Sözümüz

Sözümüz is an online publication that features scientific and historical articles by Méhran Baharlı on Turkology, Turko-Mongol history, and Altaic etymology, specifically focusing on Iran. Sözümüz analyzes, rectifies and shares historical documents, records, ancient texts, manuscripts and inscriptions related to the life, history, language, culture, and heritage of the Turkish nation living in Iran, particularly in the country's northwest and neighboring provinces known as Türkili.

Friday, June 9, 2017

زدن افسار اولاغ به سر کودکان تورک و بستنشان به آخور تا مثل آدم به فارسی حرف به‌زنند

زدن افسار اولاغ به سر کودکان تورک و بستنشان به آخور تا مثل آدم به فارسی حرف به‌زنند

مئهران باهارلی

هر کس که تورکی حرف می‌زند، افسار اولاغ به سر او به‌زنید و او را به آخور به‌بندید. ... تا به جای زبان حیوان (تورکی) به زبان انسان، فارسی صحبت کند.

Doktor Ahmed Han Mühsinî Doğduâbâdî, Azerbaycan ili maârif dâiresi başkanı:

“Türkçe konuşanın başına dizgin geçirip ahıra bağlayınız. ... tâ ki hayvan dili (Türkçe) yerine, insan dili Farsça konuşsun”.

Doctor Ahmad Khan Muhsini Doghduabadi, head of the education administration of Azerbaijan province, İran:

“Put a bridle on head of anyone who speaks Turkish and tie him/her to the barn. ... until he/she starts to speak in human language Farsi, instead of the animal language (Turkish)”.

خلاصه:

احمد محسنی در دوره‌ی سلطنت رضا شاه هفت سال (۱۹۲۶ــ۱۹۳۳میلادی) رئیس کل اداره‌ی معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه‌ی آزربایجان بود. او تکلم به فارسی را معادل حرف زدن مثل آدم و تکلم به تورکی را معادل حرف زدن مثل حیوان می‌شمرد و امر کرده بود به سر هر کس که تورکی حرف می‌زند، افسار اولاغ به‌زنند و او را به آخور به‌بندند. در ایران «کشمکش تورک و تاجیک» همواره در اشکال مختلف در طول تاریخ وجود داشته است: در گذشته‌ی دور «جنگ توران و ایران»، در دوره‌ی دولت قیزیل‌باشیه (صوُفَویه) «جدال قیزیل‌باش و تاجیک»، در اوائل دوره‌ی قاجاری «کشمکش آزربایجانی و عراقی - عراقستانی» و در دوره‌ی مشروطیت «اختلاف تورک و فارس». دشمنی با زبان تورکی یکی از مظاهر این کشمکش تاریخی در ایران است. در سال‌های ١٨٩٨- ١٩٠٠ انجمن‌های معارف تهران و تبریز تعلیم و تعلم به زبان تورکی در مدارس اصول جدید را ممنوع کردند. بعد از اشغال تهران توسط مشروطه‌طلبان افراطی در سال ۱٩٠٩ و خلع محمدعلی شاه، تحمیل زبان فارسی، ممنوع ساختن زبان تورکی در همه‌ی عرصه‌های مکتوب و دولتی و ارتش، و ریشه‌کن کردن آن به سیاست رسمی دولت مشروطه‌ی ایران تبدیل شد. در سال ۱٩۱٨ مشروطه‌طلبان ضد تورک تبریزی موسوم به دموکرات‌های آزربایجان، یک حاکمیت پان‌ایرانیستی با نام آزادی سِتان را در این شهر تاسیس کردند. حاکمیت آزادی سِتان هویت ملی خود را ایرانی، زبان ملی و رسمی خود را فارسی اعلام کرد، تکلم به زبان تورکی در مدارس و اماکن عمومی را ممنوع ساخت، و به جریمه کردن کسانی که تورکی حرف می‌زدند، انتشار نشریات فارسی و تاسیس شبکه‌ی مدارس فارسی‌زبان در شهرهای تورک پرداخت. پس از کودتای ١٩٢٠ رضا خان سردار سپه، نسل‌کشی زبانی تورکی به سیاست راه‌بردی دولت ایران تبدیل گشت. در این دوره نسل‌کشی زبانی تورکی عمدتا توسط نظارت معارف اجرا، و علاوه بر ممنوع ساختن تعلیم و تعلم و تکلم به زبان تورکی در مدارس، موارد زیر را شامل می‌شد: ممنوعیت چاپ و نشر و قرائت و ورود هر گونه نشریه و کتاب تورکی از عوثمان‌لی و قفقاز، ناتوان گردانیدن تورک‌ها از تورکی‌نویسی و تورک‌خوانی، گسترش مدارس فارسی‌زبان در مناطق تورک‌نشین، تاسیس مدارس فارسی‌زبان برای دختران و بزرگ‌سالان تورک ...... پس از تاسیس سلسله‌ی پهلوی، فارس‌سازی تورکان و نسل‌کشی زبانی تورکی در راس اهداف استراتژیک دولت ایران قرار داشت. در این دوره والیان آزربایجان و روسای اداره‌ی معارف آزربایجان از میان فاناتیک‌ترین و به لحاظ انسانی - اخلاقی نازل‌ترین عناصر ضد تورک انتخاب می‌شدند. اغلب این افراد مانند محسنی فارس بودند و نسبت به زبان و هویت و فرهنگ تورک کینه و نفرتی عمیق داشتند.

