رفورمهای مذهبی و تدابیر اتحاد اسلامی ناصرالدین
شاه
قاجار:
ممنوع کردن لعن خلفای راشدین، ریشهکن کردن جشن عُمَرکُشان، قدغن کردن جعلیات و خرافات شیعی، منسوخ کردن جنگ حیدری-نعمتی، اعطای حقوق شهروندی به اتباع غیر مسلمان، سرکوب جنبش بابی و تشکیلات فراماسونی ...
مئهران باهارلی
خلاصه
ناصرالدین شاه تبریزی (حاکمیت ١٨٤٨-١٨٩٦) سلطان تورک قاجار، یک شخصیت رفورمیست، مودرنیست، سکولار، روشنفکر، هنرمند، نویسنده، نقاش و شاعر بود. او در طول حاکمیت نیم قرنهای خود با الهام گرفتن از «تنظیمات» و «اصلاحات» امپراتوری عوثمانلی، به نوآوریها و رفورمها و انقلابات بنیادین و فرهنگسازی و نهادسازیهای تاریخی متعدد و موفق، در سطح دولت و جامعه دست زد. این تدبیرها و اقدامات ناصرالدین شاه، دولت و جامعهی قاجاری را به جهان پیشرفته و متمدن و عصر مودرنیته نزدیکتر و روند دموکراتیزاسیون آنها را تسریع کرد. محمدحسن خان مقدم مراغهای ملقب به اعتمادالسلطنه؛ دولتمرد، نویسنده و جوغرافیدان تورک عهد ناصرالدین شاه، در کتاب خود به نام «المآثر و الآثار» نمونههای بسیاری از اصلاحات و نوآوریهای ناصرالدین شاه در عرصههای گوناگون دولتمداری، اداری، سیاسی، فرهنگی، نظامی، اجتماعی؛ همچنین اقدامات عمرانی و آبادانی او، و علوم و صنایعی که در این مدت به ایران آورده شدند را ثبت کرده است. یکی دیگر از عرصههایی که ناصرالدین شاه در آن اصلاحات و نوآوریها و در مواردی سنتشکنیهای مهمی انجام داده، عرصهی دین و مذهب است. ناصرالدین یک نواندیش دینی تورک، و طرفدار اندیشهی اتحاد اسلام عوثمانلی بود. او در عرصهی اصلاحات دینی، ادامهی دهندهی راه سلاطین قبلی تورک، مانند شاه اسماعیل دوم، نادر شاه افشار و محمد شاه غازی قاجار شمرده میشود. در این مقاله بعضی از رفورمهای مذهبی ناصرالدین شاه را بر اساس کتاب المآثر و الآثار بررسی کردهام. این موارد عبارت هستند از: ممنوع کردن ناسزاگویی به خلفای راشدین و دیگر بزرگان اسلام؛ ممنوع کردن جشن عمرکُشان؛ مبارزه با سنیستیزی شیعیان؛ ممنوع کردن روایات و قصههای جعلی شیعی، اعلام مذهب جعفری به عنوان مذهب پنجم اسلام؛ انجام اولین سفر خارجی به خاک عوثمانلی؛ تاسیس ۳۱ نمایندهگی سیاسی قاجار در خاک امپراتوری عوثمانلی و متقابلا ٩ نمایندهگی سیاسی عوثمانلی در خاک قاجار؛ ساختن «قصر ابیض» به تقلید از «بیاض کؤشک» استانبول و نامگذاری تالار بزرگ آن به نام «تالار عبدالحمید» سلطان عوثمانلی؛ برچیدن جنگهای فرقهای «حیدری – نعمتی» شیعیان بر علیه دیگر؛ ممنوع کردن درج خرافاتی مانند تاثیر ستارهگان و اجرام آسمانی بر رفتارها و سرنوشت انسانی و تفاّل و استخاره و طالعبینی در تقویمها و نشریات دولتی؛ اعطای حقوق شهروندی به اتباع ایرانی غیر مسلمان؛ مبارزهی با مذهبسازیها و جنگافروزیهای استعماری مانند حرکت بابی و تشکیلات فراماسونری.
Özet
Türk kıralı Tebrizli Nasireddin Şah Kacar (hükümdarlık dönemi: 1848-1896); reformist, modernist, seküler bir entelektüel, sanatçı, yazar, ressam ve şairdi. Nasireddin Şah yarım asırlık hükümdarlığı boyunca, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki "Tanzimat" ve "Islahat" hareketlerinden esinlenerek; devlet ve toplum düzeylerinde çok sayıda başarılı yeniliğe, reforma, köklü devrime ve kurumsal-kültürel yeniden yapılandırma ve gelişime öncülük etmiştir. Nasireddin Şah'ın aldığı önlemler ve gerçekleştirdiği eylemler, Kacar devletini ve toplumunu gelişmiş ve medeni dünya ile modernite çağına yaklaştırarak demokratikleşme süreçlerini hızlandırmıştır. Nasireddin Şah döneminde yaşamış bir Türk devlet adamı, yazar ve coğrafyacı olan Muhammed Hasan Han Mukaddem Marağayi Îtemadü's-Saltana, " el-Meâsir ve'l-Âsâr " adlı eserinde Nasireddin Şah'ın yönetim, idare, siyaset, kültür, ordu ve toplum alanlarındaki reform ve yeniliklerine dair çok sayıda örneği, Nasıreddin Şah'ın altyapı ve kentsel gelişim faaliyetlerini, refah girişimlerini ve bu dönemdeki İran'a getirilen bilim ile sanayini belgelemiştir. Nasireddin Şah'ın önemli reformlar ve yenilikler gerçekleştirdiği ve bazı durumlarda tabuları yıktığı bir diğer alan da din alanıdır. Nasireddin Şah, modernist bir Türk din reformcusu ve Osmanlı İttihad-ı İslam projesinin destekçisiydi. Dini reformlar açısından bakıldığında, Nasireddin Şah'ın Şah İsmail II, Nadir Şah Afşar ve Muhammed Şah Gazi Kacar gibi daha önceki Türk sultanlarının izinden gittiği görülmektedir. Bu makalede, Nasireddin Şah'ın bazı dini reformlarını, *el-Meâsir ve'l-Âsâr* adlı eseri temel alarak inceledim. Bunlar şunları kapsamaktadır: Hulefâ-yi Râşidîn’e ve diğer büyük İslâm şahsiyetlerine yönelik hakaretlerin yasaklanması; ikinci halife Ömer’in suikastının kutlanmasının yasaklanması; Sünnî karşıtı Şiîlerle mücadele edilmesi; uydurma Şiî rivayet ve hikâyelerinin yasaklanması; Caferî mezhebinin İslâm’ın beşinci mezhebi olarak ilân edilmesi; ilk yurt dışı seyahatini Osmanlı topraklarına gerçekleştirmesi; Osmanlı İmparatorluğu topraklarında 31 siyasî temsilcilik ve buna mukabil Kacar topraklarında 9 Osmanlı siyasî temsilciliğin kurulması; İstanbul'daki "Beyaz Köşk"ü taklit ederek "Ebyez Sarayı"nı inşa etmek ve sarayın büyük salonuna Osmanlı Sultanı'nın adını vererek "Abdülhamid Salonu" ismini koymak; Şiilerin kendi aralarında yürüttüğü "Heyderi-Ne’meti" mezhep savaşlarına son vermek; yıldızların ve gök cisimlerinin insan davranışları ve kaderi üzerindeki etkisi gibi astrolojik hurafelerin, falcılığın, kehanetlerin ve burç yorumlarının devlet takvimlerine ve resmi yayınlara dahil edilmesini yasaklamak; gayrimüslim İran vatandaşlarına vatandaşlık hakları tanımak; Bâbî hareketi ve Masonluk gibi savaş kışkırtıcısı, sömürgeci nitelikteki dînî hareketlerle mücadele etmek….
