî
hareketlerle mücadele etmek….
Abstract
Turkish King Nasser al-Din Shah Qajar Tabrizi (reigned
1848-1896) was a reformist, modernist, secular, intellectual, artist, writer,
painter, and poet. During his half-century reign, inspired by the "Tanzimat"
and "Islahat" movements in the Ottoman Empire, he initiated numerous successful
innovations, reforms, radical revolutions, and institutional and cultural cultivation at
both the state and social levels. The measures and actions of Nasser al-Din
Shah brought the Qajar state and society closer to the advanced and civilized
world, accelerating their process of democratization and ushering in the era of
modernity. Mohammad Hassan Khan Moghadam
Maraghei, known as Etemad al-Saltaneh, was a Turkish statesman, writer, and
geographer during the reign of Nasser al-Din Shah. In his book
"Al-Ma'ather and Athar", he documented numerous examples of Nasser
al-Din Shah's reforms and innovations in governance, administration, politics,
culture, military, and society. He also highlighted Nasser al-Din Shah's infrastructure and urban development activities, prosperity initiatives, and the introduction
of sciences and industries to Iran during this period. Another area in which
Nasser al-Din Shah made important reforms and innovations, and in some cases, taboo-breaking,
is in the realm of religion. Naser al-Din was a modernist Turkish
religious reformer, and a supporter of the Ottoman Ittihad-I Islam project. In terms
of religious reforms, he is seen as following in the footsteps of ealier
Turkish sultans, like Shah Ismail II, Nader Shah Afshar, and Mohammad Shah
Ghazi Qajar. In this article, I have examined some of Naser al-Din Shah's
religious reforms based on the book Al-Ma'ather and Athar. These include: Prohibiting
insults towards the Rightly Guided Caliphs and other great figures of Islam;
prohibiting the celebration of the assassination of the second caliph, Omar;
combating anti-Sunni Shiites; prohibiting fake Shiite narrations and stories;
declaring the Jafari sect as the fifth sect of Islam; undertaking his first
foreign trip to the Ottoman lands; establishing 31 political missions in the Ottoman
Empire and, conversely, 9 Ottoman political missions in Qajar lands; building
the "Ebyez Palace" in imitation of the "Beyaz Köşk" in
Istanbul and naming its large hall after Ottoman Sultan "Abdul Hamid
Hall"; dismantling the "Heydari-Nemati" sectarian wars of
Shiites against each other; prohibiting the inclusion of astrological superstitions
such as the influence of stars and celestial bodies on human behavior and
destiny, and divination, seeking divine guidance and good
augury, divination and horoscopes in government calendars and official publications;
granting citizenship rights to non-Muslim Iranian citizens; combating warmongering
colonialist religious movements such as the Babi movement and Freemasonry.