Özet

Rıza Şah Pehlevi hakimiyeti döneminde Ahmed Mohseni, Azerbaycan'da Eğitim, Vakıflar ve Güzel Sanatlar Genel Müdürü olarak yedi yıl (1926–1933) görev yaptı. Farsça konuşmayı "insan gibi konuşmak", Türkçe konuşmayı ise "hayvan gibi konuşmak" ile bir tutan Mohseni eğitim müdürlüğü döneminde şu emri vermiştir: "Türkçe konuşan herkesin başına eşek yuları takın ve onları ahır ve yemliğe bağlayın." İran'da "Türk - Tacik (sonraki Fars) çatışması" tarih boyunca çeşitli biçimlerde hep var olmuştur: “Turan – İran” arasındaki kadim savaş; Kızılbaş (Sofuvi) dönemindeki “Kızılbaş – Tacik” çekişmesi; erken Kacar dönemindeki “Azerbaycanlı - Iraklı/Irakistanlı” arasındaki çatışma ve Meşrutiyet dönemindeki “Türk – Fars” karşı durması. Türk diline yönelik düşmanlık, İran'daki bu tarihsel çatışmanın çağdaş tezahürlerinden biridir. 1898 ile 1900 yılları arasında Tahran ve Tebriz'deki Mâarif Encümenleri, "yeni usûl" okullarda Türkçe eğitimini yasakladı. 1909'da radikal Meşrutiyetçilerin Tahran'ı işgal etmesi ve Muhammed Ali Şah'ın tahttan indirilmesinin ardından; Farsçanın dayatılması —ve bunun yanı sıra Türkçenin tüm yazılı, idârî ve askerî alanlarda yasaklanması ve ortadan kaldırılmasına yönelik girişimler— İran'ın Meşrutiyetçi hükümetinin resmî politikası hâline geldi. 1918'de, Tebrizli Türk karşıtı Meşrutiyetçiler —yâni "Azerbaycan Demokratları"— bu şehirde "Âzâdî Setan" adında Pan-İranist bir yönetim kurdular. Âzâdî Setan, ulusal kimliğini İranlı, resmi ve ulusal dilini ise Farsça olarak ilan etti; okullarda ve kamusal alanlarda Türkçe konuşulmasını yasakladı, Türkçe konuşanlara para cezaları uyguladı, Farsça süreli yayınlar çıkardı ve Türk şehirlerinde Farsça eğitim veren okullardan oluşan bir ağ kurdu. Rıza Han’ın 1920’deki askeri darbesinin ardından, Türk diline yönelik dilsel soykırım İran devletinin stratejik bir politikası hâline geldi. Bu dönemde söz konusu dilsel soykırım esas olarak Eğitim Bakanlığı gözetiminde yürütüldü; okullarda Türkçe eğitim ve konuşmanın yasaklanmasının yanı sıra alınan tedbirler arasında şunlar yer alıyordu: Türkçe süreli yayınların ve kitapların basılması, yayımlanması, okunması, ve Osmanlı toprakları ve Kafkasya’dan ithal edilmesinin yasaklanması; Türklerin Türkçe okuyup yazamaz hale getirilmesi; Türk nüfusun yoğun olduğu bölgelerde Farsça eğitim veren okulların yaygınlaştırılması ve Türk kızları ile ileri yaştaki bireyler için Farsça eğitim veren özel okulların kurulması... Pehlevi hanedanının kurulmasının ardından, Türk halkının Farslaştırılması ve Türk diline yönelik dilsel soykırım, İran devletinin stratejik hedeflerin birine dönüştü. Bu dönemde Azerbaycan vâlileri ve bölgedeki Eğitim Müdürlüğü yetkilileri, ahlâkî ve etik açıdan en yozlaşmış, Türk karşıtlığı konusunda en fanatik unsurlar arasından seçiliyordu. Tıpkı Mohseni gibi bu kişiler de genellikle Türk diline, kimliğine ve kültürüne karşı köklü bir düşmanlık ve nefret besleyen etnik Farslardı.

Abstract

During the reign of Reza Shah, Ahmad Mohseni served for seven years (1926–1933) as the Director General of the Department of Education, Endowments, and Fine Arts in Azerbaijan. He equated speaking Persian with "speaking like a human being" and speaking Turkish with "speaking like an animal," and had ordered: "Place a donkey's halter on anyone who speaks Turkish and tie them to the manger." In Iran, a "Turk-Tajik conflict" has consistently manifested in various forms: the ancient war between Turan and Iran; the "Qizilbash-Tajik strife" during the Qizilbash (Safavid) era; the "conflict between Azerbaijanis and Iraqis/Iraqistanis" in the early Qajar period; and the "Turk-Persian dispute" during the Constitutional era. Hostility toward the Turkish language is one of the manifestations of this historical conflict in Iran. Between 1898 and 1900, the education associations of Tehran and Tabriz banned instruction in the Turkish language within "new-method" schools. Following the occupation of Tehran by radical Constitutionalists in 1909 and the deposition of Mohammad Ali Shah, the imposition of the Persian language—alongside the banning of Turkish in all written, governmental, and military spheres and the drive to eradicate it—became the official policy of Iran's Constitutional government. In 1918, anti-Turk constitutionalists from Tabriz—known as the "Azerbaijan Democrats"—established a Pan-Iranist administration in the city, named "Azadi setan." Azadi setan declared its national identity to be Iranian and Persian its official and national language; it banned the speaking of Turkish in schools and public places, imposed fines on those who spoke Turkish, published Persian periodicals, and established a network of Persian-language schools in Turkish cities. Following Reza Khan’s 1920 military coup, the linguistic genocide of the Turkish language became a strategic policy of the Iranian state. During this period, the linguistic genocide was primarily enforced under the supervision of the Department of Education; in addition to banning instruction and conversation in Turkish within schools, the measures included: prohibiting the printing, publication, importation, and reading of any Turkish-language periodicals or books from the Ottoman lands and the Caucasus; rendering Turks unable to read or write in Turkish; expanding Persian-language schools in Turkish-populated regions; and establishing Persian-language schools for Turkish girls and seniors... Following the establishment of the Pahlavi dynasty, the Persianization of Turkish people and the linguistic genocide of the Turkish language became strategic objectives of the Iranian state. During this period, the governors of Azerbaijan and the heads of its Department of Education were selected from among the most fanatical anti-Turkish elements—individuals who were morally and ethically the most depraved. Like Mohseni, these figures were often ethnic Persians who harbored deep-seated animosity and hatred toward the Turkish language, identity, and culture.