Abstract
Turkish King Nasser al-Din Shah Qajar Tabrizi (reigned
1848-1896) was a reformist, modernist, secular, intellectual, artist, writer,
painter, and poet. During his half-century reign, inspired by the "Tanzimat"
and "Islahat" movements in the Ottoman Empire, he initiated numerous successful
innovations, reforms, radical revolutions, and institutional and cultural cultivation at
both the state and social levels. The measures and actions of Nasser al-Din
Shah brought the Qajar state and society closer to the advanced and civilized
world, accelerating their process of democratization and ushering in the era of
modernity. Mohammad Hassan Khan Moghadam
Maraghei, known as Etemad al-Saltaneh, was a Turkish statesman, writer, and
geographer during the reign of Nasser al-Din Shah. In his book
"Al-Ma'ather and Athar", he documented numerous examples of Nasser
al-Din Shah's reforms and innovations in governance, administration, politics,
culture, military, and society. He also highlighted Nasser al-Din Shah's infrastructure and urban development activities, prosperity initiatives, and the introduction
of sciences and industries to Iran during this period. Another area in which
Nasser al-Din Shah made important reforms and innovations, and in some cases, taboo-breaking,
is in the realm of religion. Naser al-Din was a modernist Turkish
religious reformer, and a supporter of the Ottoman Ittihad-I Islam project. In terms
of religious reforms, he is seen as following in the footsteps of ealier
Turkish sultans, like Shah Ismail II, Nader Shah Afshar, and Mohammad Shah
Ghazi Qajar. In this article, I have examined some of Naser al-Din Shah's
religious reforms based on the book Al-Ma'ather and Athar. These include: Prohibiting
insults towards the Rightly Guided Caliphs and other great figures of Islam;
prohibiting the celebration of the assassination of the second caliph, Omar;
combating anti-Sunni Shiites; prohibiting fake Shiite narrations and stories;
declaring the Jafari sect as the fifth sect of Islam; undertaking his first
foreign trip to the Ottoman lands; establishing 31 political missions in the Ottoman
Empire and, conversely, 9 Ottoman political missions in Qajar lands; building
the "Ebyez Palace" in imitation of the "Beyaz Köşk" in
Istanbul and naming its large hall after Ottoman Sultan "Abdul Hamid
Hall"; dismantling the "Heydari-Nemati" sectarian wars of
Shiites against each other; prohibiting the inclusion of astrological superstitions
such as the influence of stars and celestial bodies on human behavior and
destiny, and divination, seeking divine guidance and good
augury, divination and horoscopes in government calendars and official publications;
granting citizenship rights to non-Muslim Iranian citizens; combating warmongering
colonialist religious movements such as the Babi movement and Freemasonry.
مقدمه
ناصرالدین شاه تبریزی (حاکمیت ١٨٤٨-١٨٩٦) سلطان تورک قاجار، شخصیتی اصلاحطلب و رفورمیست، متجدد و مودرنیست، نوآور، سکولاریست، روشنفکر و منور، هنرپرور و هنرمند، محرر و نویسنده، نقاش و شاعر بود. ناصرالدین شاه در طول حاکمیت نیم قرنهای خود به سیاق «تنظیمات» و «اصلاحات» امپراتوری عوثمانلی، به نوآوریها و رفورمها و انقلابات بنیادین و فرهنگسازی و نهادسازیهای تاریخی بیشمار و موفق، در سطح دولت و جامعه دست زد. اصلاحات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اداری و نظامی ناصرالدین شاه، دولت و جامعهی قاجاری را به سوی جهان پیشرفته و متمدن و عصر مودرنیته نزدیکتر ساخت و روند دموکراتیزاسیون آنها را تسریع نمود[1].
محمدحسن خان مقدم (اوتوزایکی Otuziki)[2] مراغهای (۲۶ شهریور ۱۲۲۲ مراغه، ۱۴ فروردین ۱۲۷۵ تهران) ملقب به صنیعالدوله و سپس اعتمادالسلطنه؛ دولتمرد، نویسنده و جوغرافیدان تورک عهد ناصرالدین، در کتاب خود به نام «المآثر و الآثار» نمونههای متعددی از اصلاحات و نوآوریهای ناصرالدین شاه و عهد ناصری تا سال چهلم حاکمیت وی (١٨٨٨ میلادی - ١٢٦٧ شمسی)، در عرصههای گوناگون دولتمداری و اداری و سیاسی و فرهنگی و نظامی، اقدامات عمرانی و آبادانی او، و علوم و صنایعی که در این مدت به ایران آورده شد را ثبت کرده است[3].
یکی از عرصههای مهم اصلاحات و نوآوریهای ناصرالدین که در کتاب المآثر و الآثار هم ثبت شدهاند، رفورمها و سنت شکنیهای مذهبی وی است. تدقیق این نمونهها نشان میدهد که ناصرالدین شاه در امر رفورمهای مذهبی ادامهی دهندهی راه اغلب سلاطین تورک قبلی، به ویژه شاه اسماعیل دوم[4]، نادر شاه افشار[5] و محمد شاه غازی قاجار[6]؛ شخصیتی در جرگهی نواندیشان دینی تورک و مانند مظفرالدین شاه قاجار[7] فرزندش طرفدار اندیشهی اتحاد اسلام بود. در زیر نخست خلاصهای از رفورمهای مذهبی ناصرالدین شاه را بر اساس کتاب المآثر و الآثار داده و سپس اصل بندهای مربوطه از کتاب مذکور را نقل کردهام.
خلاصهی اصلاحات و رفورمهای مذهبی ناصرالدین شاه قاجار
برخی از اصلاحات مذهبی ناصرالدین شاه بنا به کتاب المآثر و الآثار، دلائل و عواقب آنها به اختصار چنین است:
١-ممنوع ساختن اکید سب و لعن و ناسزاگویی به خلفای راشدین و صحابهی کبار و بزرگان اسلام
بنا به محمدحسن خان مقدم مراغهای، نادانها و جاهلین ایران از دورهی سلاطین قیزیلباش (صفویه)، در نوشتهها و سخنان خود رفتارهایی نکوهیده مانند بی ادبی به خلفای سهگانه، به زشتی نام بردن از بزرگان اسلام و صحابهی پیغمبر و ناسزاگویی به آنها را به صورت عادت در آورده بودند. این رفتارها که ضد شریعت اسلام هم بودند، از یک طرف باعث ایجاد خصومت و دشمنی شدید بین شیعیان و اهل سنت و دیگر مسلمانان و واکنش آنها، و از طرف دیگر سبب پریشانی داخلی کل جامعهی اسلامی شده بودند. چنانچه سنیان نیز در مقابله با این سفاهتها و اعمال شنیع، به زائران و تجار ایرانی عتبات عالیات در عراق و حجاز و ... اهانت کرده و آنها را در معرض خطر قرار میدادند. ناصرالدین شاه این رفتارهای جاهلانه و زشت ایرانیان و شیعیان را از قلمروی خود برانداخت و فرمان اکید صادر کرد که اگر در کتب و دیگر مطبوعات و نوشتهجات کوچکترین لعن و سب و ناسزاگویی نسبت به خلفای راشدین و صحابهی کرام پیغمبر و بزرگان اسلام مشاهده شود، مولفین آنها به سختی مواخذه شده و کتب و نوشتهجات مذکور مصادره گردند. با تدابیر قاطع ناصرالدین شاه، کتب و مطبوعات ایران از اینگونه سخنان زشت و ناسزا بر علیه صحابه پاک شد.
