فرمان جهانشاه قاراقویونلو در منع عزاداری محرم و مراسم عاشورا و آئینهای خودآزاری جمعی و علنی، و مجازات لعنکنندهگان و ناسزاگویان به خلفای راشدین و صحابهی پیغامبر
مئهران باهارلی
KARA KOYUNLU CİHAN ŞAH'IN; TOPLUCA YAPILAN MUHARREM AYI YASLARINI, ÂŞÛRÂ TÖRENLERİNİ VE KENDİNE ZARAR VERME RİTÜELLERİNİ YASAKLAYAN; PEYGAMBER'İN SAHABELERİNE LANET OKUYAN VE İSLAM'IN ÖNDE GELEN ŞAHSİYETLERİNİ SÖVENLERİN CEZALANDIRILMASINI EMREDEN FERMANI.
A DECREE BY JAHAN SHAH QARA QOYUNLU BANNING COLLECTIVE MUHARRAM MOURNING, PUBLIC ASHURA CEREMONIES, AND PROHIBITING RITUALS OF MASS SELF-HARM SELF-FLAGELLATION, AND MANDATING THE PUNISHMENT FOR THOSE WHO CURSE OR REVILE THE COMPANIONS OF THE PROPHET AND INSULT PROMINENT FIGURES OF ISLAM.
MÉHRAN BAHARLI
خلاصه
در این نوشته فرمانی به فارسی از سلطان نویان ابوالمظفّر جهانشاه باهادیر قاراقویونلو باهارلی تورکمان – حقیقی که در آن امر به جلوگیری از سب و لعن صحابهی پیغمبر و بزرگان اسلام و منع کردن برگزاری مراسم عاشورا و عزاداریهای محرم و زیارتخوانی و خودآزاری (قمهزنی و سینهزنی و ...) و گریه و زاری جمعی و علنی در مکانهای عمومی توسط شیعیان میکند را معرفی کردهام. جهانشاه بر گونهی «قاراقویون» مذهب غلات تورکمان و یا با ترمینولوژی امروزی مذهب علوی تورک رایج در تورکایلی بود. گونهی قاراقویون مذهب علوی تورک علی رغم داشتن تفکرات غالی دوازده امامی، - بر خلاف فرقهی سیاسی قیزیلباش که در زمان شیخ حیدر و شاه اسماعیل اول ظاهر شد و شدیدا ضد سنی بود - به هیچ وجه دشمن اهل سنت نهبود. این وضعیت در مورد بکتاشیگری که معادل گونهی قاراقویون مذهب علوی تورک در آناتولی شمرده میشود هم صادق است.. تاریخ صدور این فرمان، ١١ ژانویه ١٤٦١، هفت سال پیش از مرگ نویان جهانشاه است. در آن تاریخ تبریز پایتخت دولت تورکمان قاراقویونلو بود و تحت فرمانروایی جهانشاه (حاکمیت ۱۴۳۶ - ۱۴۶۷) اداره میشد. مصادف با زمانی که شیخ حیدر پدر شاه اسماعیل اول در راس طریقت صفویه قرار داشت. آن طریقت در طول ۲٨ سال ریاست شیخ حیدر از علویگری تورک اولیه و یا صوفیسم قاراقویون، به یک فرقهی سیاسی – نظامی شدیدا ضد سنّی به نام حیدریه و نیروی وکالتی دولتهای استعمارگر صلیبی اوروپایی متحول شده بود. سنیستیزی (سب و لعن خلفای راشدین و صحابهی پیغمبر اسلام، مراسم عُمَرکُشان، ....) و رفتارهای حاصله از آن مانند عزاداری عاشورا – دههی محرم که امروزه به یک نمایش و کارناوال افسردهگی گروهی و خودآزاری جمعی تبدیل شده است، نقشی مرکزی و سمبولیک در فرهنگ شیعی امامی فارسی دارد. اما تماما غیر خودی و غریب در فرهنگ قومی، ملی، تاریخی و اعتقادی ملل تورکیک و موغولیک و اسلام تورک است. در طول تاریخ به جز افرادی معدود (مانند شاه اسماعیل اول، شاه تهماسب اول، شاه عباس اول، ...) تقریبا تمام سلاطین و خواقین و حکام و مقامات عالیرتبهی تورک مصلح و خیراندیش و دورنگر که بر واقعیات فوق آگاه بودند (مانند جهانشاه قاراقویونلو، شاه اسماعیل دوم، نادر شاه افشار، ناصرالدین شاه قاجار، مظفرالدین شاه، ....) با این رفتارها، مخصوصا نمایش علنی و جمعی آنها در شکل اجرای مراسم سمبولیک (تولّی و تبرّی، مراسم عُمَرکُشان، آیینهای خودآزارانهی قمهزنی، شیون و زاریهای جمعی عاشورا، ...)، به انحای مختلف مبارزه کردهاند.