مقدمه

میرزا احمد خان محسنی دوغدوآبادی معروف به عمادالملک، در دوره‌ی سلطنت رضا شاه بین سال‌های ۱۳۰۵- ۱۳۱۲ شمسی (۱۹۲۶ــ۱۹۳۳میلادی) هفت سال مقام ریاست کل اداره‌ی معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه‌ی آزربایجان را بر عهده داشت. محسنی یکی از کسانی است که در منصب رئیس معارف آزربایجان برای نسل‌کشی زبانی تورکی و امحای زبان و مظاهر فرهنگی تورک از مدارس و مطبوعات و تئاترها و محاورات روزمره در آزربایجان عنادی سماجت‌گونه داشت. در کتاب «گذشته، چراغ راه آینده است» جمله‌ای منسوب به محسنی درج شده است: «هر کس که تورکی حرف می‌زند، افسار اولاغ به سر او به‌زنید و او را به آخور به‌بندید». در روایتی دیگر گفته می‌شود محسنی «تکلم به فارسی را معادل حرف زدن مثل آدم» (و تکلم به تورکی را معادل حرف زدن مثل حیوان) می‌شمرد. نوشته‌ی حاضر تدقیقی است در حول و حوش این بیانات.

۱- در بیوگرافی احمد محسنی توسط اقبال و دیگران اطلاعات آتی داده می‌شود: احمد فرزند عبدالمحسن محسنی شریعت‌مدار دوغدوآبادی در ۲۷ نووامبر ۱۸۷۶ در قریه‌ی دوغدوآباد محولات (نام جعلی فارسی: مه ولات)، قُهستان خوراسان به دنیا آمد. مدتی در خوراسان تحصیل کرد. از آن پس به تهران آمد و پیش خلیل ثقفی اعلم‌الدوله و علی‌رضا مهذب‌السلطنه‌ی بهرامی به فراگرفتن طب پرداخت. بعد از چندی یک مطب دایر و به معالجه‌ی بیماران آغاز کرد. در ١٩٠٤ به پاریس و پس از شش سال در ١٩١٠ به لندن رفت. ادعا شده که او در ادبیات و روان‌شناسی نیز مطالعه کرده است. بعد از مراجعت به ایران در سال ١٩١٤ به خدمت وزارت معارف در آمد. نشان (همایون؟) درجه‌ی اول (از جنس نقره با آب‌کاری؟) طلا دریافت کرد و در سال ۱۹۱۸ به لقب عمادالملک ملقب شد. مدتی سمت رئیس دفتر مجلس شورای عالی معارف و سپس رئیس دارالتالیف در دارالترجمه‌ی وزارت معارف را دارا بود. نیّرالملک در سال ۱۹۲۱ شمسی محسنی را به جای میرزا احمدخان سعیدی به مدیر کل وزارت معارف برگزید. در سال ۱۹۲۶ به ریاست معارف آزربایجان فرستاده شد. در خرداد ۱۹۳۳ پس از این که میرزا یحیی خان اعتمادالدوله قاراگؤزلو از کار وزارت معارف کنار رفت، کفالت و سرپرستی این وزارت‌خانه به محسنی سپرده شد و وی شصت و پنجمین وزیر معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه‌ی ایران گشت. اما دوران این کفالت و وزارت طولانی نه‌بود. پس از مدتی معزول و به ریاست بیمه برگزیده شد. محسنی در اواخر عمر دوچار بیماری پوستی شد و در تهران درگذشت.

۲-در طول تاریخ همواره «کشمکش تورک و تاجیک»، در گذشته‌ی دور به شکل «جنگ توران و ایران»، در دوره‌ی دولت قیزیل‌باشیه (صوُفَویه) به شکل «جدال قیزیل‌باش و تاجیک»، در اوائل دوره‌ی قاجاری در شکل «کشمکش آزربایجانی و عراقی - عراقستانی» و با ظهور مشروطیت در فورم «اختلاف تورک و فارس» وجود داشته است. در عرصه‌ی سیاسی تفوق در این نبرد با تورکان بود. اساسا بدین سبب که حاکمیت سیاسی، خاندان پادشاهی، سلطنت و اوردو تحت کونترول تورک‌ها قرار داشت. اما در عرصه‌ی فرهنگ در درازمدت برنده‌ی قطعی تاجیک‌ها - فارس‌ها بودند. زیرا آن‌ها شعور قومی همه‌گانی و مستمر مبتنی بر حماسه‌ها و افسانه‌های نژادپرستانه داشتند و مهم‌تر از آن قاطبه‌ی نخبه‌گان تورک به دلائل گوناگون نه به زبان خود، بلکه به زبان تاجیکی - دری و یا فارسی بعدی می‌نوشتند و بدین طریق در عمل راه فارس‌سازی خود و توده‌ی تورک را گشوده و هموار می‌ساختند. در دوران مودرنتیه با تاسیس دولت تورک قاجار کشمکش ازلی تورک - فارس عیان‌تر و علنی‌تر شد. در دوره‌ی سلاطین و حاکمان تورک‌گرای این سلسله چون آغامحمد خان، محمد شاه غازی، و حاجی میرزه آقاسی، هنوز تفوق سیاسی بلامنازع در دست تورکان بود. اما بعد از قتل امیرکبیر تورک‌گرا با توطئه‌های مهد علیای فارس‌گرا و جناح آنگلوفیل در دربار و تصمیم قطعی دو امپراتوری استعمارگر بریتانیا و روسیه دائر به پایان دادن به حاکمیت تورک و تاسیس دولت فارس «ایرانی‌نژاد» در ایران، وضعیت به طور ریشه‌ای بر له فارس‌ها و فارس‌گرایان تغییر یافت و صعود ایشان در نردبان اقتدار سیاسی شتاب گرفت.