٢-ریشهکن کردن جشن عمرکُشان از سراسر ایران
بنا به محمدحسن خان مقدم (اوتوزایکی) مراغهای، نادانها و جاهلین ایران، در سالگرد وفات خلفای راشدین و برخی دیگر از بزرگان اسلام جشنهای باشکوه میگرفتند، حتی روز قتل عمر خلیفهی دوم مسلمانان را تحت نام «عید عُمرکُشان» تبدیل به مهمترین عید ایرانیان کرده بودند. با تدابیر ناصرالدین شاه، جشنهای عُمرکُشان در سرتاسر ایران منسوخ شد.
نوت: «جشن عُمَرْکُشان» (در ادبیات دینی و روایی شیعی: عید
الزهرا، فَرحَة الزهراء، غدیر دوم، روز رُفع القلم به معنی برداشته شدن قلم فرشتهگان
برای نوشتن گناهان)، مراسم شادمانی است که برخی از شیعیان متعصب و جاهل در تاریخ
نهم ربیعالاول به مناسبت کشته شدن عمر بن خطاب خلیفهی دوم مسلمین گویا در این
روز برگزار میکردند و میکنند (در حالی که تاریخ واقعی ترور عمر بن خطاب به دست فیروز
ابولؤلؤ، در ماه ذیالحجه است و نه ربیعالاول). برگزاری این مراسم که ریشه در اسلامستیزی پارسیان و مجوسیان و تعصبات قومی و نژادی
شعوبیه بر علیه اعراب دارد، به ویژه توسط برخی از سلاطین ضد تورک قیزیلباش (صفوی)
که آلت دست دولتهای استعمارگر و صلیبی اوروپایی بودند حمایت و در ایران همهگانی شد.
٣- مبارزه با جعلیات و سنیستیزی شیعیان: منسوخ کردن قصهی دروغ بابا شجاع
بنا به محمدحسن خان مقدم مراغهای، در دورهی ناصری «قصهی بابا شجاع[الدین]» که داستانی جعلی و دروغین بود، در راستای مبارزه با جعلیات شیعی و جلوگیری از سنیستیزی شیعیان متعصب و جاهل، متعاقب تدابیر ناصرالدین شاه قاجار، بالکل منسوخ شد.
نوت: ساختمان موسوم به مقبرهی بابا شجاعالدین شامل
صحن، ایوان، رواق و گنبد مخروطی ۱۲ ضلعی با
کاشیهای فیروزهای، در دورهی دولت تورک-موغول ایلخانلی ساخته و در دورهی
قاجار مرمت شده است. این مقبره از نمونههای معماری تورک - موغول در ایران میباشد.
علی رغم آن که در جلوی این مقبره، یک سنگ قبر متعلق به شخصی به اسم «سید عزالدین
بن شمسالدین» وجود دارد، برخی شیعیان با یک دروغپردازی شعوبی آن را به «فیروز
ابولؤلؤ» قاتل خلیفهی دوم مسلمانان عمر بن خطاب نسبت داده و همهساله در روز
ادعایی ترور و قتل عمر، در این محل مراسم جشن و شادمانی و عید عمرکشان را برگزار
میکردند. حال آن که اغلب صاحبنظران، معتقد به دفن فیروز ابولؤلؤ در مدینه محل انجام
ترور هستند.
فیروز ملقب به ابولؤلؤ که از طرف برخی از شیعیان فارس یک قهرمان ملی شمرده میشود، تروریستی بود که خلیفهی دوم مسلمانان عمر را در تاریخ ۲ نوامبر ۶۴۴ با ضربات خنجر به قتل رسانید. در بارهی منشاء فیروز، موطن، دین، انگیزه، و سرنوشت او در میان تاریخنگاران و تاریخدانان هیچگونه اتفاق نظری وجود نهدارد. اغلب فیروز را از نهاوند، عدهای از فین کاشان؛بعضی او را زرتشتی، شماری پس از به اسارت رومیان در آمدنش تغییر دین داده به مسیحی، برخی مسلمان شیعی و .... میدانند. انگیزهی فیروز از قتل عمر خلیفهی دوم مسلمانان بنا به عدهای تمایلات شعوبی ضد عرب فیروز و همدستانش، و بنا به عدهای دیگر مسائل مالی (خصومت فیروز با عمر به سبب بی اعتنائی عمر به شکایت فیروز از خراج بالایی که به صاحب خود مغیرة بن شعبه میپرداخت، ...) بود. عاقبت فیروز ه معلوم نیست. عدهای معتقد به کشته شدن او در صحنهی ترور، شماری معتقد به گریختنش و برخی به خودکشی او بعد از فرار معتقد هستند.
٤- مبارزه با جعلیات شیعی: ممنوع ساختن ذکر داستان کذب عروسیِ قاسم بن الحسن
بنا به محمد حسنخان مقدم مراغهای، داستان عروسی قاسم پسر امام حسن در روز عاشورا افسانهای جعلی و دروغین است که مورخین و محدثین معتبر آن را بی پایه و بلااصل دانستهاند. ناصرالدین شاه پس از تقاضای حاج شیخ جعفر مجتهد ششتری، ذکر و نقل این روایت مجعول و کذب توسط ذاکران و مرثیهسرایان را اکیدا ممنوع کرد.
نوت: قاسم از فرزندان امام حسن بود و در واقعهی کربلا، هنگامی که هنوز به سن بلوغ نهرسیده بود، کشته شد. داستان ساختهگی و مجعول عروسی قاسم در روز عاشورا که مقتلنویسان و تعزیهخوانان و مداحان و روضهخوانان شیعی آن را روایت و یاد میکنند، ظاهرا ساختهی موللایی به اسم موللا حسین کاشفی (۱٤۳٦-۱٥٠٤) و از تحریفات و جعلیات و خرافات و ادعاهای بدون سند صحیح بی شمار شیعیان[8] در بارهی واقعهی عاشورا است. این داستان جعلی توسط بعضی از روحانیون تورک شیعه مانند آخوند موللا آقا بن عابد بن رمضان علی بن زاهد شروانی معروف به آقا دربندی، و فاضل دربندی هم تبلیغ شده است.
٥-اعلام مذهب جعفری به عنوان مذهب پنجم اسلام
ناصرالدین شاه با تلاش برای ریشهکن کردن رفتارهای شنیع و اعمال زشت شیعیان و ایرانیان متعصب و جاهل و مبارزه با خرافات و جعلیات شیعی، گام مهمی در راستای از بین بردن کینهجویی و تفرقه در جوامع مسلمان برداشت. اما مهمترین و تاریخیترین اقدام ناصرالدین شاه در این راستا، اعلام و تلقی وی از مذهب جعفری به عنوان مذهب پنجم اسلام در ردیف مذاهب حنفی و شافعی و حنبلی و مالکی است. از آن جایی که تلقی ناصرالدین شاه از مذهب جعفری، همانندی و همسانی بسیار با «مذهب جعفری نادری» دارد، این موضعگیری او به نوعی به معنی قبول مذهب جعفری نادری و رد مذهب شیعهی فارسی است[9].
بنا به محمد حسنخان مقدم مراغهای، اختلافات شیعیان و اهل سنت در مورد امامت، بهانهای به دست جاهلان و نادانهای هر دو گروه، برای شرارت و مفسدهجویی داده و باعث ایجاد دشمنی و کینهجویی بین آنها، و موجب ایجاد تفرقه و پریشانی و تضعیف جامعهی مسلمانان و مانع پیشرفت و بهروزی آنها شده بود. ناصرالدین شاه ریشهی خصومت و کینه و عداوت شیعی و سنی را کَند و امنای دو دولت قاجار و عوثمانلی هم با تدابیر درست و پیمانهایی مستحکم دست برادری به هم دادند. به گونهای که در سال چهلم حاکمیت ناصرالدین شاه پیروان پنج مذهب جعفری، حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی به عنوان برادران از صلب اسلام در کمال دوستی و الفت و مودت با هم درآمیخته و همزیستی میکردند و مانند پنج انگشتان یک دست مشت کرده، متحد در مقابل دشمنان بودند.