جهانشاه باهادیر قاراقویونلو در این فرمان میگوید قطعِ ریشههای اهل بدعت و طغیان و فساد، زدودنِ لجاجتِ مشرکان و منافقان، و درهمکوبیدنِ بنیانِ شرارت و تجاوز از وظایف سلطان است و موجبِ اصلاحِ احوالِ زمین و زمان، بهرهمندی از مواهبِ امنیت و سلامت، پیشرفتِ حکومت و ملت، و سامان یافتنِ ارکانِ دین و دولت میشود. او میگوید رسالهی «قاضیالقضات مجدالدین» را - در بارهی ظهور فرقههای مذهبی باطل و گمراه که دشمن اهل سنت و جماعت هستند و کفر و خسران و رسواییشان در دنیا و آخرت – قرائت کرده و بر آنها آگاه شده است. رساله، کسانی که به بدعتگذاری اقدام و سنن نبوی را انکار میکنند، فرایض و احکام دین و شریعت را زیر پا میگذارند، صحابهی پیامبر را سب و لعن میکنند، پیشوایانِ اهلِ سنت و جماعت را رد مینمایند و با اهل طاعت و عبادت سرِ ستیز دارند را طرد و خارج از دین اعلام میکند. بنابراین، بر اساس وظائف سلطان در دفع شرارت و طغیان اهل بدعت و فساد، و اجتهاد قاضی القضات که أعلم و در این امور آمر و ناهی است، جهانشاه باهادیر قاراقویونلو فرمان میدهد بر همهگان واجب است صالحان را مورد عنایت قرار دهند؛ برای حفاظت از احکام پیغمبر بهکوشند؛ از بیدینان و فاسقان دوری گزینند؛ رافضین (جداییطلبی فرقهای) و اهل فساد را سرکوب و ریشهکن کنند؛ کبرِ و تعصب، خصومت و لجاجت آنها در هم بهشکنند؛ هر فردی که از حدود شریعت پا فراتر نهد یا از طریق ایمانِ منحرف گردد را طبق حدود شرعی و تعزیرات مجازات کنند. و از آنجائی که بنا به فتاوای بزرگان اسلام، مراسم نمایشی عزاداری عاشورا، و بازگویی و روایت علنی و خشن وقایع تاریخی دههی نخست محرم (مرثیهخوانی) حرام است؛ و جراحت زدن به بدن، شرحه شرح کردن اعضا (خودآزاریهای زنجیرزنی و قمهزنی و ...)، و ناله و زاری نمودن جمعی در انظار عمومی واجب شرعی نیست، از این به بعد هیچ کس نهباید به چنین رفتارهای نامشروع مبادرت ورزد و مطلقاً نهباید روایت وقایع عاشورا (زیارتنامهی امام حسین) خوانده شود. هر کس که به انجام این اعمال شنیع اصرار ورزد، باید مطابق با موازین شریعت، تشهیر و تعذیب و تعزیر و تادیب (رسوایی عمومی، شکنجه، حبس و مجازات بدنی و تنبیه، ...) شود، تا عبرتی برای سایر دشمنان دین و مخالفانِ شریعتِ محمدی باشد. بزرگان سادات، علما، قضات، سپاهیان، صالحان، نامداران، اشراف، صاحبمنصبانِ، کارگزاران، متصدیانِ امور، همچنین عموم مردم، و تمامی سکنهی عموماً «سرزمین آزربایجان» و خصوصاً «دارالسلطنهی تبریز»، باید به طور جدی انجام این اعمالِ ناپسند را منع و طرد نموده و از دست زدن به این رفتارهای فاسد اجتناب و دوری کنند. هیچکس نهباید به هیچوجه از این حکمِ لازمالاجرا تخطی کند و یا موجب ناخشنودی و شکایتِ قاضی القضات مذکور گردد. این حکم باید دقیقاً رعایت شود و هر کس آن را تغییر دهد، پاسخگو خواهد بود.
Özet
Bu makâlede, "Hakikî" mahlasıyla tanınan Sultan Noyan Ebu'l-Muzaffer Cihan Şah Bahadır Kara Koyunlu Baharlı Türkman tarafından yayımlanan Farsça bir fermanı sunuyorum; söz konusu ferman, Hz. Peygamber'in Sahâbelerine ve İslam'ın önde gelen şahsiyetlerine hakâret edilip beddua okunmasına son verilmesini emretmekte; ayrıca Şiîlerin kamusal alanlarda Âşûrâ ritüellerini, Muharrem yas törenlerini, ziyâret duâları okuma ve kendine bedensel ve mental zarar verme (kesici aletlerle yapılan kendini yaralama ritüelleri, kafaya kama vurma ve göğüs dövme gibi) eylemlerini icra etmelerini ve toplu halde ağlayıp feryat etmelerini yasaklamaktadır. Cihan Şah, Türkman *Gulat* inancının — veya modern terminolojiyle, Türkili coğrafyasında yaygın olan Türk Alevîliği inancının — "Karakoyun" varyantına mensuptu. Türk Alevîliğinin Karakoyun varyantı On İki İmamlı Şiîliği inançlarını barındırmasına rağmen, - Şeyh Haydar ve Şah İsmail I. dönemlerinde ortaya çıkan ve koyu bir Sünnî karşıtlığı güden siyâsî – askerî Kızılbaş akımının tersine - Sünnîlere karşı hiçbir şekilde düşmanca bir tutum içinde değildi. Bu durum, Türk Alevîliğinin Karakoyun varyantının Anadolu'daki karşılığı olan Bektâşîlik için de geçerlidir; Bu ferman, Noyan Cihan Şah'ın ölümünden yedi yıl önce, 11 Ocak 1461 târîhinde yayımlanmıştır. O dönemde Tebriz, Türkman Karakoyunlu Devleti'nin başkentiydi ve Cihan Şah (saltanatı 1436–1467) tarafından yönetiliyordu. Bu dönem, Şah İsmail I.'in babası Şeyh Haydar'ın Safeviyye tarikatındaki liderlik sürecine denk gelmekteydi; Şeyh Haydar'ın yirmi sekiz yıllık liderliği sırasında tarikat, kökenindeki erken dönem Türk Alevîliği veya Karakoyun tasavvufundan sıyrılarak, Avrupalı Haçlı sömürgeci güçler adına vekil bir kuvvet işlevi gören ve aşırı Sünnîlik karşıtı tutumuyla öne çıkan siyâsî-askerî bir tarikat olan *Haydariyye*’ye dönüşmüştür. Aşırı Sünnî karşıtı hissiyat ve bundan kaynaklanan davranışlar —Râşidun Halifeleri ile İslam Peygamberi'nin Sahâbelerinin sövülmesi ve onlara lanet okunması, "Ömer-koşan" (Halife Ömer'in ölümünün kutlanması) ritüelleri ve Âşûrâ ile Muharrem ayının ilk on gününün idrak edilmesi gibi— kolektif bir hüzün ve kitlesel bir kendini kırbaçlama ritüelleri ve kesici aletlerle kendini yaralama gösterisine dönüşmüştür. Bu uygulamalar Fars On İki İmamcı Şiî kültüründe merkezî ve sembolik bir yere sahip olsa da, Türk ve Moğol halklarının etnik, ulusal, tarihsel ve dini kültürleri ile Türk İslamı’na tamâmen yabancıdır. Târîh boyunca, (I. Şah İsmail, I. Şah Tahmasb ve I. Şah Abbas gibi) birkaç istisna dışında; söz konusu gerçeklerin bilincinde olan reform yanlısı, hayırsever ve ileri görüşlü Türk sultanları, hanları, hükümdarları ve üst düzey yetkililerinin (Cihan Şah Karakoyunlu, II. Şah İsmail, Nadir Şah Avşar, Nasıreddin Şah Kacar ve Muzaffereddin Şah Kacar gibi) neredeyse tamamı, bu davranışlara —ve özellikle de *Tevellâ* ve *Teberrâ*, *Ömer-Koşan* töreni, kitlesel kendini kırbaçlama, kesici aletlerle kendini yaralama ve toplu Âşûrâ ağıtları gibi sembolik ritüeller aracılığıyla bunların alenen ve topluca sergilenmesine— çeşitli yollarla karşı çıkmıştır.