ظهور حرکت فارس‌گرا و ضد تورک مشروطیت در تورک‌ایلی و گسترش آن به دیگر مناطق ملی ایران آخرین میخ‌ها را بر تابوت حاکمیت سیاسی تورک بر ایران زد و باعث تصفیه‌ی موثر عنصر تورک از دربار و عالی‌ترین سطوح بروکراسی دولت قاجار - به جز شاه و پیرامونیان اندک وی - شد. علی رغم اشتراک قسمتی اندک از توده‌ی تورک بی‌خبر از همه چیز، و عدهی کمی از نخبه‌گان تورک خواستار تجدد، اصلاحات، قانون‌مداری، حریت، عدالت، مساوات و .... در این حرکت مشروطیت، مدیریت و هدایت آن کاملا در دست عناصر و مراکز ضد تورک و تورک‌ستیز قرار داشت و آن‌ها هم هدفی جز ساقط کردن سلسله‌ی تورک قاجار و در مقیاس تاریخی شکست دادن حریف و دشمن دیرین خود یعنی تورک در جنگ تاریخی ایران و توران را دنبال نه‌می‌کردند.

۳- انجمن‌های معارف تهران و تبریز که در سال‌های ١٨٩٨- ١٩٠٠ تاسیس شدند، تحصیل و تعلیم و تعلم به زبان تورکی در مدارس اصول جدید و نظام تحصیلی را ممنوع کردند. در پاسخ، مقاومت‌های کم‌صدا و ضعیف و غیر مستمری از سوی تعداد بسیار اندکی از نخبه‌گان تورک از جمله مظفرالدین شاه ابراز شد. با آغاز جنبش مشروطیت، سران و رهبران ضد تورک آن‌ نوک حمله‌ی خود بر علیه تورکان را به سوی زبان تورکی متوجه ساختند. بعد از اشغال تهران توسط مشروطه‌طلبان افراطی پان‌ایرانیست و ضد تورک در سال ۱٩٠٩ و خلع محمدعلی شاه، «توحید لسان» یعنی تحمیل زبان فارسی و فارس‌سازی تورک‌ها به شعار حرکت مشروطه‌، و ریشه‌کن کردن زبان تورکی از طریق ممنوع ساختن و به حاشیه راندن آن در همه‌ی عرصه‌ی مکتوب و دولتی و ارتش، به سیاست رسمی دولت مودرن مشروطه‌ی ایران تبدیل شد. در این دوره، اکثریت مطلق نخبه‌گان تورک مانقورت و گؤزقامان به ویژه رهبران تورک مشروطه‌طلب ، آزربایجان‌گرایان ایران‌گرا ، آزربایجان‌گرایان پان‌ایرانیست و چپ‌های ایرانی در مرکز و شرق آزربایجان (تبریز و اردبیل)، نه تنها موافق و پشتیبان سیاست نسل‌کشی زبانی تورکی و تورکی‌زدائی در آزربایجان و دیگر مناطق تورک‌نشین بودند، بلکه خود از طراحان و تئوریسین‌های این سیاست‌ها هم به شمار می‌رفتند.

٤-در سال ۱٩۱٨ پس از آن که دولت تورک اتحاد (تورک بیرلیک دولتی)، تاسیس شده با کومک دولت عوثمان‌لی سه هفته بعد از تاسیس دولت مشابه مساوات در قفقاز (آزه‌ربایجان خالق جومهوریتی) به صدارت رهبر ملی تورک جمشید خان سوباتای‌لی افشار اورمویی – مجدالسلطنه سقوط کرد، مشروطه‌طلبان ضد تورک تبریز موسوم به آزادی‌خواهان و دموکرات‌های آزربایجان، حاکمیت پان‌ایرانیستی آزادی سِتان را در این شهر ایجاد کردند. در حالی که دولت تورک اتحاد (تورک بیرلیک دولتی) هویت ملی خود را تورک و زبان رسمی خود را تورکی اعلام کرده بود، حاکمیت پان‌ایرانیستی آزادی ستان هویت ملی خود را ایرانی و زبان رسمی خود را فارسی اعلام کرد. سپس تعلیم و تعلم و تکلم به زبان تورکی در مدارس و اماکن عمومی را ممنوع ساخت و برای اجرای سیاست توحید لسان فارسی را زبان ملی خواند و به انتشار نشریات فارسی و تاسیس شبکه‌ی مدارس فارسی‌زبان در شهرهای تورک پرداخت.

٥-در ادامه‌ی روند سرکوب زبان تورکی، سه سال پس از کودتای ١٩٢٠ رضا خان یعنی از سال ١٩٢٣ سیاست نسل‌کشی زبانی تورکی به سیاست راهبردی دولت ایران تبدیل گشت. در این دوره سیاست نسل‌کشی زبانی تورکی عمدتا توسط نظارت معارف اجرا، و علاوه بر ممنوع ساختن تعلیم و تعلم تورکی و تکلم و مراوده به زبان تورکی در مدارس که در دوره‌ی حرکت ضد تورک مشروطیت و حاکمیت پان‌ایرانیستی آزادی ستان آغاز شده بود، مواردی مانند ممنوعیت چاپ و نشر و ورود و قرائت هر گونه تورکی مکتوب اعم از نشریه و کتاب از عوثمان‌لی و قفقاز، ناتوان گردانیدن تورک‌ها از تورکی‌نویسی و تورک‌خوانی، گسترش مدارس فارسی‌زبان در مناطق تورک‌نشین و ایجاد مدارس فارسی‌زبان برای دختران و بزرگ‌سالان تورک ..... را شامل می‌شد. از آن‌جائی که وظیفه‌ی اصلی «نظارت معارف» از مشروطیت به بعد، توحید لسان، فارس‌سازی تورک‌ها و ریشه‌کن کردن زبان تورکی از ایران و تورک‌ایلی بود، مناسب‌تر خواهد بود نظارت معارف را «وزارت فارس‌سازی» نامید.