تدابیر و تلاشهای صادقانه و صمیمانهی ناصرالدین شاه برای منسوخ ساختن تعصب و کینهجویی و جعلیات شیعی، پاسخی مثبت از عوثمانلی دریافت کرد. بنا به المآثر و الآثار، در قدردانی از اقدامات و کوششهای ناصرالدین شاه، عوثمانلیها اجازهی تظاهر به و اجرای علنی شعائر و باورهای مذهبِ جعفری و فقهِ اثنی عشری در قلمروی خود (نجف، کاظمین، سامرا، حله، مکه، مدینه)، کاربرد «اشهد ان علیا ولی الله و حیّ علی خیرالعمل» در اذان، گذاردن نماز با مهر و دست باز، تشکیل مراسم عزاداری عاشورا و روضهی شهدا در استانبول، و تاسیس مدرسهای با نام دبستان ایرانیان برای تربیت کودکان شیعی در استانبول را دادند.
٦- نزدیکی و دوستی با عوثمانلی- اولین سفر خارجی به قلمروی عوثمانلی
دولت قاجار، بر خلاف دولت قیزیلباش (صفویان)، پدیدهای ضد عوثمانلی و ضد جهان تورکیک نهبود. سلاطین قاجار تماما وارسته و فارغ از بیماری عوثمانلیستیزی بودند. آنها هرگز بر علیه اقوام و دولتهای تورک همسایه آلت دست و ماشه و بازیچهی دشمنان تورک و مسلمین نهگردیدند و مرتکب برادرکشی نهشدند. در این میان دورهی ناصری یک نقطهی عطف تاریخی در نزدیکی دولت قاجار با امپراتوری عوثمانلی بهشمار میرود. یکی از نتایج این نزدیکی، تاثیرپذیری شدید دولت و جامعهی قاجار از دولت و جامعهی عوثمانلی در تمام عرصهها و به ویژه عصری شدن و مودرنیته بود. چنانچه در دورهی ناصری اکثر اصلاحات و نوآوریها و نهادسازیهای سیاسی و اداری و نظامی و فرهنگی ... ناصرالدین شاه و دولتمردان قاجاری (امیر کبیر، ...) ملهم و تقلیدی از اصلاحات و تنظیمات عوثمانلی و ... بود. تدابیر ناصرالدین شاه در مبارزه با جعلیات شیعیان، ممنوع ساختن سب و لعن خلفای راشدین، منسوخ کردن جشن عمرکشان و .... هم، علاوه بر دموکراتیزاسیون جامعه و دولت و بسط سکولاریسم، به سیاست راهبردی ناصرالدین شاه برای نزدیکی به دولت عوثمانلی خدمت میکردند.
علاوه بر موارد فوق، ناصرالدین شاه گامهای مشخص سیاسی برای نزدیکی هرچه بیشتر با امپراتوری عوثمانلی برداشت. از جمله با سنتشکنی و خرق عادت، اولین سفر خارجی خود را به قلمروی عوثمانلی انجام داد. بنا به محمد حسنخان مقدم مراغهای، پیش از آن هرگز مرسوم نهبود که سلاطین حاکم بر ایران در زمان صلح و به طور رسمی به قلمروی پادشاهان دیگر وارد شوند. زیرا گمان میشد که این رفتار خطرات بسیاری مانند قتل پادشاه مهمان توسط پادشاه میزبان و یا عصیان و بر تخت نشستن شخصی دیگر در قلمروی پادشاه به سفر رفته ... دارد. اما ناصرالدین شاه این عادت و سنت دیرین را شکست و در زمان صلح به طور رسمی و برای اولین بار در تاریخ سلاطین حاکم بر ایران، به عراق عرب در قلمروی امپراتوری عوثمانلی سفر کرد. هدف اصلی ناصرالدین شاه از این سفر که در ظاهر برای زیارت مکانهای مقدس انجام گرفت، سنتشکنی و باز کردن باب مراوده با سلطان عوثمانلی بود. پس از این تجربهی مثبت، ناصرالدین شاه سیاست نزدیکی و گشودن باب مراوده با دیگر پادشاهان را از طریق انجام چند سفر رسمی به اوروپا تعمیم داد.
٧- نزدیکی و دوستی با عوثمانلی- تاسیس نمایندهگیهای متقابل متعدد
ناصرالدین شاه سیاست پدر خود محمد شاه غازی قاجار مبنی بر ایجاد روابط حسنه با دولتهای اوروپایی را ادامه داد. سالهای حاکمیت ناصرالدین شاه سالهای تنشزدائی و صلح و صلاح و اجتناب از حادثهآفرینی و ایجاد تشنج و جنگافروزی و دخالت در امور داخلی همسایهگان بود. تاسیس نمایندهگیهای سیاسی متقابل، یکی از مهمترین ابزارهای ناصرالدین شاه برای ایجاد و حفظ روابط دوستانه با دولتهای گوناگون بود. در دورهی ناصرالدین شاه روابط کونسولی دولت قاجار به ویژه با امپراتوری عوثمانلی به اوج خود رسید. بنا به کتاب المآثر و الآثار (ص ٤٩، ص ٥١)، در این دوره امپراتوری عوثمانلی دارای ٩ نمایندهگی سیاسی در خاک قاجاری، و دولت قاجاری دارای ۳۱ نمایندهگی سیاسی در خاک امپراتوری عوثمانلی شد:
نمایندهگیهای سیاسی امپراتوری عوثمانلی در
دولت قاجاری – ٩ عدد: در تهران، تبریز، اورمو (اورمیه)،
همدان، ساوجبلاغ (مهاباد امروزی)، سنندج، کرمانشاهان، شیراز، بوشهر
نمایندهگیهای سیاسی دولت قاجار در تورکیهی عوثمانلی
– ۱٠ عدد: در استانبول، وان، حکاری، ترابزون، ارزروم، بایزید، ازمیر،
دیاربکر، آنطاکیه، اسکندریه
نمایندهگیهای سیاسی دولت قاجار در عربستان و آفریقای عوثمانلی – ۲۱ عدد: در شام، مصر، بیروت، جده، طنطنه، حلب، بغداد، بصره، نجف، خانقین، سلیمانیه، کرکوک، کاظمین، مندلیج، مسیب، عماره، سموات، بیت المقدس، بعقوبه، حله، قزل رباط
٨-بنای «قصر ابیض» در کاخ گلستان به تقلید از بیاض کؤشک عوثمانلی و نامگذاری «تالار عبدالحمید» توسط ناصرالدین شاه
از دیگر اقدامات ناصرالدین شاه نشانگر نزدیکی دولت قاجاری و امپراتوری عوثمانلی، بنای «کؤشک و یا قصر ابیض» به تقلید از «بیاض کؤشک» استانبول و نامگذاری تالار بزرگ آن به نام «تالار عبدالحمید» سلطان عوثمانلی از طرف ناصرالدین شاه قاجار است.