Karakoyunlu Cihanşah Bahadır bu fermanda; sapkınlık, isyan ve fesadın kökünü kazımanın, müşrikler ile münafıkların inadını kırmanın ve kötülük ile saldırganlığın temellerini sarsmanın Sultan’ın görevleri arasında yer aldığını; zîrâ bu eylemlerin dünyayı ve zamanı iyileştirmeye, güvenlik ve esenlik nimetlerinden istifâde etmeye, hâkimiyet ve milletin yücelmesine ve din ile devletin dayandığı sütunların sağlamlaşmasına vesile olduğunu belirtmektedir. O, *Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat*’in düşmanı olan; küfürleri, dünyadaki ve ahiretteki perişanlıkları ve rezillikleri gözler önüne serilen batıl ve sapkın dînî fırkaların ortaya çıkışını ele alan Başyargıç Mecdüddin*’in risâlesini okuduğunu ve muhtevâsını bütünüyle kavradığını belirtmektedir. Söz konusu risâle; dinde sonradan uydurma şeyler (bid’at) çıkaranları, Peygamber’in Sünneti’ni reddedenleri, dînin ve Şeriat’ın farzlarını ve hükümlerini ayaklar altına alanları, Peygamber’in Sahâbelerine dil uzatıp lanet okuyanları, *Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat* önderlerini tanımayanları ve dindar, itaatkâr kimselere karşı düşmanlık besleyenleri kınamakta; bu kişileri inanç dâiresinin dışında îlân etmektedir. Bu nedenle, Sultan'ın sapkınlık ve yozlaşmanın savunucularının kötülük ve isyanlarını püskürtme görevi gereği ve bu konularda en bilgili otorite olan ve emretme ve yasaklama yetkisine sâhip Baş Yargıcın hukîkî hükmüne dayanarak, Cihan Şah Bahadur Kara Koyunlu şu hükmü verir: Herkesin; sâlih kimselere hürmet göstermesi, Peygamber’in hükümlerini ayakta tutmaya gayret etmesi, dinsiz ve ahlaksızlardan uzak durması, *Râfizîleri* (mezhepsel ayrılıkçıları) ve fesatçıları bastırıp ortadan kaldırması, onların kibir, taassup, düşmanlık ve inatlarını kırması; ayrıca Şeriat sınırlarını aşan veya iman yolundan sapan her bir şahsı, öngörülen yasal sınırlar ve takdîrî cezâlar çerçevesinde cezalandırması bir vecibedir. Önde gelen İslam âlimlerinin fetvâlarına göre; Âşûrâ yas ritüellerinin icra edilmesi ve Muharrem ayının ilk on gününde yaşanan târîhî olayların (dramatik ağıt yakma gibi) halka açık ve ayrıntılı bir şekilde anlatılması yasaktır; kişinin kendisine eziyet etmesini veya vücudunu yaralamasını içeren eylemler (zincirle dövünme ve kesici aletlerle kendini yaralama ve kendini kırbaçlama ritüelleri dahil) ile halka açık feryat ve ağıt yakma uygulamaları dînî yükümlülük değildir. Bu nedenle, bundan böyle hiç kimse bu tür gayr-i meşrû uygulamalara girişmemeli ve Âşûrâ olaylarının açık mekanlarda anlatılması (İmam Hüseyin'in *Ziyaretname*sinin okunması gibi) kesinlikle gerçekleştirilmemelidir. Bu menfûr eylemleri işlemekte ısrar eden herkes — inancın diğer düşmanlarına ve Muhammedî Şeriat'ın muhâliflerine caydırıcı bir örnek teşkil etmesi amacıyla — Şeriat ilkeleri uyarınca kamuoyu önünde ifşa edilmeli; hapis ve bedensel cezâlara tâbî tutulmalıdır. Önde gelen Seyyidler, din âlimleri, kadılar, askerî erkân, sâlih kimseler, ileri gelenler, aristokratlar, memurlar, idâreciler ve işlerin başında bulunanlar; bunların yanı sıra bütün halk, genelde "Azerbaycan Diyarı" ile özelde "saltanat Merkezi Tebriz"in tüm ahâlisi, bu çirkin fiillerin işlenmesini ciddiyetle yasaklayıp reddetmeli ve bu tür yozlaşmış davranışlara tevessül etmekten kaçınmalıdır. Hiç kimse, hiçbir koşulda bu bağlayıcı karardan sapmamalı ve adı geçen Başyargıç nezdinde hoşnutsuzluğa ya da şikâyete yol açacak bir tutum sergilememelidir. Bu karara titizlikle uyulması zorunludur; kararı değiştiren herkes bundan sorumlu tutulacaktır.