٦- در دوره‌ی حاکمیت رضا شاه، توحید لسان، فارس‌سازی تورکان و نسل‌کشی زبانی تورکی در تورک‌ایلی در راس اهداف استراتژیک دولت ایران بود و عاجلیت تمام داشت. به همین سبب والیان آزربایجان و روسای اداره‌ی معارف آزربایجان از میان فاناتیک‌ترین و به لحاظ انسانی - اخلاقی نازل‌ترین عناصر ضد تورک اغلب فارس که کینه و نفرتی عمیق از زبان و هویت و فرهنگ تورک داشتند انتخاب می‌شدند. از نمونه‌های مشهور این گونه افراد که یاد هر کدام با یک نوآوری نژادپرستانه‌ی ضد تورک در حافظه‌ی تاریخ ثبت شده است «احمد محسنی» (موضوع این مقاله)، «عبدالله مستوفی» والی آزربایجان که سرشماری تبریز را خرشماری خواند، «حسن ذوقی» رئیس معارف آزربایجان بین ۱۹۴۰-۱۹۳۷ که صندوق‌های جریمه برای تکلم به زبان تورکی در مدارس را باب کرد، هستند. بعضا مانقورت‌های ایران‌گرا و پان‌ایرانیست معتقد به «توحید لسانی» یعنی فارس‌زبان کردن تورک‌ها، مانند «محمدعلی تربیت» هم به این مقام منصوب می‌شدند[1].

٧-در منابع دیگری هم به تورک‌ستیزی احمد محسنی اشاره شده است. از جمله م. ع. فرزانه در نوشته‌ای با نام «چشم‌انداز انسانی و دموکراتیک‌گونه‌ی معلم و مربی اشکان اویشن در برخورد با مسئله‌ی هم‌بسته‌گی و الفت ملی» روایتی نقل می‌کند که طبق آن محسنی تکلم به فارسی را معادل حرف زدن مثل آدم (و در نتیجه تکلم به تورکی را معادل حرف زدن مثل غیر آدم و یا حیوان) شمرده است [متن به لحاظ املایی ائدیت شد]: «محسنی در راستای مبارزه با زبان تورکی علاقه‌ی شدیدی به تشکیل کونفرانس‌ها و مجالس دید و بازدید داشت و در این باره آن چنان قاطع و سخت‌گیر بود که یک بار دستور داد علی منصور استان‌دار وقت را که تاخیر ورود داشت به مجلس سخن‌رانی راه نه‌دهند. اداره‌ی فرهنگ یک قهوه‌چی شوخ و خوش‌برخورد به نام آقا مش حسین داشت که اغلب فرهنگیان او را دوست داشتند و سر به سرش می‌گذاشتند. در یکی از اعیاد نوروز که محسنی طبق رسم همه‌ساله در تالار آئینه، فرهنگیان را افتخار شرف‌یابی و عرض تبریک داده بود، آقا مش حسین سینی چائی را در تالار می‌گرداند و طبق معمول به یکی متلک می‌گفت و از آن یکی متلک می‌شنود. و البته همه‌ی این به‌گومه‌گوها به تورکی انجام می‌شد. محسنی که مش حسین را زیر نظر داشت، یک دفعه با صدای بلند، به طوری که حاضران اجلاس همه به‌شنوند،‌ می‌گوید: حسین، پسر تو این همه سال این‌جا هستی، چهار کلمه فارسی یاد نه‌گرفتی که مثل آدم حرف به‌زنی؟ سکوتی بر جلسه مسلط می‌شود و لحظه‌ای بعد آقا مش حسین سینی به دست و تبسم ملیح در گوشه‌ی لب با صدای رسا می‌گوید: حضرت اشرف بشقین ها، خیلی بشقین ها‌ (یعنی به‌بخشین ها) شما چند سال است این‌جا تشریف داری و خودتان هم ماشاللاه، ماشاللاه دوقتور پروفسور هستی، چهار کلمه تورکی یاد نه‌گرفتی که مثل آدم حرف به‌زنی، من با این گرفتاری و پریشان خیالی چطور می‌توانم فارسی یاد به‌گیرم؟!» این روایت بسیار عبرت‌آموز است، چرا که نشان می‌دهد در دوره‌ی رضا شاه هیچ مقاومت سازمان یافته و جدی از طرف نخبه‌گان و روشن‌فکران و سیاسیون تورک بر علیه نسل‌کشی زبانی و ملی تورک در ایران وجود نه‌داشت و تنها مقاومت موجود، اعتراضات پراکنده‌ی مردم ساده‌دل و عامی تورک مانند آقا مش حسین در قالب شوخی و ... بود که طبیعتا بی اثر و نامانده‌گار بودند.

٨- منبع جمله‌ی منسوب به احمد محسنی مقاله‌ا‌ی از «عبدالرحمن فرامرزی» از موسسین روزنامه‌ی کیهان چاپ تهران با نام «پیام به پیشه‌وری» است که با امضای «نوشاد» در روزنامه‌ی کیهان، شماره‌ی ۸۶۳، مورخه‌ی ۲٦-۲٧ر۱۰ر۱۳۲۴چاپ شده است. مقاله‌ی مذکور اخیرا در ترکیب ۱۴۵ نوشته از او در کتاب «استاد فرامرزی و قضیه‌ی آزربایجان» دوباره منتشر شده است[2]. عبدالرحمن فرامزی علی رغم آن که به لحاظ ملیت یک لار و به لحاظ مذهبی یک سنّی (و نه فارس و شیعه) بود، با این‌همه یک فارس‌گرای افراطی و نژادپرست ایرانی و تورک‌ستیز تمام عیار، به عبارت دیگر یک مانقورت لار بود. فرامرزی تکلم به زبان‌های غیر فارسی را خیانت، و ریشه‌کن کردن و از بین بردن زبان‌های غیر فارسی از ایران، از جمله زبان مادری و ملی خودش لاری، را ضرورت می‌شمرد: «نگارنده‌ی این سطور خود دارای یک لهجه‌ی محلی هستم که مردم مرکز یا سایر شهرستان‌های ایران آن را نه‌خواهند فهمید. آن لهجه لارستانی است. ولی اگر امروز کسی با زبان لاری ورقه‌ای چاپ کند او را خائن می‌دانم! اتفاقا وقتی هم مقاله‌ای در این موضوع نوشته و پیش‌نهاد کرده بودم که مردم باسواد و روشن‌فکر هر شهرستان یا ناحیه‌ای به‌کوشند زبان‌های محلی را از بین برده و حتی در خانواده‌ی خود نیز با زبان مرکزی یا فصیح صحبت کنند… بزرگ‌ترین شیرازه‌ی وحدت یک ملت، وحدت زبان آن ملت است و کسانی که در نقاط دوردست کشور از ضعف حکومت مرکزی استفاده کرده، برای اجرای هوای نفس یا گول زدن مردم بی‌سواد دست به چنین کاری می‌زنند، به‌دانند که به خود و خانواده‌ی خود، به افتخارات آباء و اجداد و به عظمت کشور خویش خیانت می‌کنند».