در اواخر سلطنت ناصرالدین شاه، سلطان عبدالحمید عوثمانلی تعدادی اثاثیهی عالی و گرانبها شامل چند دست موبل استیل لوئی شانزدهم، پردههای مخملی، دو قطعه آینه با قاب، پایهها و مجسمههای برونزی و مطلا، چند قطعه قالی بافت تورکیه، ... به وی اهدا کرد. ناصرالدین شاه برای جای دادن هدایای سلطان عبدالحمید عوثمانلی، در سمت جنوب غربی محوطهی گلستان که سابقا محل چاربورج (کلاه فرنگی) آغامحمد خان بود، کاخ جدیدی بنا کرد. نقشهی این کاخ را خود ناصرالدین شاه کشیده و ابعاد تالار بزرگ آن را مطابق عرض و طول بزرگترین قالی سلطان عوثمانلی قرار داده بود. پس از پایان کار بنای کاخ جدید، ناصرالدین شاه آن را به تقلید از «بیاض کؤشک» (Beyaz Köşk) واقع در سمت سارییئر استانبول، «قصر ابیض» نامید. به دستور ناصرالدین شاه قالیهای بزرگ اهدایی سلطان عبدالحمید عوثمانلی و تعدادی از تابلوهای پادشاهان و ملکههای کشورهای مختلف اوروپا را که به وی هدیه و یا در سفرهای فرنگستان به یادگار داده شده بودند در تالار قصر ابیض نصب و آن تالار «تالار عبدالحمید» نامیده شد. قصر ابیض از همان آغاز محل اشتغال صدر اعظم و مقر حکومت رئیس الوزراء، و تالار سلطان عبدالحمید، محل تشکیل جلسات هیئت وزراء شد.
بیاض کؤشک استانبول توسط امیر گؤنهاوغلو تهماسبقولو (Emir güneoğlu Tahmasb)[10]، از اوبا (تیرهی) آغجاقویونلوی قاجار، فرماندهی قیزیلباش قلعهی ایروان ساخته شده است. پدر او امیر گؤنه ملقب به ساری آسلان، بیگلهربیگی ایروان در دورهی شاه عباس اول بود. امیر گؤنهاوغلو پس از فتح ایروان توسط سلطان مراد چهارم عوثمانلی به استانبول آورده شد، نام خود را به یوسوف پاشا تغییر داد و به مقامات عالی از جمله بیگلهربیگی، والیگری و وزارت رسید. نام «امیرگان قوْرۇسۇ» (Emirgan Korusu) در سمت سارییئر استانبول، محرف اسم امیرگؤنه است.
٩-از بین بردن جنگهای مذهبی حیدری-نعمتی
در قرون اخیر تعصب و عقبماندهگی مفرط جوامع شیعی، نه تنها به صورت دشمنی با گروههای غیر شیعی مسلمان (سنیها، قیزیلباشها، عموم علویان تورک و ...) و غیر مسلمانان (زرتشتی، موسوی، مسیحی، ...)، بلکه به صورت جنگهای فرقهای بر علیه دیگر گروههای شیعی هم ظاهر میشد. یکی از درازعمرترین این جنگهای فرقهای، جنگ حیدری-نعمتی است که نخست بین طرفداران دو شخصیت مذهبی فارس به نامهای «شاه نعمتالله ولی کوهبنانی» و «سلطان قطبالدین حیدر تونی» آغاز و سپس به خصوص با تحریک شاه عباس اول، پادشاه ضد تورک صفوی در تمام ایران و در این میان تورکان شیعه نیز گسترده شد.
بنا به محمد حسنخان مقدم مراغهای، مخاصمه و دشمنی مریدان این دو شخصیت با یکدیگر، کم کم از دائرهی پیروان طریقتهای ایشان به دیگر طبقات مردم ایران، حتی کسانی که هیچ ارتباطی با این طریقتها نهداشتند کشیده شد. تدریجا تمام شهرها و قصبات در ایران به محلات حیدری و محلات نعمتی تقسیم شد که همه ساله در مناسبتهای گوناگون مخصوصا در روز عاشورا به زد و خورد و کشت و کشتار همدیگر میپرداختند. بعضی از سلاطین صفوی مانند شاه عباس اول هم با انگیزههای سیاسی و سوء نیت، آتش دشمنی و کینهجویی بین این دو گروه را دامن میزدند. اما ناصرالدین شاه قاجار با تدابیر حکیمانهی خود، این وحشیگری و خونریزی را از ایران ریشهکن کرد. چنانچه در سال چهلم حاکمیت او، محلات قدیمی نعمتی و حیدری از شهرها برچيده شده بود و دیگر قطرهای خون به این عنوان و بهانه ریخته نهمیشد.
١٠-مبارزه با خرافات دینی و مذهبی، تاثیر ستارهگان و اجرام آسمانی بر حوادث زمینی و رفتارهای انسانی
دورهی ناصری دورهی ورود علوم و تکنولوژی جدید به ایران مانند کوسموگرافی و نجوم مودرن بر اساس متودولوژی علمی، رواج اعتقاد به حرکت کرهی زمین و ... است. ناصرالدین شاه خود، شخصی سکولار و معتقد به علوم جدید بود و به خرافاتی چون تاثیر ستارهگان و کواکب و اجرام آسمانی بر رفتارها و سرنوشت انسانی و تنجیم و احکام نجوم و تفاّل و تطیّر و استخاره و طالعبینی و سعد و نحس و وقت و ساعت و ... باور نهداشت. در عمل نیز قبل از هیچ کار و سفری به هیچکدام از آنها متوسل نهمیشد. بنا به مولف المآثر و الآثار، ناصرالدین شاه مبارزه با این گونه خرافات را شخصا با اعمال خود، انجام همهی کارها از مسائل کلان حکمرانی و معضلات بزرگ گرفته تا سفرهای گوناگون و امور جزئی بدون مراجعه به تعیین وقت و ساعت و روز و نحس و سعد و ... آغاز کرد. در این راستا ناصرالدین شاه با صدور یک یارلیق –فرمان، نگارش و جای دادن به این خرافات در تقویمها را ممنوع ساخت تا مردم از دروغ بودن تاثیر اجرام آسمانی بر رفتارها و سرنوشتشان آگاه و مصون گردند.
١١-اعطای حقوق شهروندی و رفتار عادلانه با اتباع
ایرانی غیر مسلمان
یکی از رفورمهای مذهبی ناصرالدین شاه و مصادیق مجادلهی وی با فاناتیزم و قشریگری و خرافات شیعی، اعطای حقوق شهروندی به اتباع غیر مسلمان خود، زرتشتیها و مسیحیان و موسویها بود. بنا به مولف المآثر و الآثار، گروههای غیر مسلمان در ایران عموما در معرض بی عدالتی حاکمان بودند. اما در دورهی حاکمیت ناصرالدین شاه، آنها مشمول شفقتهای وی و مانند کشورهای اوروپایی همسنگ دیگر اتباع ایران شده و عدالت در بارهی ایشان رعایت گشت. زرتشتیان و موسویها از پرداخت مالیاتهای گزاف و اجحافآمیز معاف شدند، رفاه و امنیت ارامنه و یهودیان از جمله حق تاسیس مدارس خاص خودشان تامین گشت ....
١٢-سرکوب جنبشهای بابی و تشکیلات فراماسونی توسط ناصرالدین شاه
محمد حسنخان مقدم مراغهای در کتاب المآثر و الآثار، نمونههای بسیاری از شورشها و عصیانها و آشوبهای بابی در دورهی ناصری - که توسط دول اوروپایی مخصوصا بریتانیا تشویق و تحریک میشدند - و سرکوب آنها توسط دولت قاجار را ذکر کرده است. وی همچنین میگوید ناصرالدین شاه فعالیت و تبلیغات فراماسونری در ایران را اکیدا ممنوع کرد و بنیان آن را نابود ساخت. زیرا دستگاه فراماسونری مشغول به شرارت و مفسدهجویی و فریفتن مردم و ترویج خیالات سست بود. مقابلهی ناصرالدین شاه با جریانات بابی و فراماسونری را هم میتوان، بخشی از مبارزهی وی با فاناتیزم مذهبی و مذهبسازیها و جنگافروزیهای فرقهای استعماری شمرد.