Abstract
In this article, I present a Persian decree issued by Sultan Noyan Abu al-Muzaffar Jahan-Shah Bahadur (Cahanşah Bahadır) Qara Qoyunlu Baharlu Turkman—known by the pen name "Heqîqî"—which orders a halt to the reviling and cursing of the Prophet’s Companions and the great figures of Islam, and prohibits the observance of Ashura rituals, Muharram mourning ceremonies, the recitation of pilgrimage prayers, acts of self-harm (such as self-cutting with a sword, Self-flagellation and, and chest-beating), and collective weeping and wailing by Shi'as in public places. Jahan-Shah adhered to the "Qara Qoyun" variant of the Turkman Ghulat (Exaggerator Twelver Shi'a) faith — or, in modern terminology, the Turkish Alevi faith prevalent in Türkili. Despite this, the Qara Qoyun variant of the Turkish Alevi faith was by no means hostile toward Sunnis. This holds true for Bektashism (Bektâşîlik) as well, which is the Anatolian counterpart to the Qara Qoyun variant of the Turkish Alevi faith of Türkili — unlike the politico-military Qizilbash sect, which emerged during the eras of Sheikh Haydar and Shah Ismail I and was fiercely anti-Sunni. This decree was issued on January 11, 1461— seven years prior to the death of Noyan Jahan-Shah. At that time, Tebriz served as the capital of the Turkman Qara Qoyunlu state and was governed by Jahan-Shah (r. 1436–1467). This period coincided with the leadership of Sheikh Haydar — father of Shah Ismail I — over the Safaviyya order; during his twenty-eight-year tenure, the order transformed from its origins in early Turkish Alevism or Qara Qoyun Sufism into the *Haydariyya*— a fiercely anti-Sunni politico-military sect that acted as a proxy force for European Crusader colonial powers. Anti-Sunni sentiment and the behaviors stemming from it — such as the vilification and cursing of the Rashidun Caliphs and the Companions of the Prophet of Islam, the "Omar-Koshan" (celebration of the death of Caliph Umar) rituals, and the observance of Ashura and the ten days of Muharram — have evolved into a spectacle of collective melancholy and mass bodily and mental Self-harm. While these practices hold a central, symbolic place in Persian Twelver Shia culture, they remain entirely alien and foreign to the ethnic, national, historical, and religious cultures of Turkic and Mongolic peoples and the Turkish Islam. Throughout history, with the exception of a few figures (such as Shah Ismail I, Shah Tahmasp I, and Shah Abbas I), virtually all reform-minded, benevolent, and farsighted Turkish sultans, khans, rulers, and high-ranking officials who were cognizant of the aforementioned realities (such as Jahan Shah Qara Qoyunlu, Shah Ismail II, Nader Shah Afshar, Naser al-Din Shah Qajar, and Mozaffar al-Din Shah Qajar) have — in various ways — opposed these behaviors, particularly their public and collective display through symbolic rituals (such as *Tawalla* and *Tabarra*, the *Omar-Koshan* ceremony, self-flagellation rites involving blades, and collective Ashura lamentations).
In this decree, Jahan Shah Bahadur Qara Qoyunlu states that eradicating the roots of heresy, rebellion, and corruption, dispelling the obstinacy of polytheists and hypocrites, and shattering the foundations of wickedness and aggression are among the duties of the Sultan; these actions lead to the betterment of the world and the times, the enjoyment of the blessings of security and well-being, the advancement of the state and the nation, and the stabilization of the pillars of religion and government. He has read and fully grasped the treatise *Chief Justice Majd al-Din*, which addresses the emergence of false and misguided religious sects — enemies of the *Ahl al-Sunnah wa’l-Jama’ah* — whose disbelief, ruin, and disgrace in this world and the Hereafter are laid bare. The treatise denounces and declares as outside the fold of the faith those who engage in religious innovation, reject the Prophetic *Sunnah*, trample upon the obligatory duties and rulings of the religion and Sharia, revile and curse the Companions of the Prophet, repudiate the leaders of the *Ahl al-Sunnah wa’l-Jama’ah*, and harbor hostility toward the devout and the obedient. Therefore, in accordance with the Sultan’s duty to repel the wickedness and rebellion of the proponents of heresy and corruption, and based on the legal judgment of the Chief Justice—who is the most learned authority and holds the power to command and forbid in such matters — Jahan Shah Bahadur Qara Qoyunlu decrees that: It is incumbent upon everyone to show regard for the righteous; to strive to uphold the Prophet’s ordinances; to shun the irreligious and the immoral; to suppress and eradicate the *Rafidis* (sectarian separatists) and agents of corruption; to shatter their arrogance, fanaticism, hostility, and obstinacy; and to punish — in accordance with the prescribed legal limits and discretionary penalties — any individual who transgresses the boundaries of the Sharia or strays from the path of faith. According to the rulings of prominent Islamic figures, performative Ashura mourning rituals — as well as the public and graphic recounting of the historical events of the first ten days of Muharram (such as dramatic lamentation) — are forbidden; acts involving self-inflicted injury or bodily mutilation (including chain-beating and ritual self-flagellation with blades), along with public wailing and lamentation, are not religious obligations. Therefore, henceforth, no one should engage in such illicit practices, and the public recounting of the events of Ashura (such as the *Ziyarat-nama* of Imam Hussein) must absolutely not be performed. Anyone who persists in committing these heinous acts must — in accordance with the tenets of Sharia — be subjected to public exposure, torture, imprisonment, and corporal punishment, so as to serve as a deterrent to other enemies of the faith and opponents of the Muhammadan Sharia. Prominent Sayyids, religious scholars, judges, military personnel, the righteous, notables, the aristocracy, officials, administrators, and those in charge of affairs — as well as the general public, and indeed the entire population of the "Land of Azerbaijan" and especially the "Seat of Government, Tebriz" — must earnestly forbid and reject the commission of these reprehensible acts, and must refrain from engaging in such corrupt behavior. No one shall, under any circumstances, deviate from this binding decree or give cause for dissatisfaction or complaint to the aforementioned Chief Justice. This decree must be strictly observed, and anyone who alters it shall be held accountable.