٩- مدارج علمی و لیاقت‌های بوروکراتیک احمد محسنی مساله‌دار هستند. معلوم نیست آیا فراگیری طب در تهران که وی با ادعا و استناد به آن در تهران طبابت می‌کرد در یک موسسه‌ی صلاحیت‌دار و با دریافت پایان‌نامه و درجه‌ی دوکتورای پزشکی بوده و یا این که او تحصیلات خود را نیمه تمام گذاشته و یا یک حکیم تجربی بدون تحصیلات رسمی بوده است. این که محسنی پس از گویا تکمیل و اتمام تحصیلات پزشکی در لندن و پاریس و بازگشت به ایران به کار طبابت نه‌پرداخت هم این شبهه را تقویت می‌کند که تحصیلات پزشکی ادعایی او در خارج هم مساله‌دار بوده، و شاید دارای پایان‌نامه و درجه‌ی دوکتورای پزشکی هم نه‌بوده است.

۱٠-ظاهرا ترقی محسنی در دستگاه بوروکراسی دولتی هم نه بر اساس شایسته‌سالاری و لیاقت، بلکه به سبب روابط شخصی و یا به اصطلاح پارتی‌بازی بوده است. عزل سریع او از مقام وزارت معارف هم می‌تواند موید ناشایسته‌گی اداری‌اش باشد. مهم‌تر آن که احمد محسنی خواهر میرزا سلیمان ‌خان میکده را به همسری برگزیده بود و او موجبات ترقی محسنی را فراهم آورد. میرزا سلیمان ‌خان میکده یک بابی ازلی و فراماسون و از رجال سیاسی عصر مشروطه بود. او با ملک المتکلمین، یکی دیگر از رهبران فراماسون و بابی ازلی‌مشروطیت و عضو ارشد و سخن‌گوی انجمن ضد تورک آزربایجان تهران دوستی داشت ودخترش با مهدی ملک‌زاده، پسر ملک المتکلمین ازدواج کرده بود. انجمن سری و بابی - ماسونی باغ میکده برای ساقط کردن دولت تورک قاجار فعالیت می‌نمود، و جلسات آن در باغ شخصی میرزا سلیمان‌ خان میکده تشکیل می‌شد. اعضاء انجمن باغ میکده مانند خود میرزا سلیمان خان میکده اغلب ماسون و ازلی بودند و تاثیرات مهمی در اوضاع سیاسی دوران قاجار و مدیریت حرکت ضد تورک مشروطیت داشتند. میرزا سلیمان‌ خان میکده مانند اغلب رهبران مشروطه‌طلب پس از ساقط کردن دولت تورک قاجار به رژیم پهلوی پیوست و نماینده‌ی نایین در سومین دوره‌ی مجلس شورای ملی شد.

۱۱- گفته‌های محسنی به عنوان رئیس اداره‌ی معارف در باره‌ی افسار اولاغ زدن به کودکان تورک و بستن آن‌ها به آخور، و فارسی را زبان آدم و در نتیجه تورکی‌گوئی تورکان را عملی حیوانی و مغایر با آدمیت نامیدن، بسیار فراتر از دریده‌گی و شوونیسم زبانی، بلکه مصداق ادبیات نفرت و نژادپرستی سیستماتیک و نهادینه‌؛ و اقدامات و اجراییات او (و دیگر مقامات نظارت و ادارات معارف) به ویژه در توسعه‌ی مدارس فارسی‌زبان در تورک‌ایلی و دیگر مناطق تورک‌نشین، و ممنوع ساختن تحصیل و تعلیم و تعلم به زبان تورکی، مصداق جرم و جنایت نسل‌کشی زبانی و نسل‌کشی بر علیه ملت تورک است. آن چه یک مدرسه در مناطق تورک‌نشین را تبدیل به آخور می‌کند، نه سخن گفتن کودکان تورک و یا تعلیم و تعلم به زبان خودشان تورکی در آن، بلکه تحمیل یک زبان بیگانه و استعماری مانند فارسی در آن مدارس و تعلیم و تعلم به آن زبان است.

۱۲-در ایران اسناد و منابع تاریخی مربوط به سیاست نژادپرستانه و جانیانه و استعماری نسل‌کشی زبانی تورک منتشر نه‌می‌شوند. در منابع فارسی، مثلا در بیوگرافی احمد محسنی نیز اشاراتی به جنایات فرهنگی او و مقامات دیگر بر علیه ملت تورک نه‌می‌گردد. و در عوض آن‌ها به عنوان یک فرهنگی و فرهیخته ستوده می‌شوند. این رفتارها نخبه‌گان فارس را تاریخا مسئول، و شریک جرم در جنایت نسل‌کشی زبانی و نسل‌کشی بر علیه ملت تورک و دیگر ملل غیر فارس در ایران می‌کند.