١٣-قتل ناصرالدین شاه، قتل یک مصلح آزاداندیش، نواندیش دینی و رفورمیست مذهبی بود
علی رغم رفورمهای مذهبی و آزاداندیشی ناصرالدین شاه در عرصهی دینی و اعطای حقوق شهروندی به گروههای دینی غیر مسلمان زرتشتی و مسیحی و موسوی توسط او و ...، حاکمیت ناصرالدین شاه همواره در معرض تهدید دولتهای اوروپایی و در راسشان بریتانیا و عوامل وی – آنگلوفیلها، ماسونها، محافل ارمنی، پارسیها، بابیها - ازلیها، روحانیون شیعی، و آشوبطلبان تورک از جمله سید جمالالدین و مکتب اختری و .... بود. دشمنی بسیاری از این گروهها با حاکمیت ناصرالدین شاه بسیار عمیق بود و ریشه در تورکستیزی و تلاششان برای پایان دادن به سلسلهی قاجاری و حاکمیت تورک بر ایران داشت. نهایتا نیز ناصرالدین شاه به دست تروریستهای بابی - ازلی به قتل رسید. (گروههای مذکور بعدها با تشکیل اتئلافی به نام جنبش مشروطیت موفق به پایان دادن به سلسلهی قاجاری و حاکمیت تورک بر ایران شدند). جالب توجه است که دیگر سلاطین تورک آزاداندیش و نواندیش مذهبی، شاه اسماعیل دوم و نادرشاه افشار هم به قتل رسیدهاند ...
نقل قولها از کتاب المآثر و الآثار
منعِ اکید و نهیِ شدید از سبِّ خلفاءِ راشدین و موسّسینِ شریعت و دین. باب هشتم، صفحات ١٣٠-١٣١
همانا از عهدِ سلاطینِ صفویّه انارالله براهینهم جهّالِ ایران حسبالعاده در نگارش و زبان چون به خلیفههایِ سهگانه میرسیدند راهِ بیادبی میسپردند و نامِ بزرگان به زشتی میبردند و در مواقع وفیاتِ ایشان جشنهایِ عظیم میساختند و در جمیعِ نقاطِ مسکونهیِ این مملکت، از امصارِ جامعه الی کلاتهایِ محقّر هیچ عیدی در اهمّیت به عُمَرکُشان نهمیرسید. و این معنی منشاءِ خصومتی فاش و معاداتی فاحش با اهلِ سنّت و جماعت گردیده، جامعهیِ اسلامیّه را یک باره بر هم زده بود. هر ساله در موسمِ حج و اوقاتِ زیارت بقاعِ بقیع و حایرِ شریف و ارضی غریّ زاده الله کرامته بر حاضرینِ حجاز و یثرب و عراق از مردمِ ایران هر گونه توهین وارد میآمد و هکذا تجّارِ مملکتِ عجم و مسافرانِ آن پیوسته عرضهیِ مهالک و مخاطرات بودند. علاوه آن که این اعمالِ شنیعهیِ عوام خود به حکمِ حضرتِ جعفر بن محمّد علیه الصّلوة و السّلام مخالفِ شریعهیِ مقدسّهیِ سیّدِ انام است. چه صادقِ آلِ محمّد سلام الله علیه اصحاب و شیعهیِ خود را توصیه میفرمود که با اهلِ سنّت و جماعت خوش درآمیزید. از ایشان مرضی را عیادت کنید و جنایز را تشیع نمائید. تا بهگویند رحم الله جعفر بن محمّد پیروانِ خود را نیکو پرورده است. سیّد المحدّثین نعمة الله الجزائری مینویسد که در عهدِ شاه تهماسب اوّل چون محقّقِ ثانی در قزوین بر مینشست، جوانان در رکابش همی شرطِ تبرّی میگذاردند و بر خلفاء ناسزا میگفتند و میرفتند. علماءِ شیعه از ساکنینِ حرمینِ شریفین و عتباتِ عالیات بر محقّق اعتراض آوردند و مکتوبها کردند که این کار بسی ناهنجار و فی الحقیقه تهلکهیِ شیعیان این دیار است. باری پادشاهِ اسلامپناه ایران این افاعیلِ جاهلانه را از قلمرویِ خویش برانداخت و بر بندهیِ نگارنده قدغنِ سخت فرمود تا در کتب و سایرِ مطبوعات نیک به هوش باشم اگر از کتّاب لعنی و سبّی نسبت به صحابهیِ کبار مشهور افتد مواخذهیِ شدید کنم و کتابها محجّر سازم. اکنون از سالها است که شعارِ عمرکشان از جمیعِ ایران بر افتاده و قصّهیِ مجعولهیِ بابا شجاع منسوخ گردیده و مطبوعات از سخنانِ ناسزا و اورد (؟) کلماتِ زشتِ ناشایست پاک شده است.
منعِ مذاکرهیِ مجعولِ عروسیِ قاسم بن الحسن
ع. باب هشتم؛ ص ١٢٤
این قصّهیِ دراز هیچ اصل نهدارد و از مورّخین و محقّقینِ محدّثین احدی آن را نقل نهنموده، حتی غوّاصِ بحارِ اخبار علّامهیِ مجلسیِ ثانی علیه الرّحمه که متاخّرین متتبّعی در آثار چون او نهدارند این شهرتِ کاذبه را راساً بلا اصل دانسته است. در این سنوات ازهدالمعاصرین حاج شیخ جعفر مجتهد ششتری قدّس الله سرّه خوابی دیده بود کاشف از کذب این داستان. پس شرحی در این باب به حضورِ شاهنشاهِ اسلامیانپناه معروض داشت و از آن وقت بر جماعتِ ذاکرین و رثات در خواندنِ این حکایتِ مجعول و راندنِ این روایتِ موضوع، قدغنِ اکید رفت و نهیِ شدید گردید. بلی، نگارنده را در طیِّ تتبّعات اکتشافی شگفت روی داده و منشاءِ این شهرت را به دست آورده، به شرحی که در ترجمهیِ حضرتِ سکینهیِ بنت الحسین صلوات الله علیه از کتابِ خیراتِ حسان برنگاشته است و آن تحقیق به یادگار گذاشته.
رفعِ تقیّه از پیروانِ طریقهیِ جعفریه؛ باب هشتم، صفحه ١٠٧
اختلافی را که شیعه با اهلِ سنّت در مسالهیِ امامت دارند جُهّالِ فریقین من القدیم دستآویزِ شرارت و فساد و سرمایهیِ عداوت و عناد ساخته، شقِّ عصایِ امّت کردهاند و حقّ تعالی دانا است که این تفریقِ جماعت و القاءِ خصومت تا چه حد از قوّت و شوکتِ اسلام بهکاسته و اِعلاءِ کلمهیِ حقّ و حرکتِ لواءِ حنیفیهیِ بیضاء را راه بربسته است. پادشاهِ اسلامپناه سَوْرتِ این اشجار به شکست و ریشهیِ این نقار برکند. اُمناءِ دولتینِ علّیتینِ اسلام تدابیرِ صائب به کار بردند و دستِ اخوّت داده مواثیقِ مستحکم سپردند. جزاهم الله عن الاسلام و اهله خیراً. اینک مذاهبِ جعفری و حنفی و شافعی و مالکی و حنبلی، که به مثابهیِ اخوهیِ خمسند از صلبِ مبارکِ اسلام، با یکدیگر در کمالِ الفت و التیام درمیآمیزند و ارتباط و اختلاط میورزند:
ما پنج برادری که از یک پشتیم
در
پنجهیِ روزگار، پنج انگشتیم
چون
فرد شویم، در نظرها عَلَمیم
چون جمع شویم بر دهنها مشتیم
حجّتِ
ساطع و برهانِ قاطع این دعوی، بانگِ بلندِ اشهد ان علیّاً ولی الله است بر فرازِ
مآذن در حایرِ مطهّر و نجفِ اشرف و مشهدِ کاظمین و خطّهیِ سامرّاء و حلّهیِ
فیحاء و امثالها و هکذا صلایِ حیّ علی خیرالعمل و اقامهیِ صلوة با مُهرِ نهاده و
دستِ گشاده در حرمینِ مکّه و مدینه و ادآءِ شعایر و قضاءِ مناسک موافقِ مذهبِ
جعفری و فقهِ اثنی عشری و تشکیلِ مجالسِ عزاء در موسمِ عشرِ عاشوراء و خواندنِ
روضهیِ شهداء که از شعارِ تشیّع میباشد به دارالسّعادهیِ قسطنطنیّه و اشباهها و
هکذا ایجادِ معلمخانه در کورسییِ ممالکِ عثامنه خلّدالله سلطانهم که موسوم به
نامِ دبستانِ ایرانیان است و خاصّهیِ تربیتِ اطفال و شبّانِ شیعیان.