.png)
.jpg)
مقدمه
۱-در این نوشته فرمانی به فارسی از سلطان نویان ابوالمظفّر جهانشاه باهادیر قاراقویونلو باهارلی تورکمان – حقیقی که در آن امر به جلوگیری از سب و لعن صحابهی پیغمبر و بزرگان اسلام و منع کردن برگزاری مراسم عاشورا و عزاداریهای محرم و زیارتخوانی و خودآزاری بدنی و روانی (قمهزنی و سینهزنی و ...) و گریه و زاری جمعی و علنی در مکانهای عمومی توسط شیعیان میکند را معرفی کردهام. متن منحصر به فرد این فرمان را که در صفحهی ۳٤ یک جونگ به شمارهی ٣٧٨١ در کتابخانهی ملی ملک ثبت و حفظ شده، برای اولین بار عمادالدین شیخ الحکمایی منتشر کرده است[1]. نسخهی دیجیتال این جونگ منتشر نهشده، شیخ الحکمائی هم در مقالهاش عکس این فرمان را منتشر نهکرده و در بارهی توغرای آن اطلاعاتی نهداده است.
۲-تاریخ صدور این فرمان، ١١ ژانویه ١٤٦١، هفت سال پیش از مرگ نویان جهانشاه است. در آن تاریخ شهر تبریز پایتخت دولت تورکمان قاراقویونلو بود و تحت فرمانروایی جهانشاه (حاکمیت ۱۴۳۶ - ۱۴۶۷) اداره میشد. در همین دوران جهانشاه «گؤک مهچیت» (مسجد کبود) تبریز را در سال ۱۴۶۵ بنا کرد. قاراقویونلوها تا سال ۱۴۶۸ بر تبریز تسلط داشتند، اما در این سال اوزونحسن بیگ آققویونلو کونترول شهر را به دست گرفت.
۳-ظهور تشیع از یک جنبه مسالهی داخلی تاریخ عرب، و از جنبهای دیگر یک واکنش ایرانیک به حاکمیت و فرهنگ و ... عرب شمرده شده است. تمام مذاهب و فرقههای داخل در منظومهی تشیع، چه اورتودوکس مانند شیعهی امامی و چه هترودوکس مانند مذاهب غالی علوی، خصلت و تاثیرات ایرانیک را در خود کم و یا بیش حاوی هستند. در این میان مذهب شیعهی امامی خصلت ایرانیک خود را کاملا حفظ کرده و در حال حاضر تبدیل به یک دین – مذهب ملی فارسی شده است. اما مذاهبی مانند علویگری تورک (قاراقویون – بکتاشی) از اسلام هترودوکس، علی رغم ریشهی ایرانیک خود (ادیان ایرانیک باطنیه، جاودانیه، حروفیه، خرمیه، ...)، به درجهی بسیاری تورکیزه شدهاند.
٤-سنیستیزی نهان و آشکار و رفتارهای حاصله از آن (سب و لعن خلفای راشدین و صحابهی پیغمبر اسلام، مراسم عمرکشان، ....) و مخصوصا مراسم عزاداری عاشورا – دههی محرم که به یک نوع آیین و شو افسردهگی گروهی و خودآزاری جسمی و روانی جمعی و علنی تبدیل شده است، نقشی مرکزی و سمبولیک در فرهنگ شیعی امامی فارسی دارد. اما در عین حال در فرهنگ قومی، ملی، تاریخی و اعتقادی ملل تورکیک و موغولیک و اسلام تورک پدیدهای غیر خودی و غریب است. در عمل نیز این فرهنگ با پس راندن شعور و حسیات ملی، موثرترین عامل در جلوگیری از ظهور و تعمیق شعور ملی تورک در میان تورکانی که مذهب شیعی امامی فارسی را قبول کردهاند، و تبدیل هر گروهی که به این مذهب در آمده، چه تورک، چه عرب، چه موغول، .... به صورت ابزاری در گسترش فرهنگ فارسی – ایرانیک، حفظ منافع ملی و توسعهطلبی فارسی عمل میکند.
٥- در طول تاریخ (به جز افرادی معدود مانند شاه اسماعیل اول، شاه تهماسب اول، شاه عباس اول،...) تقریبا تمام سلاطین و خواقین حکام و مقامات عالیرتبهی تورک مصلح و خیراندیش و دورنگر که بر واقعیات فوق آگاه بودند (جهانشاه قاراقویونلو[2]، شاه اسماعیل دوم[3]، نادر شاه افشار[4]، ناصرالدین شاه قاجار[5]، مظفرالدین شاه قاجار[6]، ....) با این رفتارها مخصوصا نمایش علنی و جمعی آنها در شکل اجرای مراسم سمبولیک (تولّی و تبرّی، مراسم عُمَرکُشان، آیینهای خودآزارانهی قمهزنی و زنجیرزنی، شیون و ناله و زاریهای جمعی عاشورا، ...)، به انحای مختلف مبارزه کردهاند[7].
٦-تاکید جهانشاه بر آزربایجان و تبریز در فرمانش لزوما به معنی رواج و شایع بودن گستردهی شیعهی امامی و معمول بودن عمومی سب و لعن خلفای راشدین و صحابه و برگزاری مراسم عاشورا و محرم و ... در آنها نیست. بلکه به سبب آن است که جهانشاه از یک طرف وجود همچو مسائلی در پایتخت دولت تورکمان قاراقویونلو را، حتی در کوچکترین مقیاس، به سبب غیریت و تخالف آنها با تؤره و سنن تورک و ...، امری مطلقا غیر قابل تحمل و اغماض میدانست. و از طرف دیگر قاراقویونلوها متحد عوثمانلی بودند و مواضع منفی نسبت به طریقت صفویه داشتند که دشمن تورکمان و عوثمانلی و متفق کلیسای ارمنی و دولتهای صلیبی اوروپایی بود.