۱۳-در میان تورک‌ها هم مخصوصا در مرکز و شرق آزربایجان (تبریز – اردبیل) مانقورت‌ها و گؤزقامان‌هایی پیدا می‌شوند که نسل‌کشی زبانی بر علیه ملت تورک توسط مشروطه‌طلبان و دموکرات‌های آزربایجان و مدارس فارسی‌زبان و نظارت معارف - وزارت فرهنگ را توسعه‌ی فرهنگ و خدمت به این آب و خاک و زحمت در امر پیش‌رفت امور فرهنگی این سامان می‌دانند. به عنوان مثال، محمدعلی زینی از تبریز در یادداشت‌های فرهنگی خود ادعا می‌کند: «رؤسای فرهنگ آزربایجان به این آب و خاک خدمت نموده و زحمات زیادی در پیش‌رفت امور فرهنگی این سامان تقبل نموده‌اند». و یا عبدالعلی کارنگ، باز هم از تبریز می‌گوید: «مرحوم دوکتور احمد خان محسنی مامور سرپرستی و تنظیم تشکیلات معارف آزربایجان، مردی دانش‌پرور و هنردوست بود».

۱٤- بدون وجود طیف بسیار وسیع و انبوه از نخبه‌گان مانقورت و گؤزقامان خائن تورک به ویژه در مرکز آزربایجان (تقی‌زاده، تربیت، کسروی، ایرانشهر، ارانی، فیوضات، امیرخیزی، غنی‌زاده، شفق، ....)، غیر ممکن بود که دولت ایران موفق به برچیدن نظام تحصیلی تورک و گسترش مدارس فارسی‌زبان در تورک‌ایلی و دیگر مناطق تورک شود. در نهایت آزربایجان‌گرایان ایران‌گرا، آزربایجان‌گرایان پان‌ایرانیست و آزربایجان‌گرایان استالینیست که حرکات پان‌ایرانیستی مشروطیت و جنبش آزادی ستان که مدیریتشان در دست عناصر و مراکز و محافل ضد تورک بود را حرکات ملی، و رهبران و اشتراک کننده‌گان علنا ضد تورک و یا فاقد شعور ملی تورک آن‌ها را به صورت قهرمانان ملی آزربایجان تقدیم می‌نمایند، دروغ می‌گویند و به ملت تورک خیانت می‌کنند.

در باره‌ی نام دوغدوآباد:

«سایت علمی دانشجویان ایران» با جهشی چندین هزار ساله به عقب، «دوغدو» در نام روستای دوغدوآباد محل تولد احمد محسنی، از توابع بخش شادمهر شهرستان محولات در استان خراسان رضوی را محرف «دوغذو» نام مادر شخصیت افسانه‌ای زرتشت دانسته ‌است. اما این نام احتمالا تورکی و فوم اولیه آن دوغدو آوا – اوبا – اووا است. تغییر این نام توسط دولت به دوغ آباد (و نام عربی ناحیه‌ی محولات به مه ولات) هم احتمال تورکی بودن آن را تقویت می‌کند. زیرا دولت ایران اصولا اسامی جوغرافیایی فارسی – ایرانیک را تغییر نه‌می‌دهد.

نام تورکی دوغدو به معنی زاد بوده و معمولا در اسامی مرکب به‌کار می‌رود: آغ‌دوغدو، اه‌ردوغدو، گون‌دوغدو، تان‌دوغدو، تورک‌دوغدو، اؤزدوغدو، اؤگ‌دوغدو، .... در کتاب قوتادقوبیلیگ به زبان تورکی خاقانی، در نام سه تن از چهار شخصیت اصلی که ممثل چهار مفهوم آتی در یک دولت ایده‌ال هستند، جزء دوغدو وجود دارد: گون‌دوغدو (سمبول عدالت، اسم پادشاه)، آغ‌دوغدو (سمبول دولت، اسم وزیر)، اؤگ‌دوغدو (سمبول عقل، اسم پسر وزیر)، اؤگ‌دورموش (سمبول قناعت، اسم برادر وزیر). در آن دور خراسان جزئی از تورکستان بود[3] و در قلمروی دولت قاراخان‌لی قرار داشت. در میان شخصیت‌های تاریخی تورک نیز به نام‌هائی شامل دوغدو برخورد می‌شود. از جمله «آی‌دوغدو بیگ» (مرگ ۲۷ تموز ۱۳۰۲)، نام برادرزاده‌ی اوتمان (عثمان) غازی (فرزند گوندوز بیگ) موسس بیگ‌لیک عوثمان‌لی در آناتولی، و «گون‌دوغدو» نام یکی از چهار فرزند سلیمان شاه (فوت ۱۲۲۷)، پدربرزگ اوتمان (عثمان) غازی، موسس امپراتوری عوثمان‌لی. دوغدو در نام‌گذاری اجرام آسمانی هم استفاده شده است. مانند قویروق دوغدو (قویروق دوغان، ستاره‌ی سهیل)[4]. نام دوغدو در اسامی مکان نیز، برگرفته از نام شخصیت‌های مربوط به آن مکان، دیده می‌شود. به عنوان نمونه در شهرستان چاراویماق - استان آزربایجان شرقی – نام یکی از مراتع و مزارع روستای نبی صوْفوُ، «گون‌دوغدو» است. به احتمال بسیار نام روستای دوغدو آباد هم برگرفته از نام یک شخص و بزرگ تورک به اسم دوغدو و اصل آن دوغدوآوا – اوبا – اووا است.