نسخِ آیینِ حیدری و نعمتی. باب هشتم، صفحه ١٢٥
از دورانِ گورکانیان ما بینِ مریدانِ شاه نعمة الله کُهبنانی
و مریدانِ پیرِ کبیر سیّد حیدر تونی کار به مخاصمه میگذشت و این مرض از مریدانِ
مصطلح و پیروانِ طریقتِ ایشان متدرّجاً به جمیعِ طبقاتِ رعایای ایران حتّی مردمِ
عامّهیِ بازاری که با هیچ طریقت سر و کاری نهدارند نیز سرایت کرده، در نفوس متمکّن
و در قلوب مرکوز گردیده بود و هر ساله در اوقاتِ اجتماع و ازدحام علی الخصوص روزِ
عاشوراء، در کافّهیِ شهرها و قصباتِ تمامِ ممالکِ محروسه میانِ اهالییِ محلّاتِ
حیدری و مردمِ محلّاتِ نعمتی جنگهایِ بزرگ میافتاد و از طرفین کشتارهایِ سخت به
ظهور میرسید. همانا سلاطینِ صفویه بر اقتضایِ پولیتیک این آتش را دامنها زدند و
عمومِ مردمِ ایران را از این رهگذر بر دو قسمت متضاد ساخته، با یکدیگر خونخواه
و کینهجوی کردند. یکی از
سیّاحانِ فرنگ که در عهدِ سلطنتِ سلالهیِ مذکور به اصفهان آمده است از دشمنیها و
مقابله و مجادلهیِ حیدری و نعمتی شرحی شگفت نوشته و بندهیِ نگارنده، ترجمهیِ آن
را در لغتِ اصفهان از مرآت البلدان مندرج ساخته است. باری این شاهنشاهِ گیتیپناه
در ضمنِ این چهل سالِ شمسیِ سلطنتِ جاودانه به تدریج تدبیرهایِ حکیمانه برانگیخت
تا این وضعِ وحشیگری و خونریزی را از میانِ مردمِ طبقاتِ مردمِ ایران برانداخت.
اینک از سالها است که تمامِ محلّاتِ قدیمِ حیدری و محلّاتِ نعمتی با یکدیگر
برادرانه درمیآمیزد و در عاشوراها و سایرِ ایّام اجتماع و ازدحام به قدرِ محجمهای
خون نهمیریزد.»
قول به کذبِ مقالاتِ اصحابِ احکام و ظهورِ فسادِ اعتقاد بر تاثیراتِ اجرام. باب هشتم، صفحه ٩٣
-رواجِ فنِّ کوسموگرافی که عبارت است از علمِ شریفِ هیاتِ عالم و معرفتِ نجوم بر عقیدهیِ جدیده
که خداوندانِ عقول و بصایر را پس از طیِّ مراتبِ برهان و حصولِ حقیقتِ اذعان بر آن
از معنی العظمة لله فی الجمله آگاه میسازد
-ظهورِ اعتقاد به حرکتِ سیّارهیِ ارض
-رواجِ قول به کذبِ مقالاتِ اصحابِ احکام و
ظهورِ فسادِ اعتقاد بر تاثیراتِ اجرام
مبداءِ این اثرِ عمدهیِ روحانی خودِ سیرهیِ خاصّهیِ اعلیحضرتِ اقدسِ صاحبقرانی است. چه این پادشاهِ جمجاه ایدّه الله از بدایتِ استواء بر عرشِ سلطنتِ ایران تا این زمان، در هیچ کاری از مهمّاتِ فرمانروائی و معظّماتِ گیتیخدایی زمامِ اختیار جز به دستِ قائدِ توکّل بر آفریدگارِ جزو و کل نهسپرده و بدون تعیینِ وقت و ساعت و روز و ملاحظهیِ انحراف از سمتِ «سکّیز یولدوز»[11] به کارهایِ بسیاری اقدام نموده و سفرهایِ با اهمّیت فرموده است و مآلِ عزیمتها و نهضتهایِ وی همه خیر و نجاح بوده و از آثارِ مترقّبه و نتایجِ منظوره به مافوقِ خیال نایل گردیده است. بالخصوص در سالِ یک هزار و دویست و هفتاد و هفتِ هجری «یارلیقِ بلیغ» بر عهدهیِ جمیع حکّامِ ممالکِ محروسه صادر گردید تا اربابِ تقاویم را از نگارشِ خرافاتِ قدیم قدغن کنند و حواسِّ عمومِ مردم را از تطرّقِ تفرّق ایمن سازند.
افتتاحِ بابِ مراودهیِ ذاتِ همایونِ سلطنتِ
عظمی شخصاً با سایرِ دولِ دنیا - ص ٩٧
از عاداتِ دیرین و رسومِ کهن در مملکتِ ایران یکی آن بود که پادشاه با سِمَتِ سلطنت و عنوانِ رسمیّت هیچگاه به قلمرویِ پادشاهِ دیگر ورود نهمیفرمود الّا عتوةً و قهراً امّا صلحاً و سلماً. این معنی حجزی عظيم داشت و در اقدام بر این قدوم بسی خیالات میرفت و بسا احتمالات میآمد. و این پادشاهِ حقایقآگاه خُلفِ این عادت کرد و خرقِ این طبیعت فرمود و با صورتِ صلح از خاکِ خویش پایِ مبارک بیرون نهاد. نخست برای تلثیمِ عتبات و تشرّفِ قبابِ مشاهدِ مقدّسهیِ ائمّهیِ عراقِ عرب صلوات الله علیهم اجمعین به قلمرویِ سلاطینِ عثامنه داخل گشت. هم به فیض و فوزِ زیارت واصل شد و هم به کرامتِ خرقِ این عادت نایل گردید. آنگاه کرّةً بعد اولی به قسمتِ اوروپا مسافرت نمود و با امپراتورانِ اعظم و پادشاهانِ محتشمِ آن ممالکت ملاقات فرمود و از احترام و تکریم و تبجیل و تعظیمِ ملل آن دید که در خیالی نهگنجد. لا عَیْنٌ رَأَتْ ولا اُذُنٌ سَمِعَتْ. چنانچه در تمامِ رویِ زمین مشهور است و در جمیعِ تواریخ و غیرها مسطور.
تعمیمِ معدلت نسبت به مللِ مخالفه، ص١٢١
در قلمرویِ این پادشاه چند گروه ذمّی و معاهد است و غالباً در ایران سلوکِ ملوک با ایشان بر بی اعتدالیِ مالی و حالی بوده و این زمان همهگان مشمولِ شفقتهایِ شاهنشاهانه میباشند. یگانه و بیگانه مثلِ بحبوحهیِ فرنگ در میزانِ معدلت همسنگست.