٧-صدور این فرمان از جهت روشنگری در مورد مذهب علوی جهانشاه قاراقویونلو هم مهم است. جهانشاه بر گونهی «قاراقویون» مذهب غلات تورکمان و یا با ترمینولوژی امروزی مذهب علوی تورک رایج در تورکایلی بود. همانگونه که از این فرمان هم دیده میشود، گونهی قاراقویون مذهب علوی، بر خلاف فرقهی سیاسی - نظامی قیزیلباش شدیدا ضد سنی آن که در زمان شیخ (سلطان شجاع الدین) حیدر و شاه اسماعیل اول ظاهر شد، علی رغم داشتن تفکرات غالی دوازده امامی، به هیچ وجه ضد سنی و دشمن اهل سنت نهبود. این وضعیت در مورد بکتاشیگری که معادل گونهی قاراقویون مذهب علوی تورک در آناتولی شمرده می شود هم صادق است.
٨-تاریخ صدور این فرمان، ٢٠ ربیع الاول ٨٦٥ قمری مطابق با ١١ ژانویه ١٤٦١، هفت سال پیش از مرگ نویان جهانشاه باهادیر قاراقویونلو است. زمانی که شیخ (سلطان شجاعالدین) حیدر پدر شاه اسماعیل اول در راس طریقت صفویه قرار داشت. آن طریقت در طول ۲٨ سال ریاست شیخ حیدر از علویگری تورک اولیه و یا صوفیسم قاراقویون، به یک فرقهی سیاسی – نظامی شدیدا ضد سنّی به نام حیدریه متحول شده بود. آنگونه که از این فرمان هم معلوم می شود، در آن دوره مراسم عزاداری عاشورا، مرثیهخوانی دههی محرم، خواندن زیارتنامهی امام حسین، ناله و زاری نمودن جمعی، خودآزاریهای زنجیرزنی و قمهزنی و ... شروع به ظاهر شدن در مکانهای عمومی کرده بود. جمعیتهایی که مرتکب این رفتارها میشدند احتمالا منسوبان به طریقت حیدریه، گروههایی ایرانیک که از قبل بر مذهب شیعی بودند، و یا دستهجاتی از موغولهای تورک شده – تاتارها که در دورهی ایلخانلی به تبعیت از سلاطین و مقامات موغول به مذاهب گوناگون تشیع درمیآمدند بودند. تغییر مذهب این گروههای تورک – تاتار - موغول به مذاهب و فرقههای تشیع در تورکایلی و ایران، همزمان با تغییر مذهب هزارههای موغول-تورک تبار به آنها در افغانستان است ....
پایان مقدمه
فرمان نویان جهانشاه باهادیر قاراقویونلو تورکمان در منع عزاداری محرم و مراسم عاشورا و خواندن زیارت، و مجازات لعنکنندهگان و ناسزاگویان به خلفای راشدین و صحابه
هُوَ اَللَّه اَلْعَزِيزُ اَلْمُسْتَعَانُ
إِنَّ اللَّه يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ والاحْسَانِ وَ ايتَاءِ ذي القُربيِّ وَ يَنهَي عَنِ الفَحشاءِ وَالمُنكَرِ [وَالبَغيِ] يَعِظُكُم لَعَلَّكُم تَذَكَّرونَ [نحل، ٩٠]
بالقوّة الأحدیّة والعنایة الأزلیّة والمعجزات المحمّدیّة والدّولة المظفّریّة،
ابوالمفظفّر جهانشاه
سوزمیز [سؤزوموز]
حَمْداً لِلَّه اَلْمَعْبُودِ اَلْمَنَّانِ وَ شُكْراً للرحمنِ الْوَدُودِ السُّبْحانِ تَعَزَّزَ وَ تَعالَي وَ تَقَدَّسَ وَ تَوالَي که صدورِ ع[ظامِ] ثقاتِ اسلام را روشن داشته به انوارِ هدایت و توفیق، و قلوبِ امنایِ قضاتِ انام را روشن ساخته به ا[نوارِ] معرفت و تحقیق. وصلي اَللَّهعَليٌ اَلنَّبِيَّ اَلصَّادق الصِّدِّيقِ وَ عَلِيٍ آلِهوَ صَحْبِهالرَّفِيقِ الشَّفِيق.
بر رایِ رز[ینِ] مالکانِ ازمّهیِ علم و فتوا و قایدانِ اعنّهیِ زهد و تقوا پوشیده نیست که قطعِ موادِّ اربابِ بدعت و طغیان، و دفعِ فسادِ اصحابِ ریبت و عصیان، و رفعِ عنادِ زمرهیِ شرک و خذلان، و قمعِ بنیادِ شرّ و عدوان، به دلایلِ قاطعة البرهان و وسایلِ ساطعة البنیان وَلَو[لا] دَفَعَ اللَّه النَّاسَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتْ [بقره، ٢٥١] موجبِ اندفاع و فواسدِ مزاجِ زمین و زمان و انتفاعِ فوایدِ عل[اجِ] امن و امان، به واسطهیِ ارتقایِ معارجِ ملکِ و ملّت و رابطهیِ مدارجِ دین و دولت است. قَالَ اَلنَّبِيُّ الحَميد الرَّشِيدُ: مَنْ تَمَسَّكَ بِسُنَّتِي عِنْدَ فَسَادِ اُمَّتِي فَلَه أَجْرُ مِائَةِ شَهِيدٍ.
چون به مبا[دییِ] عواطفِ ابدیّهیِ حضرتِ احدیّه [و] به محاسنِ عوارفِ سرمدیّهیِ جنابِ صمدیّه، شمعِ مرا[دِ ما] را به نورِ انجاح مَثَلُ نُورِهكَمِشْكُوةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ [نور، ٣٥] افروخته و دستِ فیّاضِ ما را به اف[تتاحِ] ابوابِ [وَ]اللَّه يُؤَيِّدُ بِنَصرِه مَن يَشاءُ [آل عمران، ١٣] مفتاحِ نجاح ساخته، و ارتضایِ اقتضایِ هدایتِ از[لی] و عنایتِ لم یزلی که اَلسَّعِيدُ فِي اَلْأَزَلِ از آغازِ انتسامِ نسایمِ شمایم شمولِ شمایل عظمت و کامگاری و انتظامِ جواهرِ شواهد وصولِ کمالِ جلایل شوکت و نامداری، جوامعِ همّت بلند و تمامییِ نَهمت ارجمند، مصروف و موقوف بدان داشتهایم که قواعدِ مراتبِ مناصبِ ملّتِ حنیف وَ لِلَّه دِينٌ و مصاعدِ کواکبِ ثواقبِ شرعِ شریفِ خاتم النّبیّین در اوجِ اعلی العلّیّین و ذروهیِ چرخِ برین باشد، لاجرم همواره نجومِ نیلِ مقاصدِ دوجهانی، متصاعد و رسومِ نشرِ مراصدِ جاودانی، متزاید است. وَ هَذَا بِفَضْلِ اَلْكَرِيمِ اَلْمَهِينِ.