بعید نیست اهالی فعلا تاجیک‌زبان روستای دوغدوآباد ، مانند نقاط بسیار دیگر در خراسان، اصلا تورکان و عرب‌های بعدها تاجیک‌زبان شده باشند. این احتمال را وجود کلمات تورکی بسیار در لهجه‌ی تاجیکی - دری روستای دوغدوآباد امروز هم تقویت می‌کند. از جمله: شوش (شیش و یا شوش تورکی، شاخه‌های نازک)، چقو (چاقی تورکی، چاقو)، تلوم (تولوم تورکی، مُشکی که در آن ماست می‌زنند تا کره از آن جدا شود)، قیماق (قایماق تورکی، سر شیر)، قوروت (کشک)، خامه (مفرّس قایماق تورکی، شیر خیلی پر چرب)، تکَه – تکَ (ته‌که‌ی تورکی، بز نر که اغلب پیش‌روی گله است)، قُچ (قوچ تورکی)، تقلی (توغلوی تورکی، برّه‌ی مادّه)، شیشک (شیشه‌ک تورکی، برّه‌ی نر)، چَووش (چه‌پیش تورکی، بزغاله‌ی نر)، سرُغ (ساریق تورکی، پارچه یا دستمالی که در آن چیزی مثل مواد غذایی گذاشته و مورد استفاده‌ای مثل ساک دارد)، ....

منابع:

نقش سیاست‌های ﻓرهنگی دوره‌ی رضاﺷاه در وضعیت آﻣوزش و ﭘرورش ﺗبریز. جلیل نائبیان، ﻣﺤرم قلی‌زاده، جستارهای ﺗاریخی، فاطمه اورجی نیک‌آبادی. مدارس دخترانه‌ی تبریز.

http://solanzh.blogfa.com/post-212.aspx

ﭘﮋوهش‌گاه ﻋلوم انسانی و ﻣﻄالعات ﻓرهنگی. سال اول، ﺷﻤاره‌ی دوم، ۱۳۸۹ ﭘاییز و زﻣستان، ﺻﺺ ۱۱۸ ۹۵

http://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/70813890206.pdf

گذشته چراغ راه آینده است. پژوهش گروهی: جامی، چاپ دوم، ۱۳۶۲. صفحه‌ی ۲۷۲

زبان مطبوعات، به قلم عبدالرحمن فرامرزی، به کوشش رحیم سعیدی، انتشارات ابن سینا، ۱۳۴۹، صفحه‌ی ۹۵-۹۴.

یادداشت‌های فرهنگی محمدعلی زینی در تبریز. تعلیقه و حواشی: هادی هاشمیان

http://www.ensani.ir/storage/Files/20101204143038-0%20(66).pdf

م. ع. فرزانه. چشم‌انداز انسانی و دموکراتیک‌گونه‌ی معلم و مربی اشکان اویشن در برخورد با مسئله‌ی هم‌بسته‌گی و الفت ملی

http://www.varliginsesi.com/vs05/vs0506.htm

روستاهای ایران. چهره‌های ماندگار خراسان رضوی - احمدعمادالملک محسنی دوغدو آبادی

http://www.iranvillage.ir/modules.php?name=Forums&file=printview&t=630&start=0

در باره‌ی دوغ آباد چه می‌دانید؟

http://anjoman.tebyan.net/newindex.aspx?pid=17257&threadID=106540

یغمایی، اقبال؛ دوکتور احمد خان عمادالملک محسنی سی و سومین وزیر (کفیل) معارف و اوقاف. ماه‌نامه‌ی آموزش و پرورش (تعلیم و تربیت)، فروردین ۱۳۵۳ - شماره ۷۵

باقر عاملی، شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، ج ۳ از کاف تا ی. ۱۰۴ – زندگی‌نامه‌ی دوکتور احمد محسنی (عماد الملک) ۱۶۱۷ تا ۱۶۱۸

تاسیس اداره‌ی معارف اورمیه

http://azurmia.blogfa.com/9004.aspx

تاریخ‌چه‌ی مدرسه در شهرستان جولفا (جلفا)

http://gargarian.blogfa.com/post-90.aspx

[1] از خیانت‌های محمدعلی تربیت تبریزی

https://sozumuz1.blogspot.com/2024/05/blog-post_31.html

[2] استاد فرامرزی و قضیه آذربایجان، جنجالی ترین منازعه قلمی در تاریخ مطبوعات. به کوشش: حسن فرامرزی، انتشارات دستان – ۱۳٧٨، ص ٥۱

لینک دانلود کتاب:

https://docibox.ir/book/1139054

[3] «طرف مشرقی آن [قطعه‌ی ایران]، که‌ خراسان است مستعدترین نقاط تورکستان و شرق؛ سیستان به ‌غایت مشابه ‌مصر، و حدود آزربایجان بهترین و آبادترین سایر نقاط می‌باشد»

کتاب «جوغرافیای ایران، اوضاع طبیعیه ‌و سیاسیه ‌و احوال تجاریه ‌و زراعیه‌ی ایران را مشتمل است»، ١٨٩٤ . ص ٩

https://sozumuz1.blogspot.com/2018/08/blog-post_28.html

[4] تاریخ و فرهنگ خوی History & Culture of Khoy August 6, 2019

قویروق دوغدو Quyryq doğdu: از قدیم هرگاه به نیمه مردادماه (میانه تابستان) می‌رسیم کهنسالان خانواده می‌گویند که «بوگون قویروق دوغدو» و گاهی نیز به شکل «قویروق دوندو» و «قویروق دولدو» بیان می‌شود. و منظورشان این است که از این به بعد دیگر شاخ گرمای تابستان شکسته شده و به تدریج هوا سرد خواهد شد. حتی اعتقاد دارند که در این موقع از سال هوا کمی خنک‌تر می شود و بارانی هم می‌بارد. درباره ریشه این باور نظرات مختلفی ارائه شده اما آنچه که به نظر صحیح می‌رسد آن است که «قویروق» نام ستاره یا صور فلکی در آسمان است که پدیدار شدن آن بر صفحه آسمان ندای نصف شدن تابستان و خنکی هوا را می‌دهد. یکی از معانی "دوغماق" در ترکی طلوع و پدیدار شدن است. میرزامهدی خان استرآبادی، دانشمند و ادیب دوره افشاری، نیز در کتاب ارزشمند سنگلاخ همین نظر را بیان داشته‌ و قویروق را نام ستاره دانسته و گفته که مردم آزربایجان و ماوراءالنهر در اواسط تابستان می‌گویند: قویروق دوغدو.