-به تاریخِ یک هزار و دویست و نود و نه زرتشتیانِ یزد و
کرمان را از اضافهیِ جمعی گزاف که به اجحاف بر ایشان بسته شده بود معفوّ و معاف
داشت و سپاسِ این موهبتِ دائم را اهلِ نحلهیِ ایشان از هندوستان تشکّرنامهها
عرضه داشتند و در روزگار جشنی به یادگار گذاشتند.
-و در سالِ هفتمِ جلوسِ ابد مانوس خلیفهیِ تاتاووس رئیسِ
ارامنهیِ جولفا به دربارِ معدلتمدار رسید، حکمِ جهانمطاع در حقِّ عمومِ ارمنیهایِ
ایران بر رفاه و امان صادر گردید و اینک ملّتِ ارامنه را در دارالخلافهیِ تهران و
دارالسّطنهیِ اصفهان و غیرهما مدارسی است مشحون از اساتذه و تلامذه که در این
دولتِ جاوید آیت با نهایتِ اهمّیت ساخته و به تعلیم و تعلّمِ فنونِ خاصّهی کیش
خویش و غیرها پرداختهاند و این اساسها بر آسایش و آرامشِ این ملّت شاهدِ واحد كالألف
است .
-و در سالِ یک هزار و دویست و نود و دو از هجرتِ نبویّه علی صاحبها ألف ألف ثناء و تحیّة آگوستینِ محترم ارشوکِ هراکله را حضرتِ پاپ خلیفهیِ کلمة الله عیسی بن مریم علی نبیّنا و علی اله و علیه صلی الله و سلّم از شهرِ روم کورسیِ ممالکِ ایتالیا با نامه و هدایا به دربارِ این شهریار فرستاد و در حقِّ کافّهیِ ملّتِ کاتولیکِ سکنهیِ خاکِ ایران خواهشِ بذلِ توجّهات و شمولِ عنایاتِ بی نهایات نمود و چون فرستادهیِ مذکور نعمتِ رفاه و امان و موهبتِ عدل و احسان در بارهیِ کاتولیکیّه و سایرِ مللِ مختلفهیِ ایران به رایگان دید و به سمعِ جنابِ پاپ رسانید کرّةً بعد اولی با تشکّرنامهای اعلی به رسالت آمده هدایای گرانمایه آورد. و صورتِ آن مکاتیبِ متبادله را نگارنده در بعضی از کتبِ تاریخیّه و جوغرافی ضبط نموده و خودِ این معنی افتتاحِ مرابطهیِ رسمیّهیِ دولتِ علّیه است با خلافتِ عیسویّه.
طیّ بساط فرامیسین (فراموشخانه). ص ١١٨
این دستگاه سخت اسباب افتتان مردم ایران گردیده و مظنهی شرور و مفاسد و رواج خیالات کاسد شده بود. لاجرم پس از بنیان و هدم اساس آن قدغن شدید شد و نهی جاوید گردید که سپس احدی به این اسم دهان باز نهکند و زبان دراز نهنماید.
[1] نوشته هایی در مورد ناصرالدین شاه:
از اشعار فلسفی ناصرالدین شاه: کفر و دین، دِیر و حرم
شد؛ سُبحه شد، زنّار شد
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/08/blog-post_30.html
سلیمان نظیف: ناصرالدّین شاهین شو گوزهل بیتلهری
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/11/blog-post.html
شاهِ مغفورِ ايران ناصرالدين شاه حضرتلهری
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/10/blog-post_21.html
گذرنامههای قاجاری به زبان تورکی در دورهی ناصرالدين
شاه – تذکرهی مرور سيد جمال الدين (اسدآبادی افغانی) به زبان تورکی
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/09/blog-post_22.html
تدريس زبان تورکی در مدرسهی دارالفنون دورهی ناصرالدين
شاه قاجار، نخستين دانشگاه در تاريخ مودرن ايران
http://sozumuz1.blogspot.com/2018/08/blog-post_28.html
مدحیهی
تورکی قُمْری دربندی در ستایش ناصرالدین شاه قاجار
http://sozumuz1.blogspot.com/2020/01/blog-post.html
دولت قاجار و سرکوب جنبش بابی
[2] «مقدم» نام بعدی طائفهی
تورک-موغول «اوتوزایکیOtuziki » است که به
سبب مانگلایMañlay – پیشاهنگ
بودن این طائفه در اوردوی تورک به هنگام جنگ، بعدها جایگزین نام اصلی تورکی
اوتوزایکی شده است.
[3] لینک دانلود پدف نسخهی داشباسمای
کتاب المآثر و الآثار
https://ketabpedia.com/تحميل/الماثر-و-الاثار/
لینک نمایش و دانلود تک تک صفحات کتاب المآثر و الآثار
http://dl.nlai.ir/UI/Forms/BasicViewerContinues1.aspx?id=7edb5679-4fb6-4689-8656-7146dbf773aa
[4] شاه اسماعیل دوم، پادشاه سنی
صفویان و نواندیش دینی تورک
[5] متن تورکی وثیقهی اتحاد اسلام نادری- نجف
[6] در تفاوت قرائت محمدشاه غازی قاجار-حاجی میرزا آقاسی ایروانی و
قرائت شاه اسماعیل اول از مذهب علوی
[7] مظفرالدین شاه: گل و لای نعل اسبهای اوردوی قهرمان عوثمانلی،
مدال شرف بر سینهی من است
[8] تحریفهای واقعه عاشورا
http://fa.wikishia.net/view/تحریف%E2%80%8Cهای_عاشورا
تورک
ملّتی و حادثهیِ کربلا-علی حیدر امیر
[9] نادرشاه موسس و مبدع مذهب جدید جعفری ویا دقیقتر «مذهب جعفری نادری»
به عنوان مذهب پنجم اهل سنت است. ویژهگیهای اصلی مذهب جعفری نادری، که غیر از
مذهب «شیعهی امامی» است عبارت هستند از: انکار و رد بحث امامت و ولایت تشیع؛ عدم
اعتقاد به معصوم بودن امامان؛ لزوم تکریم و اعزاز خلفای راشدین؛ تسامح عقیدتی و
تقبیح و اجتناب از تکفیر دیگر مذاهب و ادیان؛ غیر ضروری، زائد و زیانبار دانستن
صنف روحانیون شیعی (کلا صنف خادمان دینی تمام مذاهب و ادیان)؛ ممنوعیت ذکر علی ولی
الله در اذان و اقامه؛ ممنوعیت برگزاری جشن غدیر خم؛ مخالفت با عزاداریهای شیعیان؛
ترک و مخالفت با متعه (صیغه)؛ قبول مسح در وضو؛ .....
[10] Emirgûneoğlu Yusuf Paşa
[11] سکز یلدوز (سهکیز
اولدوز): بدان که حکمای تورک و قتا (خاتا) و اویغور و دشت قیپچاق تصوّر کوکبی
کردهاند در زیر فلک قمر و آن را سکز یلدوز نام نهاده. و به غایت ستاره نحس است و
چنین گویند که او هر روز در جهتی باشد از جهات عالم. و مراد آن که هرکس که رو بدان
جانب نماید و ابتدای کاری نماید به فرجام نهرسد، بلکه پشت بدان جانب کرده و شروع
در کار کنند تا حسب المدعا ساخته گردد چون فوق الارض باشد نهشاید سواری کردن و
اسب تاختن و چون تحت الارض بوَد روا نهبُوَد دفینه نهادن و تخم کاشتن و کاریز
کندن و امثال ذلک و جهات حرکات او را از ایام ترکیه چنانچه در این جدول مسطور است
معلوم نمایند و جدول این است.....
No comments:
Post a Comment