جریانِ عیونِ این معنی و فیَضانِ شجونِ این دعوی جاری و وفایض بر آن است که مقصودِ اصلی ما را از سکون و حرکت، اطفایِ شَررِ شرّ است؛ و از مقام [و] نهضت، مطلوبِ کلّی، افنایِ ضررِ ضرّ. تنفیذِ اوامر و نواهی که از فیضِ الطافِ نامتنهاهییِ الهی، ما را حاصل و واصل میگردد، استدامتِ قوایمِ دین و استقامتِ دعایمِ یقین میدانیم و میخواهیم که به همه حال خضارتِ ریاضِ ایمان و نضارتِ غیاضِ ایقان، شامل و کامل، و عمارتِ معاهدِ حقیقت انخلال نهگیرد، و امارتِ مشارعِ شریعت اختلال نهپذیرد. چون دست به عنانِ آسمانِ جولان دراز میکنیم، کوکبهیِ اقبال، مواکبِ ما را استقبال مینماید. پیش از آن که پایِ فلکفرسا در زمینِ آرام میآریم، طلایعِ بدایعِ صنایعِ واهب المواهب از مطالعِ آمال طالع میشود. خُصَّتْ بِالْمَوَاهِبِ واللُّطْفِ والْعَطَاءِ وَذَالِكَ فَضْلُ اَللَّه يُؤْتِيه مَنْ يَشَاءُ.
به فحوایِ این تسبیبات و مقتضایِ [این] ترتیبات، چون عالیجنابِ تقویمآب اورعی اعلمی اقضی القضاتی، مولانا و قاضِي الاِسلامِ الاَعْظَمِ الاعْلَمِ عَلاَّمَةُ الأئِمَّةِ وَالعُلَماءُ في العالَمِ مُقتَدي الأنامِ بِالاِتِّفَاقِ مُهْتَدِي اَلْأَيَّامِ بِالْإِسْتِحْقَاقِ، حاوییِ دقایع المصباح، شارحِ حقایق الکشّاف، ماحییِ ارباب البدعة والاعتساف، مَجِدّاً لِلحَقِّ وَالمِلَّةِ والدِّينِ - ابَدَتْ ظِلاَلُهاَلْمَتِينُ عَلَيَّ مُفَارِقُ - با کمالِ علم و حکمت و وفورِ حِلم و فضیلت و غایتِ زهد و امانت و نهایتِ دین و دیانت، مستعدِّ آن بود که ذاتِ قدسیصفاتِ او مَطلعِ انوار علوم و اَفضال و مَظهرِ آثارِ فضل و کمال گردد، تا بدان واسطه ساحتِ احوال او را نظرِ عنایتِ آفتابخاصیتِ ما مطرحِ شعاعِ انواعِ اصطناع گرداند لِلَّهاَلْحَمْد که بر وفقِ مراد است قضا، حُسنِ اهتمام و یُمنِ التفاتِ تمام، رقمِ لَهُمُ اَلدَّرَجَاتُ اَلْعَلِيُّ [طه، ٧٥] بر صفحهیِ حالِ او نگاشته و به اصنافِ اعزاز و احترام معزّز و محترم داشته، به پایهای رسانیده که بر طوایفِ امم، شرفِ تفوّق یافته و در صددِ آن است که مابینِ حق و باطل ممیَّز بوده، اَعراض و جواهرِ حلال از حرام ممیَّز گرداند؛ مصلحتِ ابطال و اثباتِ معتقد و مجتهد به قبضهیِ عنایتِ اوست و عیارِ نقدِ موحّد و ملحد بر محکِ امتحانِ و تجربتِ او.
در این وقت که صحیفهیِ شریفهیِ جناب اقضی القضاتی مشارالیه [که] به تقریرِ ظهورِ مذاهب و خروجِ اباطیل، اعنی منکرانِ سننِ نبوی و طاعنانِ طریقِ مصطفوی و طاغیانِ فرایضِ دین و ملّت و معاندانِ اربابِ سنت و جماعت و قاصدانِ اصحابِ طاعت و عبادت، تحریر نموده بود، [به] شرفِ استماع رسید و به وقوف و اطلاع پیوست فَلَمَّا جَائَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِه [بقره، ٨٩] آن چه در بابِ کَفرهیِ فَجره و خَسرهیِ سخره فِي الدُّنيا وَالآخِرُه نوشته بود که سبِّ صحابهیِ منتخبین و رفضِ ائمهیِ منتجبین مینمایند، و ابوابِ بدعات به مفتاحِ عدوان میگشایند، چون اقضی القضاتی أعلم است و در این قضایا به وصایا احتیاج نهدارد و آمر و ناهییِ این امور اوست، میباید که:
-در اِحکام اَحکامِ خیرالأنام و إعلایِ أعلامِ ملّتِ کِرام کوشیده، در انهدامِ حدودِ رفض و اهلِ فساد و انثلامِ خدودِ تعصّب و عناد، غایتِ اجتهاد مبذول دارد.
-و هر فردی از افراد که قدم از بساطِ شرعِ مطهّر فراتر نهد و از جادهیِ دینِ ازهر تجاوز جایز دارد، به اجرایِ حدود و تعزیرات، علی نهج الشّرایع تقدّم نماید، و به اعانتِ ابرار و اهانتِ اشرار و اختیارِ اخیار و تنفیرِ فجّار، غایتِ سعی و دینداری رعایت نماید.
سبیلِ فرقهیِ نقبایِ سادات و زمرهیِ علمایِ قضات و افواجِ فضلایِ فحول و اجماعِ کبرایِ عدول و کرامِ صدورِ انام و عظام، بدُورِ ایّام، و اعیانِ کبارِ اسلام و ارکانِ ذوی الإقتدارِ عالیمقام و اربابِ احتساب و اهالی و اعالی و عمّال و نوّاب و همهگییِ سکنه و جملهگییِ وطنهیِ آذربیجان عموماً و دارالسّلطنهیِ تبریز خصوصاً، آن که منتهایِ جدّ و مبتغایِ جهد بر نهیِ این افعالِ ذمیمه و رمیِ این خصالِ ردّیه مقصور دارند.
چون به موجبِ فتاوییِ اَیِمَّهیِ اسلام، اظهارِ عاشور و تقریرِ وقایعِ دههیِ محرّم حرام است، و تجریحِ اعضا و تشریحِ قضایا و شیونِ بر ملا واجب نیست، مقرّر فرمودیم که مطلقاً عاشور نهخوانند و مِن بعد هیچ آفریده در آن شیوهیِ نامشروع شروع نهنماید. و هر کس که متعرّضِ این امرِ شنیع گردد، به مقتضایِ شریعتِ غرّا، تشهیر و تعذیب و تعزیر و تأدیبِ او نموده، نوعی سازند که عبرتِ سایرِ مخالفانِ دین و ضدّانِ شرعِ سید المرسلین شود.
مِن کلّ الأبواب از فرمانِ جهانمطاعِ واجب الاتّباع – نَفَّذَ[هُ] اللَّه في الأَمصارِ وَالبِقاعِ وَالأَقْطارِ وَالأصقاعِ – عدول نهنمایند. و از نکایتِ شکایتِ جنابِ اقضیالقضاتِ مشارٌالیه اجتناب نموده، ذکرِ شکرِ او را ارتکاب کنند، تا مستحقِّ مزیدِ عاطفت و مرحمت گردند و محیطِ دایرهیِ امرِ الهی و مدارِ مرکزِ طعنِ نامتناهی نهشوند.
تبدیل کننده مخاطب خواهد بود. و چون به توقیعِ وقیعِ رفیعِ منیعِ اشرفِ اعلی مشرّف و معلّی و مزیّن و محلّی گردد، اعتماد نمایند. والعَهَدَةِ الَيْهِم والإعتِمادِ عَلَيهِم.
كَتَبَ بِالاَمْرِ اَلْعَالِي - اَعْلاَهاَللَّه تَعَالَيْ وَ خَلِّدَ نَفَاذَه- فِي عِشْرِينَ شَهْرُ رَبِيعٍ اَلاولِ سَنَةَ خَمْسٍ وَ سِتِّينَ وَ ثَمَانُ مأية هجرية اَلنَّبَوِيَّةِ، عَلَيْه السَّلاَمُ.
رَبِّ اِخْتِمْ بِالْخَيْرِ وَ اَلْحَسَنِيِّ!
برای مطالعهی بیشتر در بارهی جهانشاه قاراقویونلو
جهانشاهقاراقویونلو بر اساس اوغوزنامه به خط
اویغوری در کتابخانهی دربار تبریز: ما و عوثمانلیها از نسل اوغوز خان و
خویشاوند هستیم
https://sozumuz1.blogspot.com/2022/02/blog-post_12.html
دیوان
تورکی «سلطان نویان ابوالمظفّر جهانشاه باهادیر قاراقویونلو باهارلی تورکمان - حقیقی»،
تورکجه بهتین تصحیح و ائلئکترونیک یایین:
مئهران باهارلی، سؤزوموز. ٩٦ غزل، ٣٥ تویوغ
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post.html
دوزهلتمهلهر و اؤنهریلهریمدهن اؤرنهکلهر:
ديوان تورکی جهانشاه حقيقی
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_4.html
غزللهر، ١-٢٥
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_62.html
غزللهر، ٢٦-٤٨
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_18.html
غزللهر، ٤٩-٦٨
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_37.html
تويوغلار، سؤزلوک - ديوان تورکی جهانشاهحقيقی
http://sozumuz1.blogspot.com/2017/12/blog-post_97.html
جهانشاهین گؤی مهچیتیندهبیر گهزینتی
http://sozumuz1.blogspot.com/2019/09/blog-post.html
نامهی
تورکی یکی از احفاد جهانشاهقاراقویونلو بهسلطان سلیم عوثمانلی در شکایت از شاهاسماعیل
ظالم
https://sozumuz1.blogspot.com/2019/05/blog-post_18.html
[1] به نقل از: فرمان
جهانشاه قراقویونلو در منع عزاداری محرم به تاریخ ٨٦٥ ق. عمادالدین شیخ
الحکمایی، پژوهشگر موسسهی باستانشناسی دانشگاه تهران emad_hokamaii@yahoo.com
[2] فرمان جهانشاه قاراقویونلو
در منع عزاداری محرم و مراسم عاشورا و خواندن زیارت، و مجازات لعنکنندهگان و
ناسزاگویان به خلفای راشدین و صحابه
[3] شاه اسماعیل دوم،
پادشاه سنّی خاندان صفوی و نواندیش دینی تورک
[4] متن تورکی وثیقهی
اتحاد اسلام نادری - نجف
[5] رفورمهای مذهبی و
تدابیر اتحاد اسلامی ناصرالدین شاه: جعفری مذهب پنجم اسلام، ممنوع کردن لعن خلفای
راشدین، قدغن کردن جعلیات و خرافات شیعی، منسوخ کردن جنگ حیدری-نعمتی، ...
[6] دستور مظفرالدین شاه قاجار
برای ممنوع ساختن بی احترامی به خلیفهی دوم عُمَر و جشن عمرکشان، و تنبیه و
مجازات مرتکبین و برگزار کنندهگان
[7] تورک ملّتی و حادثهیِ
کربلا-علی حیدر امیر
No comments:
Post a Comment